Chapter 9: Pāṇḍu becomes king; Gāndhārī marries Dhṛtarāṣṭra, and Kuntī and Mādrī marry Pāṇḍu.
जनमेजय उवाच॥
किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षे शूद्रयोनावजायत ॥BORI: १-१०१-१॥
वैशम्पायन उवाच॥
बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः ॥BORI: १-१०१-२॥
स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥BORI: १-१०१-३॥
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि तिष्ठतः । तमाश्रमपदं प्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः । अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ ॥BORI: १-१०१-४॥
ते तस्यावसथे लोप्त्रं निदधुः कुरुसत्तम । निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवान्वागते बले ॥BORI: १-१०१-५॥
तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम् । आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः ॥BORI: १-१०१-६॥
तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् । कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन्पथा शीघ्रतरं वयम् ॥BORI: १-१०१-७॥
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किञ्चिद्वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा ॥BORI: १-१०१-८॥
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तदाश्रमम् । ददृशुस्तत्र संलीनांस्तांश्चोरान्द्रव्यमेव च ॥BORI: १-१०१-९॥
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥BORI: १-१०१-१०॥
तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति । स वध्यघातैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥BORI: १-१०१-११॥
ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥BORI: १-१०१-१२॥
शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्युपागमत् । धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत् ॥BORI: १-१०१-१३॥
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना । सन्तापं परमं जग्मुर्मुनयोऽथ परन्तप ॥BORI: १-१०१-१४॥
ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त सर्वतः । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम् । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि ॥BORI: १-१०१-१५॥
ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योऽपराध्यति ॥BORI: १-१०१-१६॥
राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः । प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम् ॥BORI: १-१०१-१७॥
यन्मयापकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम । प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि ॥BORI: १-१०१-१८॥
एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः । कृतप्रसादो राजा तं ततः समवतारयत् ॥BORI: १-१०१-१९॥
अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह । अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥BORI: १-१०१-२०॥
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः । स तेन तपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः । अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु कथ्यते ॥BORI: १-१०१-२१॥
स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित् । आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः ॥BORI: १-१०१-२२॥
किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता । यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया । शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम् ॥BORI: १-१०१-२३॥
धर्म उवाच॥
पतङ्गकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता । कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन ॥BORI: १-१०१-२४॥
अणीमाण्डव्य उवाच॥
अल्पेऽपराधे विपुलो मम दण्डस्त्वया कृतः । शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः सम्भविष्यसि ॥BORI: १-१०१-२५॥
मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम् । आ चतुर्दशमाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम् । परेण कुर्वतामेवं दोष एव भविष्यति ॥BORI: १-१०१-२६॥
वैशम्पायन उवाच॥
एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः । धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत ॥BORI: १-१०१-२७॥
धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः । दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः ॥BORI: १-१०१-२८॥
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः । जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः ॥BORI: १-१०२-१५॥
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः । श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥BORI: १-१०२-१६॥
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि । तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः ॥BORI: १-१०२-१७॥
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु चाभिभो । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्रमाः ॥BORI: १-१०२-१८॥
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् । अत्यन्यान्बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥BORI: १-१०२-१९॥
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः । धर्मनित्यस्ततो राजन्धर्मे च परमं गतः ॥BORI: १-१०२-२०॥
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत । करणत्वाच्च विदुरः पाण्डुरासीन्महीपतिः ॥BORI: १-१०२-२३॥
कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः । विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम् ॥KUMB: १-११८-३३; NILA: ०१.१०९.०२६॥
भीष्म उवाच॥
गुणैः समुदितं सम्यगिदं नः प्रथितं कुलम् । अत्यन्यान्पृथिवीपालान्पृथिव्यामधिराज्यभाक् ॥BORI: १-१०३-१॥
रक्षितं राजभिः पूर्वैर्धर्मविद्भिर्महात्मभिः । नोत्सादमगमच्चेदं कदाचिदिह नः कुलम् ॥BORI: १-१०३-२॥
मया च सत्यवत्या च कृष्णेन च महात्मना । समवस्थापितं भूयो युष्मासु कुलतन्तुषु ॥BORI: १-१०३-३॥
वर्धते तदिदं पुत्र कुलं सागरवद्यथा । तथा मया विधातव्यं त्वया चैव विशेषतः ॥BORI: १-१०३-४॥
श्रूयते यादवी कन्या अनुरूपा कुलस्य नः । सुबलस्यात्मजा चैव तथा मद्रेश्वरस्य च ॥BORI: १-१०३-५॥
कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च सर्वशः । उचिताश्चैव सम्बन्धे तेऽस्माकं क्षत्रियर्षभाः ॥BORI: १-१०३-६॥
मन्ये वरयितव्यास्ता इत्यहं धीमतां वर । सन्तानार्थं कुलस्यास्य यद्वा विदुर मन्यसे ॥BORI: १-१०३-७॥
विदुर उवाच॥
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः । तस्मात्स्वयं कुलस्यास्य विचार्य कुरु यद्धितम् ॥BORI: १-१०३-८॥
वैशम्पायन उवाच॥
अथ शुश्राव विप्रेभ्यो गान्धारीं सुबलात्मजाम् ॥BORI: १-१०३-९A॥
इति श्रुत्वा च तत्त्वेन भीष्मः कुरुपितामहः । ततो गान्धारराजस्य प्रेषयामास भारत ॥BORI: १-१०३-१०॥
अचक्षुरिति तत्रासीत्सुबलस्य विचारणा । कुलं ख्यातिं च वृत्तं च बुद्ध्या तु प्रसमीक्ष्य सः । ददौ तां धृतराष्ट्राय गान्धारीं धर्मचारिणीम् ॥BORI: १-१०३-११॥
गान्धारी त्वपि शुश्राव धृतराष्ट्रमचक्षुषम् । आत्मानं दित्सितं चास्मै पित्रा मात्रा च भारत ॥BORI: १-१०३-१२॥
ततः सा पट्टमादाय कृत्वा बहुगुणं शुभा । बबन्ध नेत्रे स्वे राजन्पतिव्रतपरायणा । नात्यश्नीयां पतिमहमित्येवं कृतनिश्चया ॥BORI: १-१०३-१३॥
ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरभ्ययात् । स्वसारं परया लक्ष्म्या युक्तामादाय कौरवान् ॥BORI: १-१०३-१४॥
दत्त्वा स भगिनीं वीरो यथार्हं च परिच्छदम् । पुनरायात्स्वनगरं भीष्मेण प्रतिपूजितः ॥BORI: १-१०३-१५॥
वैशम्पायन उवाच॥
शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥BORI: १-१०४-१॥
पैतृष्वसेयाय स तामनपत्याय वीर्यवान् । अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वीर्यवान् ॥BORI: १-१०४-२॥
अग्रजातेति तां कन्यामग्र्यानुग्रहकाङ्क्षिणे । प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥BORI: १-१०४-३॥
वैशम्पायन उवाच॥
रूपसत्त्वगुणोपेता धर्मारामा महाव्रता । दुहिता कुन्तिभोजस्य कृते पित्रा स्वयंवरे ॥BORI: १-१०५-१॥
तां तु तेजस्विनीं कन्यां रूपयौवनशालिनीम् । व्यावृण्वन्पार्थिवाः केचिदतीव स्त्रीगुणैर्युताम् ॥KUMB: १-१२१-२; NILA: ०१.११२.००२॥
ततः सा कुन्तिभोजेन राज्ञाहूय नराधिपान् । पित्रा स्वयंवरे दत्ता दुहिता राजसत्तम ॥KUMB: १-१२१-३; NILA: ०१.११२.००३॥
ततः सा रङ्गमध्यस्थं तेषां राज्ञां मनस्विनी । ददर्श राजशार्दूलं पाण्डुं भरतसत्तमम् ॥KUMB: १-१२१-४; NILA: ०१.११२.००४॥
तिष्ठन्तं राजसमितौ पुरन्दरमिवापरम् । तं दृष्ट्वा साऽनवद्याङ्गी कुन्तिभोजसुता शुभा ॥KUMB: १-१२१-६; NILA: ०१.११२.००६॥
पाण्डुं नरवरं रङ्गे हृदयेनाकुलाऽभवत् । ततः कामपरीताङ्गी सकृत्प्रचलमानसा ॥KUMB: १-१२१-७; NILA: ०१.११२.००७॥
व्रीडमान स्रजं कुन्ती राज्ञः स्कन्धे समासजत् । तं निशम्य वृतं पाण्डुं कुन्त्या सर्वे नराधिपाः ॥KUMB: १-१२१-८; NILA: ०१.११२.००८॥
यथागतं समाजग्मुर्गजैरश्वै रथैस्तथा । ततस्तस्याः पिता राजन्विवाहमकरोत्प्रभुः ॥KUMB: १-१२१-९; NILA: ०१.११२.००९॥
कुन्त्याः पाण्डोश्च राजेन्द्र कुन्तिभोजो महीपतिः । कृत्वोद्वाहं तदा तं तु नानावसुभिरर्चितम् । स्वपुरं प्रेषयामास स राजा कुरुसत्तम ॥KUMB: १-१२१-११; NILA: ०१.११२.०११॥
स तया कुन्तिभोजस्य दुहित्रा कुरुनन्दनः । युयुजेऽमितसौभाग्यः पौलोम्या मघवानिव ॥BORI: १-१०५-३॥
ततो बलेन महता नानाध्वजपताकिना । स्तूयमानः स चाशीर्भिर्ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ॥KUMB: १-१२१-१२; NILA: ०१.११२.०१२॥
संप्राप्य नगरं राजा पाण्डुः कौरवनन्दनः । न्यवेशत तां भार्यां कुन्तीं स्वभवने प्रभुः ॥KUMB: १-१२१-१३; NILA: ०१.११२.०१३॥
ततः शान्तनवो भीष्मो राज्ञः पाण्डोर्यशस्विनः । विवाहस्यापरस्यार्थे चकार मतिमान्मतिम् ॥KUMB: १-१२२-१; NILA: ०१.११३.००१॥
यात्वा देवव्रतेनापि मद्राणां पुटभेदनम् । विश्रुता त्रिषु लोकेषु माद्री मद्रपतेः सुता ॥BORI: १-१०५-४॥
सर्वराजसु विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥BORI: १-१०५-५A॥
सोऽमात्यैः स्थविरैः सार्धं ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः । बलेन चतुरङ्गेण ययौ मद्रपतेः पुरम् ॥KUMB: १-१२२-२; NILA: ०१.११३.००२॥
तमागतमभिश्रुत्य भीष्मं वाहीकपुङ्गवः । प्रत्युद्गम्यार्चयित्वा च पुरं प्रावेशयन्नृपः ॥KUMB: १-१२२-३; NILA: ०१.११३.००३॥
दत्त्वा तस्यासनं शुभ्रं पाद्यमर्घ्यं तथैव च । मधुपर्कं च मद्रेशः पप्रच्छागमनेऽर्थिताम् ॥KUMB: १-१२२-४; NILA: ०१.११३.००४॥
तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं कुरूद्वहः । आगतं मां विजानीहि कन्यार्थिनमरिन्दम ॥KUMB: १-१२२-५; NILA: ०१.११३.००५॥
श्रूयते भवतः साध्वी स्वसा माद्री यशस्विनी । तामहं वरयिष्यामि पाण्डोरर्थे यशस्विनीम् ॥KUMB: १-१२२-६; NILA: ०१.११३.००६॥
युक्तरूपो हि संबन्धे त्वं नो राजन्वयं तव । एतत्संचिन्त्य मद्रेश गृहाणास्मान्यथाविधि ॥KUMB: १-१२२-७; NILA: ०१.११३.००७॥
तमेवंवादिनं भीष्मं प्रत्यभाषत मद्रपः । न हि मेऽन्यो वरस्त्वत्तः श्रेयानिति मतिर्मम ॥KUMB: १-१२२-८; NILA: ०१.११३.००८॥
पूर्वैः प्रवर्तितं किंचित्कुलेऽस्मिन्नृपसत्तमैः । साधु वा यदि वाऽसाधु तन्नातिक्रान्तुमुत्सहे ॥KUMB: १-१२२-९; NILA: ०१.११३.००९॥
व्यक्तं तद्भवतश्चापि विदितं नात्र संशयः । न च युक्तं तथा वक्तुं भवान्देहीति सत्तम ॥KUMB: १-१२२-१०; NILA: ०१.११३.०१०॥
कुलधर्मः स नो वीर प्रमाणं परमं च तत् । तेन त्वां न ब्रवीम्येतदसंदिग्धं वचोऽरिहन् ॥KUMB: १-१२२-११; NILA: ०१.११३.०११॥
तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं जनाधिपः । धर्म एष परो राजन्स्वयमुक्तः स्वयंभुवा ॥KUMB: १-१२२-१२; NILA: ०१.११३.०१२॥
नात्र कश्चन दोषोऽस्ति पूर्वैर्विधिरयं कृतः । विदितेयं च ते शल्य मर्यादा साधुसंमता ॥KUMB: १-१२२-१३; NILA: ०१.११३.०१३॥
पाण्डोरर्थे परिक्रीता धनेन महता तदा । विवाहं कारयामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः ॥BORI: १-१०५-५B॥
स ताभ्यां व्यचरत्सार्धं भार्याभ्यां राजसत्तमः । कुन्त्या माद्र्या च राजेन्द्रो यथाकामं यथासुखम् ॥KUMB: १-१२२-२०; NILA: ०१.११३.०२०॥