Chapter 3: Uparicara Vasu, Girikā and Adrikā; Satyavatī and the birth of Dvaipāyana.
वैशम्पायन उवाच॥
राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः। बभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः॥BORI: १-०५७-१॥
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरव-नन्दनः। इन्द्रोपदेशात् जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः॥BORI: १-०५७-२॥
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम्। देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम्॥BORI: १-०५७-३॥
इन्द्रत्वम् अर्हः राजा अयम् तपसा इति अनुचिन्त्य वै। तम् सान्त्वेन नृपम् साक्षात् तपसः संन्यवर्तयत्॥BORI: १-०५७-४॥
इन्द्र उवाच॥
न सङ्कीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते। तं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत्॥BORI: १-०५७-५॥
लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः। धर्मयुक्तस्ततो लोकान् पुण्यानाप्स्यसि शाश्वतान्॥BORI: १-०५७-६॥
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियः। ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप॥BORI: १-०५७-७॥
देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत्। आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते॥BORI: १-०५७-१३॥
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः। चरिष्यसि उपरिस्थः वै देवः विग्रहवानिव॥BORI: १-०५७-१४॥
ददामि ते वैजयन्तीं मालाम् अम्लान-पङ्कजाम्। धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैः अविक्षतम्॥BORI: १-०५७-१५॥
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप। इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्॥BORI: १-०५७-१६॥
वैशम्पायन उवाच॥
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः। इष्टप्रदानम् उद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम्॥BORI: १-०५७-१७॥
ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः । इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम् ॥KUMB: १-६४-१९॥
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः। नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत्॥BORI: १-०५७-२८॥
महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथः। प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम्। मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः॥BORI: १-०५७-२९॥
एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः। न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च। वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः॥BORI: १-०५७-३०॥
वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्। उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्। राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्॥BORI: १-०५७-३१॥
पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिः। अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल॥BORI: १-०५७-३२॥
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्। निश्चक्राम नदी तेन प्रहारविवरेण सा॥BORI: १-०५७-३३॥
तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्। तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्॥BORI: १-०५७-३४॥
यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः। वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमम्। चकार पत्नीं कन्यां तु दयितां गिरिकां नृपः॥BORI: १-०५७-३५॥
वसोः पत्नी तु गिरिका कामात्काले न्यवेदयत्। ऋतुकालमनुप्राप्तं स्नाता पुंसवने शुचिः॥BORI: १-०५७-३६॥
तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति। तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरम्॥BORI: १-०५७-३७॥
स पितृणां नियोगं तमव्यतिक्रम्य पार्थिवः। चचार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्। अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्॥BORI: १-०५७-३८॥
तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो रुचिरे वने। स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः॥BORI: १-०५७-३९॥
प्रतिजग्राह मिथ्या मे न स्कन्देद्रेत इत्युत। ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः॥BORI: १-०५७-४०॥
सञ्चिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः। अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः॥BORI: १-०५७-४१॥
शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः। अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्। सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो ज्ञात्वा श्येनं ततोऽब्रवीत्॥BORI: १-०५७-४२॥
मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय। गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै॥BORI: १-०५७-४३॥
गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्। जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहङ्गमः॥BORI: १-०५७-४४॥
तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः। अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया॥BORI: १-०५७-४५॥
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः। युध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि॥BORI: १-०५७-४६॥
तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराः। मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी॥BORI: १-०५७-४७॥
श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्। जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी॥BORI: १-०५७-४८॥
कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः। मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम। उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीपुमांसं च मानुषम्॥BORI: १-०५७-४९॥
आश्चर्यभूतं मत्वा तद्राज्ञस्ते प्रत्यवेदयन्। काये मत्स्या इमौ राजन्सम्भूतौ मानुषाविति॥BORI: १-०५७-५०॥
तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा। स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः॥BORI: १-०५७-५१॥
साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत। पुरोक्ता या भगवता तिर्यग्योनिगता शुभे। मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि॥BORI: १-०५७-५२॥
ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना। सन्त्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च। सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः॥BORI: १-०५७-५३॥
या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी। राज्ञा दत्ताथ दाशाय इयं तव भवत्विति। रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः॥BORI: १-०५७-५४॥
सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्। आसीन् मत्स्यसगन्धैव कञ्चित्कालं शुचिस्मिता॥BORI: १-०५७-५५॥
शुश्रूषार्थं पितुर्नावं तां तु वाहयतीं जले। तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः॥BORI: १-०५७-५६॥
अतीव रूपसम्पन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम्। दृष्ट्वैव च स तां धीमांश्चकमे चारुदर्शनाम्। विद्वांस्तां वासवीं कन्यां कार्यवान्मुनिपुङ्गवः॥BORI: १-०५७-५७॥
साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे ऋषीन्स्थितान्। आवयोर्दृश्यतोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः॥BORI: १-०५७-५८॥
एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः। येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्॥BORI: १-०५७-५९॥
दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा। विस्मिता चाब्रवीत्कन्या व्रीडिता च मनस्विनी॥BORI: १-०५७-६०॥
विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्। त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ॥BORI: १-०५७-६१॥
कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम। गन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन् न स्थातुमुत्सहे। एतत्सञ्चिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्॥BORI: १-०५७-६२॥
एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः। उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि॥BORI: १-०५७-६३॥
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि। वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते॥BORI: १-०५७-६४॥
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्। स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काङ्क्षितं प्रभुः॥BORI: १-०५७-६५॥
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता। जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा॥BORI: १-०५७-६६॥
तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवि। तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि॥BORI: १-०५७-६७॥
ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम्। पराशरोऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम्॥BORI: १-०५७-६८॥
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्। पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा। जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्॥BORI: १-०५७-६९॥
स मातरमुपस्थाय तपस्येव मनो दधे। स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्॥BORI: १-०५७-७०॥
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्। द्वीपे न्यस्तः स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्॥BORI: १-०५७-७१॥
ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम् । तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि ॥KUMB: १-६४अ-८३॥
दाशराजस्तु तद्गन्धमाजिघ्रन्पीतिमावहत् । त्वामाहुर्मत्स्यगन्धेति कथं बाले सुगन्धता ॥KUMB: १-६४अ-८४॥
अपास्य मत्स्यगन्धत्वं केन दत्ता सुगन्धता । शक्ते-पुत्रो महाप्राज्ञः पराशर इति श्रुतः ॥KUMB: १-६४अ-८५॥
नावं वाहयमानाया मम दृष्ट्वां सुशिक्षितम् । उपास्य मत्स्यगन्धत्वं योजनाद्गन्धतां ददौ ॥KUMB: १-६४अ-८६॥
ऋषेः प्रसादं दृष्ट्वा तु जनाः प्रीतिमुपागमन् । एवं लब्धो मया गन्धो न रोषं कर्तुमर्हसि ॥KUMB: १-६४अ-८७॥