Incredible Wisdom of Bharat!

UNION 01.01

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ ( बोरि १. १. ०)

nārāyaṇaṁ namaskr̥tya naraṁ caiva narōttamam। dēvīṁ sarasvatīṁ caiva tatō jayamudīrayēt ॥ ( bōri 1. 1. 0)

[नारायणम् (nārāyaṇam) - Nārāyaṇa; नमस्कृत्य (namaskr̥tya) - having bowed to; नरं (naraṁ) - Nara; च + एव (ca + ēva) - and; नरोत्तमम् (narōttamam) - the best of men; देवीम् (dēvīm) - the goddess; सरस्वतीम् (sarasvatīm) - Sarasvatī; च + एव (ca + ēva) - and; ततः (tataḥ) - then; जयम् (jayam) - the epic Jaya; उदीरयेत् (udīrayēt) - should recite;]

Having bowed to Nārāyaṇa and to Nara, the best of men, and to the goddess Sarasvatī, then one should recite the epic Jaya.

नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च। त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम् ॥ (कुंभ १. १. २)

nārāyaṇaṁ suraguruṁ jagadēkanāthaṁ bhaktapriyaṁ sakalalōkanamaskr̥taṁ ca। traiguṇyavarjitamajaṁ vibhumādyamīśaṁ vandē bhavaghnamamarāsurasiddhavandyam ॥ (kuṁbha 1. 1. 2)

[नारायणं (nārāyaṇaṁ) - Nārāyaṇa; सुरगुरुं (suraguruṁ) - teacher of the gods; जगदेकनाथं (jagadēkanāthaṁ) - sole lord of the world; भक्तप्रियं (bhaktapriyaṁ) - beloved of devotees; सकललोकनमस्कृतं (sakalalōkanamaskr̥taṁ) - revered by all beings; च (ca) - and; त्रैगुण्यवर्जितम् (traiguṇyavarjitam) - free from the three qualities; अजं (ajaṁ) - unborn; विभुम् (vibhum) - the all-pervading; आद्यं (ādyaṁ) - the primeval; ईशं (īśaṁ) - the lord; वन्दे (vandē) - I bow to; भवघ्नम् (bhavaghnam) - destroyer of worldly existence; अमरासुरसिद्धवन्द्यम् (amarāsurasiddhavandyam) - worshipped by gods, asuras, and siddhas;]

I bow to Nārāyaṇa, teacher of the gods, the sole lord of the world, beloved of devotees, revered by all beings, free from the three qualities, unborn, all-pervading, the primeval lord, the destroyer of worldly existence, worshipped by gods, asuras, and siddhas.

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ (कुंभ १. १. ३)

namō dharmāya mahatē namaḥ kr̥ṣṇāya vēdhasē। brāhmaṇēbhyō namaskr̥tya dharmānvakṣyāmi śāśvatān ॥ (kuṁbha 1. 1. 3)

[नमः (namaḥ) - homage; धर्माय (dharmāya) - to Dharma; महते (mahatē) - the great; नमः (namaḥ) - homage; कृष्णाय (kr̥ṣṇāya) - to Krishna; वेधसे (vēdhasē) - the creator; ब्राह्मणेभ्यः (brāhmaṇēbhyaḥ) - to the Brahmins; नमस्कृत्य (namaskr̥tya) - having offered salutations; धर्मान् (dharmān) - the laws; वक्ष्यामि (vakṣyāmi) - I shall declare; शाश्वतान् (śāśvatān) - eternal;]

Homage to the great Dharma; homage to Krishna, the creator. Having paid respects to the Brahmins, I shall declare the eternal laws.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः। ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय। ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः ॥ (कुंभ १. १. ४)

ōṁ namō bhagavatē vāsudēvāya। ōṁ namaḥ pitāmahāya। ōṁ namaḥ prajāpatibhyaḥ। ōṁ namaḥ kr̥ṣṇadvaipāyanāya। ōṁ namaḥ sarvavighnavināyakēbhyaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 4)

[ॐ (ōṁ) - Om; नमः (namaḥ) - homage; भगवते वासुदेवाय (bhagavatē vāsudēvāya) - to the divine Vāsudeva; ॐ (ōṁ) - Om; नमः (namaḥ) - homage; पितामहाय (pitāmahāya) - to the Grandsire; ॐ (ōṁ) - Om; नमः (namaḥ) - homage; प्रजापतिभ्यः (prajāpatibhyaḥ) - to the Prajāpatis; ॐ (ōṁ) - Om; नमः (namaḥ) - homage; कृष्णद्वैपायनाय (kr̥ṣṇadvaipāyanāya) - to Kṛṣṇa Dvaipāyana; ॐ (ōṁ) - Om; नमः (namaḥ) - homage; सर्वविघ्नविनायकेभ्यः (sarvavighnavināyakēbhyaḥ) - to all removers of obstacles;]

Om, homage to the divine Vāsudeva. Om, homage to the Grandsire. Om, homage to the Prajāpatis. Om, homage to Kṛṣṇa Dvaipāyana. Om, homage to all removers of obstacles.

लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥ ( बोरि १. १. १)

lōmaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇikō naimiṣāraṇyē śaunakasya kulapatērdvādaśavārṣikē satrē ॥ ( bōri 1. 1. 1)

[लोमहर्षणपुत्र (lōmaharṣaṇaputra) - the son of Lomaharṣaṇa; उग्रश्रवाः (ugraśravāḥ) - Ugraśravā; सूतः (sūtaḥ) - the Sūta; पौराणिकः (paurāṇikaḥ) - reciter of ancient lore; नैमिषारण्ये (naimiṣāraṇyē) - in Naimiṣa forest; शौनकस्य (śaunakasya) - of Śaunaka; कुलपतेः (kulapatēḥ) - the chief of the family; द्वादशवार्षिके (dvādaśavārṣikē) - lasting twelve years; सत्रे (satrē) - at the sacrificial session;]

Ugraśravā, son of Lomaharṣaṇa, the Sūta and reciter of ancient tales, at the twelve-year sacrificial session of Śaunaka, the chief of the family, in the Naimiṣa forest...

समासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान्। विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥ ( बोरि १. १. २)

samāsīnānabhyagacchadbrahmarṣīnsaṁśitavratān। vinayāvanatō bhūtvā kadācitsūtanandanaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2)

[समासीनान् (samāsīnān) - those who were seated; अभ्यगच्छत् (abhyagacchat) - approached; ब्रह्मर्षीन् (brahmarṣīn) - the brahmarshis; संशितव्रतान् (saṁśitavratān) - firm in their vows; विनयावनतः (vinayāvanataḥ) - bowing respectfully; भूत्वा (bhūtvā) - having become; कदाचित् (kadācit) - at some time; सूतनन्दनः (sūtanandanaḥ) - the son of the Sūta;]

At some point, the son of the Sūta, bowing respectfully, approached the seated brahmarshis who were firm in their vows.

तमाश्रममनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनः। चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः ॥ ( बोरि १. १. ३)

tamāśramamanuprāptaṁ naimiṣāraṇyavāsinaḥ। citrāḥ śrōtuṁ kathāstatra parivavrustapasvinaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 3)

[तम् (tam) - him; आश्रमम् अनुप्राप्तम् (āśramam anuprāptam) - having arrived at the hermitage; नैमिषारण्यवासिनः (naimiṣāraṇyavāsinaḥ) - the dwellers of Naimisharanya; चित्राः (citrāḥ) - varied; श्रोतुम् (śrōtum) - to hear; कथाः (kathāḥ) - tales; तत्र (tatra) - there; परिवव्रुः (parivavruḥ) - gathered around; तपस्विनः (tapasvinaḥ) - the ascetics;]

When he arrived at the hermitage, the ascetics dwelling in Naimisharanya gathered there around him, eager to hear the varied tales.

उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात् ॥ (कुंभ १. १. ७)

uvāca tānr̥ṣīnsarvāndhanyō vō’smyadyadarśanāt ॥ (kuṁbha 1. 1. 7)

[उवाच (uvāca) - said; तान् ऋषीन् सर्वान् (tān r̥ṣīn sarvān) - to all those sages; धन्यः (dhanyaḥ) - fortunate; वः अस्मि (vaḥ asmi) - I am because of you; अद्य दर्शनात् (adya darśanāt) - today, from seeing you;]

He said to all those sages, "I am fortunate today to see you."

वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः। वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः ॥ (कुंभ १. १. ८)

vēda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmāryaisaṁhitāḥ। vakṣyāmi vō dvijaśrēṣṭhāḥ śr̥ṇvantvadya tapōdhanāḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 8)

[वेद (vēda) - the Vedas; वैयासिकीः (vaiyāsikīḥ) - recounted by Vyāsa; सर्वाः (sarvāḥ) - all; कथा (kathā) - stories; धर्म (dharma) - of dharma; आर्ज्यैः (ārjyaiḥ) - by the noble; संहिताः (saṁhitāḥ) - collections; वक्ष्यामि (vakṣyāmi) - I will recite; वः (vaḥ) - to you; द्विजश्रेष्ठाः (dvijaśrēṣṭhāḥ) - O best of the twice-born; शृण्वन्तु (śr̥ṇvantu) - may they listen; अद्य (adya) - today; तपोधनाः (tapōdhanāḥ) - O ascetics rich in austerity;]

O best of the twice-born, I will recite to you today all the Vedas, the collections of stories of dharma composed by Vyāsa; let the ascetics rich in austerity listen.

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः ॥ (कुंभ १. १. ९)

tasya tadvacanaṁ śrutvā naimiśāraṇyavāsinaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 9)

[तस्य (tasya) - his; तत् (tat) - that; वचनम् (vacanam) - speech; श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; नैमिशारण्यवासिनः (naimiśāraṇyavāsinaḥ) - the residents of Naimisha forest;]

Hearing those words of his, the residents of the Naimisha forest...

अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः।अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिनन्दितः ॥ ( बोरि १. १. ४)

abhivādya munīṁstāṁstu sarvānēva kr̥tāñjaliḥ।apr̥cchatsa tapōvr̥ddhiṁ sadbhiścaivābhinanditaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4)

[अभिवाद्य (abhivādya) - having bowed respectfully; मुनीन् तान् तु (munīn tān tu) - to those sages; सर्वान् एव (sarvān ēva) - all of them indeed; कृताञ्जलिः (kr̥tāñjaliḥ) - with joined palms; अपृच्छत् (apr̥cchat) - he inquired after; स तपोवृद्धिं (sa tapōvr̥ddhiṁ) - their progress in austerities; सद्भिः च एव अभिनन्दितः (sadbhiḥ ca ēva abhinanditaḥ) - and, being welcomed by those worthy ones;]

Having bowed respectfully with joined palms to all those sages, he inquired about their progress in austerities, and was welcomed by the worthy ones.

अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु।निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः ॥ ( बोरि १. १. ५)

atha tēṣūpaviṣṭēṣu sarvēṣvēva tapasviṣu।nirdiṣṭamāsanaṁ bhējē vinayāllōmaharṣaṇiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 5)

[अथ (atha) - Then; तेषु उपविष्टेषु (tēṣu upaviṣṭēṣu) - when they had seated themselves; सर्वेषु एव तपस्विषु (sarvēṣu ēva tapasviṣu) - all those ascetics; निर्दिष्टम् आसनम् (nirdiṣṭam āsanam) - the indicated seat; भेजे (bhējē) - he took; विनयात् (vinayāt) - out of respect; लोमहर्षणिः (lōmaharṣaṇiḥ) - Lomaharshana;]

Then, when all the ascetics had taken their seats, Lomaharshana respectfully took the indicated seat.

सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च।अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ ( बोरि १. १. ६)

sukhāsīnaṁ tatastaṁ tu viśrāntamupalakṣya ca।athāpr̥cchadr̥ṣistatra kaścitprastāvayankathāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6)

[सुखासीनं (sukhāsīnaṁ) - comfortably seated; ततः (tataḥ) - then; तं (taṁ) - him; तु (tu) - but; विश्रान्तम् (viśrāntam) - rested; उपलक्ष्य (upalakṣya) - noticing; च (ca) - and; अथ (atha) - then; अपृच्छत् (apr̥cchat) - asked; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the seer; तत्र (tatra) - there; कश्चित् (kaścit) - someone; प्रस्तावयन् (prastāvayan) - initiating; कथाः (kathāḥ) - stories;]

Then, seeing him comfortably seated and rested, a certain seer there asked him, beginning a conversation.

कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहृतस्त्वया।कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ ( बोरि १. १. ७)

kuta āgamyatē sautē kva cāyaṁ vihr̥tastvayā।kālaḥ kamalapatrākṣa śaṁsaitatpr̥cchatō mama ॥ ( bōri 1. 1. 7)

[कुतः (kutaḥ) - from where; आगम्यते (āgamyatē) - have you come; सौते (sautē) - O Sūta; क्व (kva) - where; च (ca) - and; अयम् (ayam) - he; विहृतः (vihr̥taḥ) - has wandered; त्वया (tvayā) - by you; कालः (kālaḥ) - time; कमलपत्राक्ष (kamalapatrākṣa) - O lotus-eyed one; शंसा (śaṁsā) - tell; एतत् (ētat) - this; पृच्छतः (pr̥cchataḥ) - (I) ask; मम (mama) - me;]

O Sūta, from where have you come, and where has he wandered with you? O lotus-eyed one, tell me this as I ask: what is the time?

एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावल्लौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसम्पन्नस्तेषां च चरिताश्रयम् ॥ (नील १. १. ८)

ēvaṁ pr̥ṣṭō’bravītsamyagyathāvallaumaharṣaṇiḥ। vākyaṁ vacanasampannastēṣāṁ ca caritāśrayam ॥ (nīla 1. 1. 8)

[एवं (ēvaṁ) - thus; पृष्टः (pr̥ṣṭaḥ) - having been asked; अब्रवीत् (abravīt) - he spoke; सम्यक् (samyak) - properly; यथावद् (yathāvad) - as appropriate; लौमहर्षणिः (laumaharṣaṇiḥ) - Lomaharshana; वाक्यम् (vākyam) - statement; वचनसम्पन्नः (vacanasampannaḥ) - endowed with eloquence; तेषां (tēṣāṁ) - of them; च (ca) - and; चरिताश्रयम् (caritāśrayam) - based upon their deeds;]

Thus, Lomaharshana, endowed with eloquence, properly spoke a statement based upon their deeds, as was appropriate, having been asked.

तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (नील १. १. ९)

tasminsadasi vistīrṇē munīnāṁ bhāvitātmanām ॥ (nīla 1. 1. 9)

[तस्मिन् (tasmin) - in that; सदसि (sadasi) - assembly; विस्तीर्णे (vistīrṇē) - spacious; मुनीनाम् (munīnām) - of the sages; भावितात्मनाम् (bhāvitātmanām) - whose souls are perfected;]

In that spacious assembly of sages whose souls were perfected...

सूत उवाच॥

sūta uvāca॥

[सूत (sūta) - the Sūta; उवाच (uvāca) - said;]

The Sūta said:

जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः।समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ॥ ( बोरि १. १. ८)

janamējayasya rājarṣēḥ sarpasatrē mahātmanaḥ।samīpē pārthivēndrasya samyakpārikṣitasya ca ॥ ( bōri 1. 1. 8)

[जनमेजयस्य (janamējayasya) - of Janamejaya; राजर्षेः (rājarṣēḥ) - the royal sage; सर्पसत्रे (sarpasatrē) - at the snake sacrifice; महात्मनः (mahātmanaḥ) - the great-souled; समीपे (samīpē) - in the presence; पार्थिवेन्द्रस्य (pārthivēndrasya) - of the king of kings; सम्यक् (samyak) - truly; पारिक्षितस्य (pārikṣitasya) - the son of Parikshit; च (ca) - and;]

In the presence of the great-souled Janamejaya, the royal sage, at the snake sacrifice, truly in the assembly of the king of kings, the son of Parikshit...

कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः।कथिताश्चापि विधिवद्या वैशम्पायनेन वै ॥ ( बोरि १. १. ९)

kr̥ṣṇadvaipāyanaprōktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ।kathitāścāpi vidhivadyā vaiśampāyanēna vai ॥ ( bōri 1. 1. 9)

[कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः (kr̥ṣṇadvaipāyanaprōktāḥ) - spoken by Kṛṣṇa Dvaipāyana; सुपुण्या (supuṇyā) - very auspicious; विविधाः (vividhāḥ) - of various kinds; कथाः (kathāḥ) - stories; कथिताः (kathitāḥ) - were narrated; च (ca) - and; अपि (api) - also; विधिवत् (vidhivat) - properly; या (yā) - which; वैशम्पायनेन (vaiśampāyanēna) - by Vaiśaṃpāyana; वै (vai) - indeed;]

The various and highly auspicious stories spoken by Kṛṣṇa Dvaipāyana, as well as those properly narrated by Vaiśaṃpāyana—

श्रुत्वाहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः।बहूनि सम्परिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ॥ ( बोरि १. १. १ ०)

śrutvāhaṁ tā vicitrārthā mahābhāratasaṁśritāḥ।bahūni samparikramya tīrthānyāyatanāni ca ॥ ( bōri 1. 1. 1 0)

[श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; अहं (ahaṁ) - I; ता (tā) - those; विचित्रार्था (vicitrārthā) - with varied meanings; महाभारतसंश्रिताः (mahābhāratasaṁśritāḥ) - connected with the Mahabharata; बहूनि (bahūni) - many; सम्परिक्रम्य (samparikramya) - having visited; तीर्थानि (tīrthāni) - pilgrimage places; आयतनानि (āyatanāni) - shrines; च (ca) - and;]

Having heard those various stories connected with the Mahabharata, full of diverse meanings, I visited many pilgrimage places and shrines.

समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्।गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ॥ ( बोरि १. १. १ १)

samantapañcakaṁ nāma puṇyaṁ dvijaniṣēvitam।gatavānasmi taṁ dēśaṁ yuddhaṁ yatrābhavatpurā ॥ ( bōri 1. 1. 1 1)

[समन्तपञ्चकं (samantapañcakaṁ) - Samantapañcaka; नाम (nāma) - named; पुण्यं (puṇyaṁ) - sacred; द्विजनिषेवितम् (dvijaniṣēvitam) - frequented by Brahmins; गतवान् (gatavān) - I went to; अस्मि (asmi) - have; तन देशम् (tana dēśam) - that place; युद्धं (yuddhaṁ) - battle; यत्र (yatra) - where; अभवत् (abhavat) - took place; पुरा (purā) - long ago;]

I went to that sacred place named Samantapañcaka, frequented by Brahmins, where the battle took place long ago.

पाण्डवानां कुरूणां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ ( बोरि १. १. १ १)

pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca sarvēṣāṁ ca mahīkṣitām ॥ ( bōri 1. 1. 1 1)

[पाण्डवानाम् (pāṇḍavānām) - of the Pāṇḍavas; कुरूणाम् (kurūṇām) - of the Kurus; च (ca) - and; सर्वेषाम् (sarvēṣām) - of all; च (ca) - and; महीक्षिताम् (mahīkṣitām) - kings;]

of the Pāṇḍavas, the Kurus, and all the kings

दिदृक्षुरागतस्तस्मात्समीपं भवतामिह।आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः ॥ ( बोरि १. १. १ २)

didr̥kṣurāgatastasmātsamīpaṁ bhavatāmiha।āyuṣmantaḥ sarva ēva brahmabhūtā hi mē matāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 2)

[दिदृक्षुः (didr̥kṣuḥ) - desiring to see; आगतः (āgataḥ) - has come; तस्मात् (tasmāt) - therefore; समीपं (samīpaṁ) - near; भवताम् (bhavatām) - to you; इह (iha) - here; आयुष्मन्तः (āyuṣmantaḥ) - long-lived ones; सर्वे (sarvē) - all; एव (ēva) - indeed; ब्रह्मभूताः (brahmabhūtāḥ) - possessed of spiritual nature; हि (hi) - surely; मे (mē) - in my opinion; मताः (matāḥ) - regarded;]

Therefore, wishing to see you, I have come here; I consider all of you to be long-lived and truly possessed of a spiritual nature.

अस्मिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः।कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ॥ ( बोरि १. १. १ ३)

asminyajñē mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ।kr̥tābhiṣēkāḥ śucayaḥ kr̥tajapyā hutāgnayaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 3)

[अस्मिन् यज्ञे (asmin yajñē) - in this sacrifice; महाभागाः (mahābhāgāḥ) - most fortunate ones; सूर्य पावकवर्चसः (sūrya pāvakavarcasaḥ) - having the brilliance of the sun and fire; कृताभिषेकाः (kr̥tābhiṣēkāḥ) - who have undergone initiation; शुचयः (śucayaḥ) - pure; कृतजप्याः (kr̥tajapyāḥ) - who have recited the prescribed formulas; हुताग्नयः (hutāgnayaḥ) - who have offered oblations into the fire;]

In this sacrifice, O most fortunate ones whose radiance is like that of the sun and fire, who are consecrated, pure, have recited the mantras, and have offered oblations into the fire...

भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥ ( बोरि १. १. १ ३)

bhavanta āsatē svasthā bravīmi kimahaṁ dvijāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 3)

[भवन्त (bhavanta) - you all; आसते (āsatē) - are seated; स्वस्था (svasthā) - at ease; ब्रवीमि (bravīmi) - I speak; किम् (kim) - what; अहम् (aham) - I; द्विजाः (dvijāḥ) - brahmins;]

You Brahmins are all seated at ease; what shall I say?

पुराणसंश्रिताः पुण्याः कथा वा धर्मसंश्रिताः।इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ४)

purāṇasaṁśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṁśritāḥ।itivr̥ttaṁ narēndrāṇāmr̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām ॥ ( bōri 1. 1. 1 4)

[पुराणसंश्रिताः (purāṇasaṁśritāḥ) - based on the ancient legends; पुण्याः (puṇyāḥ) - sacred; कथा (kathā) - stories; वा (vā) - or; धर्मसंश्रिताः (dharmasaṁśritāḥ) - founded on righteousness; इतिवृत्तं (itivr̥ttaṁ) - accounts; नरेन्द्राणाम् (narēndrāṇām) - of kings; ऋषीणां (r̥ṣīṇāṁ) - of sages; च (ca) - and; महात्मनाम् (mahātmanām) - of great souls;]

Stories rooted in ancient legend, sacred tales, or accounts grounded in righteousness—of kings and of great sages.

ऋषय ऊचुः॥

r̥ṣaya ūcuḥ॥

[ऋषयः (r̥ṣayaḥ) - the sages; ऊचुः (ūcuḥ) - said;]

The sages said:

द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा।सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥ ( बोरि १. १. १ ५)

dvaipāyanēna yatprōktaṁ purāṇaṁ paramarṣiṇā।surairbrahmarṣibhiścaiva śrutvā yadabhipūjitam ॥ ( bōri 1. 1. 1 5)

[द्वैपायनेन (dvaipāyanēna) - by Dvaipāyana; यत् (yat) - which; प्रोक्तं (prōktaṁ) - was spoken; पुराणं (purāṇaṁ) - purāṇa; परमर्षिणा (paramarṣiṇā) - by the supreme seer; सुरैः (suraiḥ) - by the gods; ब्रह्मर्षिभिः (brahmarṣibhiḥ) - by the Brahmarṣis; च (ca) - and; एव (ēva) - also; श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; यत् (yat) - which; अभिपूजितम् (abhipūjitam) - was greatly honored;]

The purāṇa which was spoken by Dvaipāyana, the supreme seer, and which, having been heard, was highly honored by the gods and Brahmarṣis...

तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः।सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ ( बोरि १. १. १ ६)

tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ।sūkṣmārthanyāyayuktasya vēdārthairbhūṣitasya ca ॥ ( bōri 1. 1. 1 6)

[तस्य (tasya) - of that; आख्ययनवरिष्ठस्य (ākhyayanavariṣṭhasya) - foremost among narratives; विचित्रपदपर्वणः (vicitrapadaparvaṇaḥ) - of varied and remarkable sections; सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य (sūkṣmārthanyāyayuktasya) - endowed with subtle meaning and logic; वेदार्थैः (vēdārthaiḥ) - with the meanings of the Vedas; भूषितस्य (bhūṣitasya) - adorned; च (ca) - and;]

of that foremost among narratives, with its remarkable and varied sections, endowed with subtle meaning and reasoning, and adorned with the meanings of the Vedas

भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्।संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥ ( बोरि १. १. १ ७)

bhāratasyētihāsasya puṇyāṁ granthārthasaṁyutām।saṁskārōpagatāṁ brāhmīṁ nānāśāstrōpabr̥ṁhitām ॥ ( bōri 1. 1. 1 7)

[भारतस्य इतिहासस्य (bhāratasya itihāsasya) - of the history of the Bhārata; पुण्यां (puṇyāṁ) - sacred; ग्रन्थार्थसंयुताम् (granthārthasaṁyutām) - endowed with the meaning of the work; संस्कार-उपगतां (saṁskāra-upagatāṁ) - rendered with proper refinement; ब्राह्मीं (brāhmīṁ) - expressed in the Sanskrit language; नाना-शास्त्र-उपबृंहिताम् (nānā-śāstra-upabr̥ṁhitām) - enriched by various Śāstras;]

the sacred narrative of the Bhārata, imbued with the essence of the text, rendered with proper refinement, expressed in Sanskrit, and enriched by many branches of knowledge

जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशम्पायन उक्तवान्।यथावत्स ऋषिस्तुष्ट्या सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥ ( बोरि १. १. १ ८)

janamējayasya yāṁ rājñō vaiśampāyana uktavān।yathāvatsa r̥ṣistuṣṭyā satrē dvaipāyanājñayā ॥ ( bōri 1. 1. 1 8)

[जनमेजयस्य (janamējayasya) - of Janamejaya; यां (yāṁ) - which; राज्ञो (rājñō) - king; वैशम्पायन (vaiśampāyana) - Vaiśampāyana; उक्तवान् (uktavān) - recited; यथावत् (yathāvat) - properly; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage; तुष्ट्या (tuṣṭyā) - with satisfaction; सत्रे (satrē) - in the sacrifice; द्वैपायन (dvaipāyana) - Dvaipāyana; आज्ञया (ājñayā) - by the command of;]

which the sage Vaiśampāyana, by Dvaipāyana's command, properly recited with satisfaction to King Janamejaya at the sacrifice

वेदैश्चतुर्भिः समितां व्यासस्याद्भुतकर्मणः।संहितां श्रोतुमिच्छामो धर्म्यां पापभयापहाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ९)

vēdaiścaturbhiḥ samitāṁ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ।saṁhitāṁ śrōtumicchāmō dharmyāṁ pāpabhayāpahām ॥ ( bōri 1. 1. 1 9)

[वेदैः चतुर्भिः समिताम् (vēdaiḥ caturbhiḥ samitām) - compiled from the four Vedas; व्यासस्य अद्भुतकर्मणः (vyāsasya adbhutakarmaṇaḥ) - of Vyāsa, of wondrous deeds; संहिताम् (saṁhitām) - the compilation; श्रोतुम् इच्छामः (śrōtum icchāmaḥ) - we wish to hear; धर्म्यां (dharmyāṁ) - righteous; पापभयापहाम् (pāpabhayāpahām) - remover of fear of evil and sin;]

We wish to hear the righteous compilation, made from the four Vedas by Vyāsa of wondrous deeds, which removes the fear of sin and evil.

सूत उवाच॥

sūta uvāca॥

[सूत (sūta) - the Sūta; उवाच (uvāca) - said;]

The Sūta said:

आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्।ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ ( बोरि १. १. २ ०)

ādyaṁ puruṣamīśānaṁ puruhūtaṁ puruṣṭutam।r̥tamēkākṣaraṁ brahma vyaktāvyaktaṁ sanātanam ॥ ( bōri 1. 1. 2 0)

[आद्यं (ādyaṁ) - the first; पुरुषम् (puruṣam) - person; ईशानम् (īśānam) - the lord; पुरुहूतम् (puruhūtam) - invoked by many; पुरुष्टुतम् (puruṣṭutam) - praised by men; ऋतम् (r̥tam) - the truth; एकाक्षरम् (ēkākṣaram) - the one syllable; ब्रह्म (brahma) - Brahman; व्यक्ताव्यक्तम् (vyaktāvyaktam) - the manifest and the unmanifest; सनातनम् (sanātanam) - eternal;]

The original person, the lord, invoked by many, praised by men, the truth, the one syllable, Brahman, both manifest and unmanifest, eternal.

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्।परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ ( बोरि १. १. २ १)

asacca saccaiva ca yadviśvaṁ sadasataḥ param।parāvarāṇāṁ sraṣṭāraṁ purāṇaṁ paramavyayam ॥ ( bōri 1. 1. 2 1)

[असत् (asat) - that which is not manifest; च (ca) - and; सत् (sat) - that which is manifest; च (ca) - and; एव (ēva) - indeed; च (ca) - and; यत् (yat) - that which; विश्वम् (viśvam) - all the universe; सदसतः (sadasataḥ) - from the manifest and the unmanifest; परम् (param) - beyond; परावराणाम् (parāvarāṇām) - of the higher and lower (realms, beings, or things); स्रष्टारम् (sraṣṭāram) - the creator; पुराणम् (purāṇam) - the ancient one; परम (parama) - supreme; अव्ययम् (avyayam) - imperishable;]

The one who is both the unmanifest and the manifest, who indeed is everything in the universe, who is beyond both the manifest and unmanifest, the creator of all that is higher and lower, the ancient, the supreme, the imperishable.

मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्।नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥ ( बोरि १. १. २ २)

maṅgalyaṁ maṅgalaṁ viṣṇuṁ varēṇyamanaghaṁ śucim।namaskr̥tya hr̥ṣīkēśaṁ carācaraguruṁ harim ॥ ( bōri 1. 1. 2 2)

[मङ्गल्यं (maṅgalyaṁ) - auspicious; मङ्गलम् (maṅgalam) - blessed; विष्णुं (viṣṇuṁ) - Viṣṇu; वरेण्यम् (varēṇyam) - worthy of worship; अनघम् (anagham) - sinless; शुचिम् (śucim) - pure; नमस्कृत्य (namaskr̥tya) - having bowed to; हृषीकेशम् (hr̥ṣīkēśam) - Hṛṣīkeśa; चराचरगुरुम् (carācaragurum) - teacher of the moving and unmoving; हरिम् (harim) - Hari;]

Having bowed to Viṣṇu—who is auspicious, blessed, worthy of worship, sinless, pure; to Hṛṣīkeśa, the teacher of all that moves and does not move, to Hari—

महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोके महात्मनः।प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ ( बोरि १. १. २ ३)

maharṣēḥ pūjitasyēha sarvalōkē mahātmanaḥ।pravakṣyāmi mataṁ kr̥tsnaṁ vyāsasyāmitatējasaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 3)

[महर्षेः (maharṣēḥ) - of the great sage; पूजितस्य (pūjitasya) - who is honored; इह (iha) - here; सर्वलोके (sarvalōkē) - in all the worlds; महात्मनः (mahātmanaḥ) - the great-souled one; प्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) - I shall declare; मतं (mataṁ) - the teaching; कृत्स्नं (kr̥tsnaṁ) - entire; व्यासस्य (vyāsasya) - of Vyāsa; अमिततेजसः (amitatējasaḥ) - of immeasurable brilliance;]

I shall now declare in full the teaching of Vyāsa, the great-souled sage who is honored here and in all the worlds, whose brilliance is boundless.

नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ (कुंभ १. १. ३ २)

namō bhagavatē tasmai vyāsāyāmitatējasē। yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām ॥ (kuṁbha 1. 1. 3 2)

[नमः (namaḥ) - homage; भगवते (bhagavatē) - to the venerable one; तस्मै (tasmai) - to that; व्यासाय (vyāsāya) - Vyāsa; अमिततेजसे (amitatējasē) - of boundless energy; यस्य (yasya) - by whose; प्रसादात् (prasādāt) - grace; वक्ष्यामि (vakṣyāmi) - I will declare; नारायणकथाम् (nārāyaṇakathām) - the tale of Nārāyaṇa; इमाम् (imām) - this;]

Homage to that venerable Vyāsa of boundless energy, by whose grace I will declare this tale of Nārāyaṇa.

सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा ॥ (कुंभ १. १. ३ ३)

sarvāśramābhiśamanaṁ sarvatīrthāvagāhanam। na tathā phalada sūtē nārāyaṇakathā yathā ॥ (kuṁbha 1. 1. 3 3)

[सर्वाश्रम-अभिशमनम् (sarvāśrama-abhiśamanam) - the fulfilment of all stages of life; सर्वतीर्थ-अवगाहनम् (sarvatīrtha-avagāhanam) - bathing in all the sacred fords; न (na) - not; तथा (tathā) - thus; फलद (phalada) - fruitful; सूते (sūtē) - Sūta; नारायणकथा (nārāyaṇakathā) - the tale of Nārāyaṇa; यथा (yathā) - as;]

O Sūta, the fulfilment of all stages of life and bathing in all sacred fords are not as fruitful as the tale of Nārāyaṇa.

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति। एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ (कुंभ १. १. ३ ४)

nāsti nārāyaṇasamaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati। ētēna satyavākyēna sarvārthānsādhayāmyaham ॥ (kuṁbha 1. 1. 3 4)

[नास्ति (nāsti) - there is not; नारायणसमं (nārāyaṇasamaṁ) - equal to Nārāyaṇa; न (na) - not; भूतं (bhūtaṁ) - has been; न (na) - nor; भविष्यति (bhaviṣyati) - will there be; एतेन (ētēna) - by this; सत्यवाक्येन (satyavākyēna) - true statement; सर्वार्थान् (sarvārthān) - all aims; साधयामि (sādhayāmi) - I accomplish; अहम् (aham) - I;]

There never has been, nor ever will be, anyone equal to Nārāyaṇa; by this true statement, I accomplish all aims.

आचख्युः कवयः केचित्सम्प्रत्याचक्षते परे।आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥ ( बोरि १. १. २ ४)

ācakhyuḥ kavayaḥ kēcitsampratyācakṣatē parē।ākhyāsyanti tathaivānyē itihāsamimaṁ bhuvi ॥ ( bōri 1. 1. 2 4)

[आचख्युः (ācakhyuḥ) - some have narrated; कवयः (kavayaḥ) - poets; केचित् (kēcit) - some; संप्रति (saṁprati) - at present; आचक्षते (ācakṣatē) - are narrating; परे (parē) - others; आख्यास्यन्ति (ākhyāsyanti) - will narrate; तथा (tathā) - likewise; एव (ēva) - also; अन्ये (anyē) - other; इतिहासम् (itihāsam) - this history; इमम् (imam) - this; भुवि (bhuvi) - on earth;]

Some poets have narrated this history, others are now narrating it, and still others likewise will narrate it on earth.

इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्।विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥ ( बोरि १. १. २ ५)

idaṁ tu triṣu lōkēṣu mahajjñānaṁ pratiṣṭhitam।vistaraiśca samāsaiśca dhāryatē yaddvijātibhiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 5)

[इदं (idaṁ) - this; तु (tu) - but; त्रिषु लोकेषु (triṣu lōkēṣu) - in the three worlds; महत् ज्ञानम् (mahat jñānam) - great knowledge; प्रतिष्ठितम् (pratiṣṭhitam) - is established; विस्तरैः (vistaraiḥ) - through detailed explanations; च (ca) - and; समासैः (samāsaiḥ) - and through summaries; च (ca) - and; धार्यते (dhāryatē) - is preserved; यत् (yat) - which; द्विजातिभिः (dvijātibhiḥ) - by the twice-born;]

But this great knowledge, established in the three worlds, is both set forth in detail and summarized, being preserved by the twice-born.

अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः।छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥ ( बोरि १. १. २ ६)

alaṅkr̥taṁ śubhaiḥ śabdaiḥ samayairdivyamānuṣaiḥ।chandōvr̥ttaiśca vividhairanvitaṁ viduṣāṁ priyam ॥ ( bōri 1. 1. 2 6)

[अलङ्कृतं (alaṅkr̥taṁ) - embellished; शुभैः (śubhaiḥ) - with beautiful; शब्दैः (śabdaiḥ) - words; समयैः (samayaiḥ) - with expressions; दिव्य (divya) - divine; मानुषैः (mānuṣaiḥ) - and human; छन्दोवृत्तैः (chandōvr̥ttaiḥ) - with metrical forms; च (ca) - and; विविधैः (vividhaiḥ) - various; अन्वितं (anvitaṁ) - endowed; विदुषां (viduṣāṁ) - to the learned; प्रियम् (priyam) - pleasing;]

Embellished with beautiful words, both divine and human expressions, and endowed with various metrical forms—pleasing to the learned.

पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये। विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः ॥ (कुंभ १. १. ३ ९)

puṇyē himavataḥ pādē mēdhyē giriguhālayē। viśōdhya dēhaṁ dharmātmā darbhasaṁstaramāśritaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 3 9)

[पुण्ये (puṇyē) - in a sacred; हिमवतः (himavataḥ) - of the Himalaya; पादे (pādē) - at the foot; मेध्ये (mēdhyē) - pure; गिरिगुहालये (giriguhālayē) - in a mountain cave dwelling; विशोध्य (viśōdhya) - having purified; देहं (dēhaṁ) - his body; धर्मात्मा (dharmātmā) - the righteous one; दर्भसंस्तरम् (darbhasaṁstaram) - a bed of sacred grass; आश्रितः (āśritaḥ) - resorting to;]

In a sacred and pure mountain cave dwelling at the foot of the Himalaya, the righteous one, having purified his body, resorted to a bed of sacred grass.

शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ॥ (कुंभ १. १. ४ ०)

śuciḥ saniyamō vyāsaḥ śāntātmātapasi sthitaḥ bhāratasyētihāsasya dharmēṇānvīkṣya tāṁ gatim ॥ (kuṁbha 1. 1. 4 0)

[शुचिः (śuciḥ) - pure; सनियमः (saniyamaḥ) - self-restrained; व्यासः (vyāsaḥ) - Vyāsa; शान्तात्मा (śāntātmā) - with a tranquil mind; आतपसि स्थितः (ātapasi sthitaḥ) - engaged in austerity; भारतस्य इतिहासस्य (bhāratasya itihāsasya) - of the history of Bhārata; धर्मेण अन्वीक्ष्य (dharmēṇa anvīkṣya) - having examined with righteousness; तां गतिम् (tāṁ gatim) - that course;]

Pure, self-restrained Vyāsa, with a tranquil mind, engaged in austerity, having examined with righteousness that course of the history of Bhārata,

प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः ॥ (कुंभ १. १. ४ १)

praviśya yōgaṁ jñānēna sō’paśyatsarvamantataḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 4 1)

[प्रविश्य (praviśya) - having entered; योगम् (yōgam) - meditative concentration; ज्ञानेन (jñānēna) - with knowledge; सः (saḥ) - he; अपश्यत् (apaśyat) - saw; सर्वम् (sarvam) - everything; अन्ततः (antataḥ) - within;]

Entering into meditative concentration with knowledge, he saw everything within.

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते।बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमक्षयम् ॥ ( बोरि १. १. २ ७)

niṣprabhē’sminnirālōkē sarvatastamasāvr̥tē।br̥hadaṇḍamabhūdēkaṁ prajānāṁ bījamakṣayam ॥ ( bōri 1. 1. 2 7)

[निष्प्रभे (niṣprabhē) - in what was devoid of brilliance; अस्मिन् (asmin) - in this; निरालोके (nirālōkē) - without light; सर्वतः (sarvataḥ) - on all sides; तमसा (tamasā) - by darkness; आवृते (āvr̥tē) - enveloped; बृहत्-अण्डम् (br̥hat-aṇḍam) - a great egg; अभूत् (abhūt) - arose; एकम् (ēkam) - one; प्रजानाम् (prajānām) - of beings; बीजम् (bījam) - the seed; अक्षयम् (akṣayam) - imperishable;]

In this realm, devoid of brilliance, without light, and enveloped on all sides by darkness, there arose a single great egg—the imperishable seed of all beings.

युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते।यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ ( बोरि १. १. २ ८)

yugasyādau nimittaṁ tanmahaddivyaṁ pracakṣatē।yasmiṁstacchrūyatē satyaṁ jyōtirbrahma sanātanam ॥ ( bōri 1. 1. 2 8)

[युगस्य (yugasya) - of the cosmic cycle; आदौ (ādau) - at the beginning; निमित्तम् (nimittam) - the cause; तत् (tat) - that; महत् (mahat) - great; दिव्यम् (divyam) - divine; प्रचक्षते (pracakṣatē) - is declared; यस्मिन् (yasmin) - in which; तत् (tat) - that; श्रूयते (śrūyatē) - is heard; सत्यं (satyaṁ) - truth; ज्योतिः (jyōtiḥ) - the light; ब्रह्म (brahma) - the Absolute; सनातनम् (sanātanam) - eternal;]

That great, divine principle, which is declared to be the cause at the beginning of the cosmic cycle—in which are heard the truth, the light, and the eternal Absolute—

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम्।अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ ( बोरि १. १. २ ९)

adbhutaṁ cāpyacintyaṁ ca sarvatra samatāṁ gatam।avyaktaṁ kāraṇaṁ sūkṣmaṁ yattatsadasadātmakam ॥ ( bōri 1. 1. 2 9)

[अद्भुतं (adbhutaṁ) - wondrous; च (ca) - and; अपि (api) - also; अचिन्त्यं (acintyaṁ) - inconceivable; च (ca) - and; सर्वत्र (sarvatra) - everywhere; समतां (samatāṁ) - equanimity; गतम् (gatam) - attained; अव्यक्तं (avyaktaṁ) - unmanifest; कारणं (kāraṇaṁ) - cause; सूक्ष्मं (sūkṣmaṁ) - subtle; यत् (yat) - which; तत् (tat) - that; सत्-असत्-आत्मकम् (sat-asat-ātmakam) - of the nature of both existence and nonexistence;]

It is wondrous and inconceivable, present equally everywhere, unmanifest, the subtle cause which is of the nature of both existence and nonexistence.

यस्मात्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः।ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ ( बोरि १. १. ३ ०)

yasmātpitāmahō jajñē prabhurēkaḥ prajāpatiḥ।brahmā suraguruḥ sthāṇurmanuḥ kaḥ paramēṣṭhyatha ॥ ( bōri 1. 1. 3 0)

[यस्मात् (yasmāt) - from whom; पितामहः (pitāmahaḥ) - Grandfather (Brahmā); जज्ञे (jajñē) - was born; प्रभुः (prabhuḥ) - the lord; एकः (ēkaḥ) - the one; प्रजापतिः (prajāpatiḥ) - Prajāpati (Lord of creatures); ब्रह्मा (brahmā) - Brahmā; सुरगुरुः (suraguruḥ) - the teacher of the gods; स्थाणुः (sthāṇuḥ) - Sthāṇu (Śiva); मनुः (manuḥ) - Manu; कः (kaḥ) - Ka (the god Ka or Prajāpati); परमेष्ठ्य् (paramēṣṭhy) - Parameṣṭhin (the supreme lord); अथ (atha) - and then;]

From whom were born the Grandfather (Brahmā), the Lord, the one Prajāpati, Brahmā, the teacher of the gods, Sthāṇu (Śiva), Manu, Ka, Parameṣṭhin, and then...

प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त ये।ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ ( बोरि १. १. ३ १)

prācētasastathā dakṣō dakṣaputrāśca sapta yē।tataḥ prajānāṁ patayaḥ prābhavannēkaviṁśatiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 3 1)

[प्राचेतसः (prācētasaḥ) - Prāchetas; तथा (tathā) - and; दक्षः (dakṣaḥ) - Dakṣa; दक्षपुत्राः (dakṣaputrāḥ) - Dakṣa's sons; च (ca) - and; सप्त (sapta) - seven; ये (yē) - who; ततः (tataḥ) - from them; प्रजानाम् (prajānām) - of beings; पतयः (patayaḥ) - lords; प्राभवन् (prābhavan) - arose; एकविंशतिः (ēkaviṁśatiḥ) - twenty-one;]

Similarly, Prāchetas, Dakṣa, and Dakṣa's seven sons—from them arose the twenty-one lords of beings.

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वमृषयो विदुः।विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ ( बोरि १. १. ३ २)

puruṣaścāpramēyātmā yaṁ sarvamr̥ṣayō viduḥ।viśvēdēvāstathādityā vasavō’thāśvināvapi ॥ ( bōri 1. 1. 3 2)

[पुरुषः (puruṣaḥ) - the cosmic person; च (ca) - and; अप्रमेयात्मा (apramēyātmā) - of immeasurable essence; यम् (yam) - whom; सर्वे (sarvē) - all; ऋषयः (r̥ṣayaḥ) - seers; विदुः (viduḥ) - know; विश्वेदेवाः (viśvēdēvāḥ) - the Viśvedevas; तथा (tathā) - also; आदित्या (ādityā) - the Ādityas; वसवः (vasavaḥ) - the Vasus; अथ (atha) - and; अश्विनौ (aśvinau) - the Aśvins; अपि (api) - also;]

And the cosmic Person of immeasurable essence, whom all the seers, the Viśvedevas, the Ādityas, the Vasus, and even the Aśvins know—

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा।ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ( बोरि १. १. ३ ३)

yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāśca guhyakāḥ pitarastathā।tataḥ prasūtā vidvāṁsaḥ śiṣṭā brahmarṣayō’malāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 3 3)

[यक्षाः (yakṣāḥ) - Yakshas; साध्याः (sādhyāḥ) - Sādhyas; पिशाचाः (piśācāḥ) - Piśācas; च (ca) - and; गुह्यकाः (guhyakāḥ) - Guhyakas; पितरः (pitaraḥ) - Pitṛs; तथा (tathā) - and; ततः (tataḥ) - then; प्रसूता (prasūtā) - were born; विद्वांसः (vidvāṁsaḥ) - the wise; शिष्टाः (śiṣṭāḥ) - the distinguished; ब्रह्मर्षयः (brahmarṣayaḥ) - Brahmarshis; अमलाः (amalāḥ) - pure;]

Yakshas, Sādhyas, Piśācas, Guhyakas, and Pitṛs; then, the pure and distinguished Brahmarshis, the wise, were also born.

राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः।आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा ॥ ( बोरि १. १. ३ ४)

rājarṣayaśca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ।āpō dyauḥ pr̥thivī vāyurantarikṣaṁ diśastathā ॥ ( bōri 1. 1. 3 4)

[राजर्षयः (rājarṣayaḥ) - royal sages; च (ca) - and; बहवः (bahavaḥ) - many; सर्वैः (sarvaiḥ) - with all; समुदिता (samuditā) - endowed; गुणैः (guṇaiḥ) - with virtues; आपः (āpaḥ) - the waters; द्यौः (dyauḥ) - the sky; पृथिवी (pr̥thivī) - the earth; वायुः (vāyuḥ) - the wind; अन्तरिक्षं (antarikṣaṁ) - the atmosphere; दिशः (diśaḥ) - the directions; तथा (tathā) - as well;]

Likewise, many royal sages endowed with all virtues, the waters, the sky, the earth, the wind, the atmosphere, and the directions...

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात्।यच्चान्यदपि तत्सर्वं सम्भूतं लोकसाक्षिकम् ॥ ( बोरि १. १. ३ ५)

saṁvatsarartavō māsāḥ pakṣāhōrātrayaḥ kramāt।yaccānyadapi tatsarvaṁ sambhūtaṁ lōkasākṣikam ॥ ( bōri 1. 1. 3 5)

[संवत्सर-ऋतवः मासाः (saṁvatsara-r̥tavaḥ māsāḥ) - years seasons months; पक्षाः अहः रात्रयः क्रमात् (pakṣāḥ ahaḥ rātrayaḥ kramāt) - fortnights days nights in due order; यत् च अन्यत् अपि (yat ca anyat api) - and whatever else; तत् सर्वं सम्भूतं (tat sarvaṁ sambhūtaṁ) - all that has arisen; लोक-साक्षिकम् (lōka-sākṣikam) - witnessed by the world;]

Years, seasons, months, fortnights, days, and nights in due order—and whatever else—have all arisen, witnessed by the world.

यदिदं दृश्यते किञ्चिद्भूतं स्थावरजङ्गमम्।पुनः सङ्क्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥ ( बोरि १. १. ३ ६)

yadidaṁ dr̥śyatē kiñcidbhūtaṁ sthāvarajaṅgamam।punaḥ saṅkṣipyatē sarvaṁ jagatprāptē yugakṣayē ॥ ( bōri 1. 1. 3 6)

[यत् (yat) - whatever; इदम् (idam) - this; दृश्यते (dr̥śyatē) - is seen; किञ्चित् (kiñcit) - at all; भूतम् (bhūtam) - being; स्थावर-जङ्गमम् (sthāvara-jaṅgamam) - stationary or moving; पुनः (punaḥ) - again; सङ्क्षिप्यते (saṅkṣipyatē) - is drawn back; सर्वम् (sarvam) - all; जगत् (jagat) - the world; प्राप्ते (prāptē) - when has arrived; युग-क्षये (yuga-kṣayē) - at the end of the age;]

Whatever of this world, whether stationary or moving, is seen—all beings—are all drawn back again when the end of the age arrives.

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये।दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ ( बोरि १. १. ३ ७)

yathartāvr̥tuliṅgāni nānārūpāṇi paryayē।dr̥śyantē tāni tānyēva tathā bhāvā yugādiṣu ॥ ( bōri 1. 1. 3 7)

[यथा (yathā) - just as; ऋतौ (r̥tau) - in the seasons; ऋतु-लिङ्गानि (r̥tu-liṅgāni) - seasonal signs; नाना-रूपाणि (nānā-rūpāṇi) - various forms; पर्यये (paryayē) - in succession; दृश्यन्ते (dr̥śyantē) - are seen; तानि तानि एव (tāni tāni ēva) - those very same; तथा (tathā) - so; भावाः (bhāvāḥ) - manifestations; युग-आदिषु (yuga-ādiṣu) - at the beginnings of the yugas;]

Just as the signs of the seasons, in their various forms, appear in succession—and they are always the same—so too are the manifestations at the beginnings of the yugas.

एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम्।अनादिनिधनं लोके चक्रं सम्परिवर्तते ॥ ( बोरि १. १. ३ ८)

ēvamētadanādyantaṁ bhūtasaṁhārakārakam।anādinidhanaṁ lōkē cakraṁ samparivartatē ॥ ( bōri 1. 1. 3 8)

[एवम् (ēvam) - thus; एतत् (ētat) - this; अनाद्यन्तम् (anādyantam) - without beginning or end; भूतसंहारकारकम् (bhūtasaṁhārakārakam) - causing the destruction of beings; अनादिनिधनम् (anādinidhanam) - having no beginning or end; लोके (lōkē) - in the world; चक्रम् (cakram) - the wheel; सम्परिवर्तते (samparivartatē) - keeps turning;]

Thus, this wheel, which has neither beginning nor end and causes the destruction of beings, keeps turning in the world without start or finish.

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च।त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः सङ्क्षेपलक्षणा ॥ ( बोरि १. १. ३ ९)

trayastriṁśatsahasrāṇi trayastriṁśacchatāni ca।trayastriṁśacca dēvānāṁ sr̥ṣṭiḥ saṅkṣēpalakṣaṇā ॥ ( bōri 1. 1. 3 9)

[त्रयस्त्रिंशत् (trayastriṁśat) - thirty-three; सहस्राणि (sahasrāṇi) - thousand; त्रयस्त्रिंशत् (trayastriṁśat) - thirty-three; शतानि (śatāni) - hundred; च (ca) - and; त्रयस्त्रिंशत् (trayastriṁśat) - thirty-three; च (ca) - and; देवानाम् (dēvānām) - of the gods; सृष्टिः (sr̥ṣṭiḥ) - creation; सङ्क्षेपलक्षणा (saṅkṣēpalakṣaṇā) - in summary;]

In summary, the creation of the gods is said to number thirty-three thousand, thirty-three hundred, and thirty-three.

दिवस्पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः।सविता च ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ ( बोरि १. १. ४ ०)

divasputrō br̥hadbhānuścakṣurātmā vibhāvasuḥ।savitā ca r̥cīkō’rkō bhānurāśāvahō raviḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4 0)

[दिवः पुत्रः (divaḥ putraḥ) - son of Dyaus; बृहद्भानुः (br̥hadbhānuḥ) - of great brilliance; चक्षुः-आत्मा (cakṣuḥ-ātmā) - the soul of sight; विभावसुः (vibhāvasuḥ) - the radiant one; सविता (savitā) - Savitar; च (ca) - and; ऋचीकः (r̥cīkaḥ) - R̥cīka; अर्कः (arkaḥ) - Arka; भानुः (bhānuḥ) - Bhānu; आशावहः (āśāvahaḥ) - bringer of light; रविः (raviḥ) - Ravi;]

He is the son of Dyaus, of great brilliance, the soul of sight, the radiant one, Savitar, R̥cīka, Arka, Bhānu, the bringer of light, Ravi.

पुत्रा विवस्वतः सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः।देवभ्राट्तनयस्तस्य तस्मात्सुभ्राडिति स्मृतः ॥ ( बोरि १. १. ४ १)

putrā vivasvataḥ sarvē mahyastēṣāṁ tathāvaraḥ।dēvabhrāṭtanayastasya tasmātsubhrāḍiti smr̥taḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4 1)

[पुत्राः (putrāḥ) - sons; विवस्वतः (vivasvataḥ) - of Vivasvat; सर्वे (sarvē) - all; मह्यः (mahyaḥ) - to me; तेषाम् (tēṣām) - of them; तथा (tathā) - so; अवरः (avaraḥ) - the youngest; देवभ्राट्-तनयः (dēvabhrāṭ-tanayaḥ) - Devabhṛat's son; तस्य (tasya) - his; तस्मात् (tasmāt) - therefore; सुभ्राट् इति (subhrāṭ iti) - he is Subhrāt; स्मृतः (smr̥taḥ) - is remembered;]

All the sons of Vivasvat, among them the youngest—he is the son of Devabhṛat; therefore, he is known as Subhrāt.

सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः।दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरात्मवान् ॥ ( बोरि १. १. ४ २)

subhrājastu trayaḥ putrāḥ prajāvantō bahuśrutāḥ।daśajyōtiḥ śatajyōtiḥ sahasrajyōtirātmavān ॥ ( bōri 1. 1. 4 2)

[सुभ्राजः (subhrājaḥ) - Subhrāj; तु (tu) - but; त्रयः (trayaḥ) - three; पुत्राः (putrāḥ) - sons; प्रजावन्तः (prajāvantaḥ) - prolific; बहुश्रुताः (bahuśrutāḥ) - well-learned; दशज्योतिः (daśajyōtiḥ) - Daśajyotis; शतज्योतिः (śatajyōtiḥ) - Śatajyotis; सहस्रज्योतिः (sahasrajyōtiḥ) - Sahasrajyotis; आत्मवान् (ātmavān) - self-possessed;]

But Subhrāj had three sons who were prolific and well-learned: Daśajyotis, Śatajyotis, and Sahasrajyotis, all self-possessed.

दश पुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः।ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ ( बोरि १. १. ४ ३)

daśa putrasahasrāṇi daśajyōtērmahātmanaḥ।tatō daśaguṇāścānyē śatajyōtērihātmajāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4 3)

[दश पुत्रसहस्राणि (daśa putrasahasrāṇi) - ten thousand sons; दशज्योतेः (daśajyōtēḥ) - of Dashajyotis; महात्मनः (mahātmanaḥ) - the great-souled; ततः (tataḥ) - then; दशगुणाः (daśaguṇāḥ) - ten times as many; च (ca) - and; अन्ये (anyē) - others; शतज्योतेः (śatajyōtēḥ) - of Shatajotis; इह (iha) - here; आत्मजाः (ātmajāḥ) - sons;]

The great-souled Dashajyotis had ten thousand sons; and then, here, Shatajotis had sons ten times as many.

भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः।तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ ( बोरि १. १. ४ ४)

bhūyastatō daśaguṇāḥ sahasrajyōtiṣaḥ sutāḥ।tēbhyō’yaṁ kuruvaṁśaśca yadūnāṁ bharatasya ca ॥ ( bōri 1. 1. 4 4)

[भूयः (bhūyaḥ) - further; ततः (tataḥ) - than them; दशगुणाः (daśaguṇāḥ) - ten times as many; सहस्रज्योतिषः (sahasrajyōtiṣaḥ) - of Sahasrajyotis; सुताः (sutāḥ) - sons; तेभ्यः (tēbhyaḥ) - from them; अयम् (ayam) - this; कुरुवंशः (kuruvaṁśaḥ) - Kuru lineage; च (ca) - and; यदूनाम् (yadūnām) - of the Yadus; भरतस्य (bharatasya) - of Bharata; च (ca) - and;]

Further, the sons of Sahasrajyotis were ten times as many as those before him; from them came this Kuru lineage and that of the Yadus and Bharata.

ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः।सम्भूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सविस्तराः ॥ ( बोरि १. १. ४ ५)

yayātīkṣvākuvaṁśaśca rājarṣīṇāṁ ca sarvaśaḥ।sambhūtā bahavō vaṁśā bhūtasargāḥ savistarāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4 5)

[ययाति-इक्ष्वाकु-वंशः (yayāti-ikṣvāku-vaṁśaḥ) - the lineages of Yayāti and Ikṣvāku; च (ca) - and; राजर्षीणां (rājarṣīṇāṁ) - of royal sages; च (ca) - and; सर्वशः (sarvaśaḥ) - in all their varieties; सम्भूता (sambhūtā) - originated; बहवः (bahavaḥ) - many; वंशाः (vaṁśāḥ) - lineages; भूत-सर्गाः (bhūta-sargāḥ) - creations of beings; स-विस्तराः (sa-vistarāḥ) - with full details;]

The lineages of Yayāti, the Ikṣvāku lineage, all the royal sages, and many other lines, with the origins of various beings described in full detail, sprang forth.

भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्।वेदयोगं सविज्ञानं धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ ( बोरि १. १. ४ ६)

bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṁ trividhaṁ ca yat।vēdayōgaṁ savijñānaṁ dharmō’rthaḥ kāma ēva ca ॥ ( bōri 1. 1. 4 6)

[भूतस्थानानि (bhūtasthānāni) - the abodes of beings; सर्वाणि (sarvāṇi) - all; रहस्यं (rahasyaṁ) - the secrets; त्रिविधं (trividhaṁ) - of three kinds; च (ca) - and; यत् (yat) - whatever; वेदयोगं (vēdayōgaṁ) - the union with Veda; सविज्ञानं (savijñānaṁ) - together with knowledge; धर्मः (dharmaḥ) - dharma; अर्थः (arthaḥ) - artha; कामः (kāmaḥ) - kama; एव (ēva) - indeed; च (ca) - and;]

All the abodes of beings, the secrets of three kinds, union with the Veda together with knowledge, and dharma, artha, and kama—

धर्मकामार्थशास्त्राणि शास्त्राणि विविधानि च।लोकयात्राविधानं च सम्भूतं दृष्टवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ४ ७)

dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca।lōkayātrāvidhānaṁ ca sambhūtaṁ dr̥ṣṭavānr̥ṣiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 4 7)

[धर्मकामार्थशास्त्राणि (dharmakāmārthaśāstrāṇi) - the treatises on dharma, desire, and wealth; शास्त्राणि विविधानि च (śāstrāṇi vividhāni ca) - and various other treatises; लोकयात्राविधानं च (lōkayātrāvidhānaṁ ca) - and the ordering of worldly conduct; सम्भूतं (sambhūtaṁ) - that had arisen; दृष्टवान् (dr̥ṣṭavān) - the sage saw; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage;]

The sage saw the treatises on dharma, desire, and wealth, the various other treatises, and the ordering of worldly conduct that had arisen.

नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः ॥ (कुंभ १. १. ६ ३)

nītirbharatavaṁśasya vistāraścaiva sarvaśaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 6 3)

[नीतिः (nītiḥ) - ethical teaching; भरतवंशस्य (bharatavaṁśasya) - of the line of Bharata; विस्तारः (vistāraḥ) - the complete account; च एव (ca ēva) - and also; सर्वशः (sarvaśaḥ) - in every detail;]

ethical teaching and the complete account in every detail of the line of Bharata

इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च।इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ॥ ( बोरि १. १. ४ ८)

itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayō’pi ca।iha sarvamanukrāntamuktaṁ granthasya lakṣaṇam ॥ ( bōri 1. 1. 4 8)

[इतिहासाः (itihāsāḥ) - historical accounts; सवैयाख्या (savaiyākhyā) - with explanations; विविधाः (vividhāḥ) - various; श्रुतयः (śrutayaḥ) - scriptures; अपि (api) - also; च (ca) - and; इह (iha) - here; सर्वम् (sarvam) - all; अनुक्रान्तम् (anukrāntam) - included; उक्तम् (uktam) - described; ग्रन्थस्य (granthasya) - of the work; लक्षणम् (lakṣaṇam) - characteristic;]

Here, all historical accounts with their explanations, various scriptures as well, are included and described; this is a characteristic of the work.

संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम् ॥ (कुंभ १. १. ६ ४)

saṁkṣēpēṇētihāsasya tatō vakṣyati vistaram ॥ (kuṁbha 1. 1. 6 4)

[संक्षेपेन् (saṁkṣēpēn) - in brief; एतिहासस्य (ētihāsasya) - of this epic; ततः (tataḥ) - then; वक्ष्यति (vakṣyati) - will speak; विस्तरम् (vistaram) - in detail;]

Then, after summarizing this epic, he will recount it in detail.

विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः सङ्क्षेपमब्रवीत्।इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ ( बोरि १. १. ४ ९)

vistīryaitanmahajjñānamr̥ṣiḥ saṅkṣēpamabravīt।iṣṭaṁ hi viduṣāṁ lōkē samāsavyāsadhāraṇam ॥ ( bōri 1. 1. 4 9)

[विस्तीर्य (vistīrya) - having expounded; एतत् (ētat) - this; महत् (mahat) - great; ज्ञानम् (jñānam) - knowledge; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage; सङ्क्षेपम् (saṅkṣēpam) - in summary; अब्रवीत् (abravīt) - stated; इष्टम् (iṣṭam) - desirable; हि (hi) - indeed; विदुषाम् (viduṣām) - for the learned; लोके (lōkē) - in the world; समासव्यासधारणम् (samāsavyāsadhāraṇam) - both summary and detailed exposition;]

Having expounded this great knowledge, the sage presented a summary, for in the world, a mixture of concise and detailed exposition is indeed desirable for the learned.

मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथापरे।तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥ ( बोरि १. १. ५ ०)

manvādi bhārataṁ kēcidāstīkādi tathāparē।tathōparicarādyanyē viprāḥ samyagadhīyatē ॥ ( bōri 1. 1. 5 0)

[मन्वादि (manvādi) - beginning from Manu; भारतं (bhārataṁ) - the Mahabharata; केचित् (kēcit) - some; आस्तीकादि (āstīkādi) - beginning from Astika; तथापरे (tathāparē) - and others in that way; तथा (tathā) - likewise; उपरिचरादि (uparicarādi) - beginning from Uparicara; अन्ये (anyē) - others; विप्राः (viprāḥ) - learned brahmins; सम्यक् (samyak) - correctly; अधीयते (adhīyatē) - recite;]

Some begin the Mahabharata with the episode of Manu, others with Astika, and yet others with Uparicara—learned brahmins recite it properly in these various ways.

विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः।व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थं धारयितुं परे ॥ ( बोरि १. १. ५ १)

vividhaṁ saṁhitājñānaṁ dīpayanti manīṣiṇaḥ।vyākhyātuṁ kuśalāḥ kēcidgranthaṁ dhārayituṁ parē ॥ ( bōri 1. 1. 5 1)

[विविधं संहिता-ज्ञानं (vividhaṁ saṁhitā-jñānaṁ) - varied knowledge of the collections (of texts); दीपयन्ति (dīpayanti) - illuminate; मनीषिणः (manīṣiṇaḥ) - the wise; व्याख्यातुं (vyākhyātuṁ) - to explain; कुशलाः (kuśalāḥ) - skilled; केचित् (kēcit) - some; ग्रन्थं (granthaṁ) - the text; धारयितुं (dhārayituṁ) - to memorize; परे (parē) - others;]

The wise illuminate varied knowledge of the collections; some are skilled in explaining the text, while others in committing it to memory.

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्।इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ ( बोरि १. १. ५ २)

tapasā brahmacaryēṇa vyasya vēdaṁ sanātanam।itihāsamimaṁ cakrē puṇyaṁ satyavatīsutaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 5 2)

[तपसा (tapasā) - through asceticism; ब्रह्मचर्येण (brahmacaryēṇa) - and celibacy; व्यस्य (vyasya) - having arranged; वेदं (vēdaṁ) - the Veda; सनातनम् (sanātanam) - eternal; इतिहासम् (itihāsam) - the epic; इमं (imaṁ) - this; चक्रे (cakrē) - composed; पुण्यं (puṇyaṁ) - holy; सत्यवतीसुतः (satyavatīsutaḥ) - the son of Satyavatī;]

Through asceticism and celibacy, the son of Satyavatī arranged the eternal Veda and composed this holy epic.

पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः।मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥ ( बोरि १. १. ५ ३)

parāśarātmajō vidvānbrahmarṣiḥ saṁśitavrataḥ।māturniyōgāddharmātmā gāṅgēyasya ca dhīmataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 5 3)

[पराशरात्मजः (parāśarātmajaḥ) - the son of Parāśara; विद्वान् (vidvān) - learned; ब्रह्मर्षिः (brahmarṣiḥ) - a Brahmarṣi; संशितव्रतः (saṁśitavrataḥ) - firm in his vows; मातुः नियोगात् (mātuḥ niyōgāt) - by his mother's appointment; धर्मात्मा (dharmātmā) - righteous; गाङ्गेयस्य च धीमतः (gāṅgēyasya ca dhīmataḥ) - and of the wise son of Gaṅgā;]

The learned son of Parāśara, a Brahmarṣi, firm in his vows, through his mother’s appointment, and the wise and righteous son of Gaṅgā...

तदाख्यानवरिष्ठं स कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ॥ (नील १. १. ५ ५)

tadākhyānavariṣṭhaṁ sa kr̥tvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ ॥ (nīla 1. 1. 5 5)

[तत् (tat) - that; आख्यानवरिष्ठम् (ākhyānavariṣṭham) - the foremost narration; सः (saḥ) - he; कृत्वा (kr̥tvā) - having composed; द्वैपायनः (dvaipāyanaḥ) - Dvaipayana; प्रभुः (prabhuḥ) - the master;]

Having composed that foremost narration, the master Dvaipayana...

कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्। तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ॥ (नील १. १. ५ ६)

kathamadhyāpayānīha śiṣyānityanvacintayat। tasya taccintitaṁ jñātvā r̥ṣērdvaipāyanasya ca ॥ (nīla 1. 1. 5 6)

[कथम् (katham) - how; अध्यापयाम् (adhyāpayām) - should I teach; इह (iha) - here; शिष्यान् (śiṣyān) - the students; इति (iti) - thinking thus; अन्वचिन्तयत् (anvacintayat) - he pondered; तस्य (tasya) - his; तत् (tat) - that; चिन्तितम् (cintitam) - thought; ज्ञात्वा (jñātvā) - having known; ऋषेः (r̥ṣēḥ) - of the sage; द्वैपायनस्य (dvaipāyanasya) - Dvaipayana's; च (ca) - also;]

He pondered, 'How should I teach the students here?' And when someone knew that thought of the sage Dvaipayana...

तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्। प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ॥ (नील १. १. ५ ७)

tatrājagāma bhagavānbrahmā lōkaguruḥ svayam। prītyarthaṁ tasya caivarṣērlōkānāṁ hitakāmyayā ॥ (nīla 1. 1. 5 7)

[तत्र (tatra) - there; आजगाम (ājagāma) - arrived; भगवान् (bhagavān) - the revered one; ब्रह्मा (brahmā) - Brahma; लोकगुरुः (lōkaguruḥ) - the teacher of the worlds; स्वयम् (svayam) - himself; प्रीत्यर्थं (prītyarthaṁ) - for the purpose of favor; तस्य च एव ऋषेः (tasya ca ēva r̥ṣēḥ) - and indeed, of that sage; लोकानां हितकाम्यया (lōkānāṁ hitakāmyayā) - with the desire for the welfare of the worlds;]

There, the revered Brahma, the teacher of the worlds, himself arrived, to show favor to that sage and out of the desire for the welfare of the worlds.

तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः ॥ (नील १. १. ५ ८)

taṁ dr̥ṣṭvā vismitō bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ। āsanaṁ kalpayāmāsa sarvairmunigaṇairvr̥taḥ ॥ (nīla 1. 1. 5 8)

[तं (taṁ) - him; दृष्ट्वा (dr̥ṣṭvā) - having seen; विस्मितः (vismitaḥ) - amazed; भूत्वा (bhūtvā) - having become; प्राञ्जलिः (prāñjaliḥ) - with hands joined; प्रणतः (praṇataḥ) - bowing down; स्थितः (sthitaḥ) - stood; आसनं (āsanaṁ) - a seat; कल्पयामास (kalpayāmāsa) - prepared; सर्वैः (sarvaiḥ) - by all; मुनिगणैः (munigaṇaiḥ) - assemblies of sages; वृतः (vr̥taḥ) - surrounded;]

Amazed on seeing him, he stood with hands joined and bowed down, then, surrounded by all the assemblies of sages, prepared a seat.

हिरण्यगर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनाभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥ (नील १. १. ५ ९)

hiraṇyagarbhamāsīnaṁ tasmiṁstu paramāsanē। parivr̥tyāsanābhyāśē vāsavēyaḥ sthitō’bhavat ॥ (nīla 1. 1. 5 9)

[हिरण्यगर्भम् (hiraṇyagarbham) - Hiraṇyagarbha; आसीनम् (āsīnam) - seated; तस्मिन् (tasmin) - there; तु (tu) - but; परम-आसने (parama-āsanē) - on the supreme seat; परिवृत्य (parivr̥tya) - having gone around; आसन-अभ्यासे (āsana-abhyāsē) - near the seat; वासवेयः (vāsavēyaḥ) - the son of Vasavā (Viṣṇu); स्थितः (sthitaḥ) - stood; अभवत् (abhavat) - became;]

But seeing Hiraṇyagarbha seated there on the supreme seat, the son of Vasavā (Viṣṇu), after walking around, stood near the seat.

अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः ॥ (नील १. १. ६ ०)

anujñātō’tha kr̥ṣṇastu brahmaṇā paramēṣṭhinā। niṣasādāsanābhyāśē prīyamāṇaḥ śucismitaḥ ॥ (nīla 1. 1. 6 0)

[अनुज्ञातः (anujñātaḥ) - having been permitted; अथ (atha) - then; कृष्णः (kr̥ṣṇaḥ) - Kṛṣṇa; तु (tu) - however; ब्रह्मणा (brahmaṇā) - by Brahmā; परमेष्ठिना (paramēṣṭhinā) - the supreme creator; निषसाद (niṣasāda) - sat down; आसनाभ्याशे (āsanābhyāśē) - near the seat; प्रीयमाणः (prīyamāṇaḥ) - delighted; शुचिस्मितः (śucismitaḥ) - with a pure smile;]

Then, having been permitted by Brahmā, the supreme creator, Kṛṣṇa—delighted and with a pure smile—sat down near the seat.

उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवान्काव्यं परमपूजितम् ॥ (नील १. १. ६ १)

uvāca sa mahātējā brahmāṇaṁ paramēṣṭhinam। kr̥taṁ mayēdaṁ bhagavānkāvyaṁ paramapūjitam ॥ (nīla 1. 1. 6 1)

[उवाच (uvāca) - said; स (sa) - he; महातेजा (mahātējā) - the one of great brilliance; ब्रह्माणं (brahmāṇaṁ) - to Brahmā; परमेिष्ठिनम् (paramēiṣṭhinam) - the one seated on the highest seat; कृतं (kr̥taṁ) - has been made; मया (mayā) - by me; इदं (idaṁ) - this; भगवान् (bhagavān) - O Blessed One; काव्यं (kāvyaṁ) - poem; परमपूजितम् (paramapūjitam) - most highly revered;]

He who was of great brilliance said to Brahmā, the supreme lord: 'O Blessed One, this most highly revered poem has been composed by me.'

ब्रह्मन्वेदरहस्यं च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ (नील १. १. ६ २)

brahmanvēdarahasyaṁ ca yaccānyatsthāpitaṁ mayā। sāṅgōpaniṣadāṁ caiva vēdānāṁ vistarakriyā ॥ (nīla 1. 1. 6 2)

[ब्रह्मन् (brahman) - Brahman; वेदरहस्यं (vēdarahasyaṁ) - the secret of the Veda; च (ca) - and; यत् (yat) - what; च (ca) - and; अन्यत् (anyat) - else; स्थापितं (sthāpitaṁ) - has been established; मया (mayā) - by me; साङ्ग (sāṅga) - with its limbs; उपनिषदां (upaniṣadāṁ) - and the Upaniṣads; च (ca) - and; एव (ēva) - indeed; वेदानां (vēdānāṁ) - of the Vedas; विस्तरक्रिया (vistarakriyā) - the detailed exposition;]

O Brahman, the secret of the Veda and whatever else has been established by me, along with the parts and Upaniṣads and the detailed exposition of the Vedas—

इतिहासपुराणानामुन्मेषं निर्मितं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसञ्ज्ञितम् ॥ (नील १. १. ६ ३)

itihāsapurāṇānāmunmēṣaṁ nirmitaṁ ca yat। bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyacca trividhaṁ kālasañjñitam ॥ (nīla 1. 1. 6 3)

[इतिहास-पुराणानाम् (itihāsa-purāṇānām) - of the Itihāsas and Purāṇas; उन्मेषम् (unmēṣam) - origin; निर्मितम् (nirmitam) - creation; च यत् (ca yat) - and whatever; भूतम् (bhūtam) - past; भव्यम् (bhavyam) - present; भविष्यत् (bhaviṣyat) - future; च (ca) - and; त्रिविधम् (trividham) - threefold; काल-सञ्ज्ञितम् (kāla-sañjñitam) - known as time;]

the emergence and formation of the Itihāsas and Purāṇas, and whatever else—classified as the threefold time: past, present, and future

जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम् ॥ (नील १. १. ६ ४)

jarāmr̥tyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayaḥ। vividhasya ca dharmasya hyāśramāṇāṁ ca lakṣaṇam ॥ (nīla 1. 1. 6 4)

[जरा-मृत्यु-भय-व्याधि-भाव-अभाव-विनिश्चयः (jarā-mr̥tyu-bhaya-vyādhi-bhāva-abhāva-viniścayaḥ) - ascertainment of the presence and absence of old age, death, fear, and disease; विविधस्य च धर्मस्य (vividhasya ca dharmasya) - and of various forms of dharma; हि (hi) - indeed; आश्रमाणां च लक्षणम् (āśramāṇāṁ ca lakṣaṇam) - and the characteristics of the āśramas;]

The determination of the presence and absence of old age, death, fear, and disease; the various forms of dharma; and the distinguishing marks of the āśramas.

चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ (नील १. १. ६ ५)

cāturvarṇyavidhānaṁ ca purāṇānāṁ ca kr̥tsnaśaḥ। tapasō brahmacaryasya pr̥thivyāścandrasūryayōḥ ॥ (nīla 1. 1. 6 5)

[चातुर्वर्ण्यविधानं (cāturvarṇyavidhānaṁ) - the arrangement of the four social classes; च (ca) - and; पुराणानां (purāṇānāṁ) - of the Purāṇas; च (ca) - and; कृत्स्नशः (kr̥tsnaśaḥ) - in entirety; तपसः (tapasaḥ) - of asceticism; ब्रह्मचर्यस्य (brahmacaryasya) - of celibacy; पृथिव्याः (pr̥thivyāḥ) - of the earth; चन्द्रसूर्ययोः (candrasūryayōḥ) - of the moon and the sun;]

the arrangement of the four social classes, the entirety of the Purāṇas, asceticism, celibacy, the earth, and the moon and the sun

ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह। ऋचो यजूंषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च ॥ (नील १. १. ६ ६)

grahanakṣatratārāṇāṁ pramāṇaṁ ca yugaiḥ saha। r̥cō yajūṁṣi sāmāni vēdādhyātmaṁ tathaiva ca ॥ (nīla 1. 1. 6 6)

[ग्रहनक्षत्रताराणां (grahanakṣatratārāṇāṁ) - of the planets, stars, and constellations; प्रमाणं (pramāṇaṁ) - the measure; च (ca) - and; युगैः (yugaiḥ) - by the ages; सह (saha) - together; ऋचः (r̥caḥ) - the Ṛg Veda hymns; यजूंषि (yajūṁṣi) - the Yajur Veda formulas; सामानि (sāmāni) - the Sāma Veda chants; वेदाध्यात्मं (vēdādhyātmaṁ) - the spiritual essence of the Veda; तथैव (tathaiva) - likewise; च (ca) - and;]

the measure of the planets, stars, and constellations along with their ages; the Ṛg Veda hymns, the Yajur Veda formulas, the Sāma Veda chants, and likewise the spiritual essence of the Veda;

न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा। हेतुनैव समं जन्म दिव्यमानुषसञ्ज्ञितम् ॥ (नील १. १. ६ ७)

nyāyaśikṣā cikitsā ca dānaṁ pāśupataṁ tathā। hētunaiva samaṁ janma divyamānuṣasañjñitam ॥ (nīla 1. 1. 6 7)

[न्याय (nyāya) - law; शिक्षा (śikṣā) - phonetics; चिकित्सा (cikitsā) - medicine; च (ca) - and; दानं (dānaṁ) - charity; पाशुपतं (pāśupataṁ) - the Pāśupata doctrine; तथा (tathā) - as well; हेतुना (hētunā) - by the cause; एव (ēva) - indeed; समं (samaṁ) - together with; जन्म (janma) - birth; दिव्य (divya) - divine; मानुष (mānuṣa) - human; सञ्ज्ञितम् (sañjñitam) - so named;]

Law, phonetics, medicine, charity, the Pāśupata doctrine as well, and the cause of the origin of those called divine and human...

तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम्। नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥ (नील १. १. ६ ८)

tīrthānāṁ caiva puṇyānāṁ dēśānāṁ caiva kīrtanam। nadīnāṁ parvatānāṁ ca vanānāṁ sāgarasya ca ॥ (nīla 1. 1. 6 8)

[तीर्थानाम् (tīrthānām) - of sacred fords; च (ca) - and; एव (ēva) - also; पुण्यानाम् (puṇyānām) - of holy places; देशानाम् (dēśānām) - of regions; च (ca) - and; एव (ēva) - also; कीर्तनम् (kīrtanam) - the praise; नदीनाम् (nadīnām) - of rivers; पर्वतानाम् (parvatānām) - of mountains; च (ca) - and; वनानाम् (vanānām) - of forests; सागरस्य (sāgarasya) - of the ocean; च (ca) - and;]

the praise of sacred fords, holy places, regions, rivers, mountains, forests, and the ocean

पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम्। वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः ॥ (नील १. १. ६ ९)

purāṇāṁ caiva divyānāṁ kalpānāṁ yuddhakauśalam। vākyajātiviśēṣāśca lōkayātrākramaśca yaḥ ॥ (nīla 1. 1. 6 9)

[पुराणां (purāṇāṁ) - of the ancient histories; च (ca) - and; एव (ēva) - also; दिव्यानां (divyānāṁ) - of the divine; कल्पानां (kalpānāṁ) - and of the eons; युद्धकौशलम् (yuddhakauśalam) - skill in warfare; वाक्यजातिविशेषाः (vākyajātiviśēṣāḥ) - various types of expressions; च (ca) - and; लोकयात्राक्रमः (lōkayātrākramaḥ) - the order of worldly conduct; च (ca) - and; यः (yaḥ) - which;]

the skill in warfare from the divine and ancient histories and the eons, the various types of expression, and the order of worldly conduct, which...

यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ (नील १. १. ७ ०)

yaccāpi sarvagaṁ vastu taccaiva pratipāditam। paraṁ na lēkhakaḥ kaścidētasya bhuvi vidyatē ॥ (nīla 1. 1. 7 0)

[यत् च अपि सर्वगं वस्तु (yat ca api sarvagaṁ vastu) - and whatever is the all-pervading entity; तत् च एव प्रतिपादितम् (tat ca ēva pratipāditam) - that too has been explained; परम् (param) - however; न लेखकः कश्चित् (na lēkhakaḥ kaścit) - no writer at all; एतस्य (ētasya) - of this (work); भुवि विद्यते (bhuvi vidyatē) - exists on earth;]

And whatever is the all-pervading entity, that too has been explained; but there is no writer of this on earth.

ब्रह्मोवाच। तपोविशिष्टदपि वै विशिष्टान्मुनिसञ्चयात्। मन्ये श्रेष्ठतरं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ (नील १. १. ७ १)

brahmōvāca। tapōviśiṣṭadapi vai viśiṣṭānmunisañcayāt। manyē śrēṣṭhataraṁ tvāṁ vai rahasyajñānavēdanāt ॥ (nīla 1. 1. 7 1)

[ब्रह्मा उवाच (brahmā uvāca) - Brahma said; तपः-विशिष्टात् अपि वै (tapaḥ-viśiṣṭāt api vai) - even than those distinguished by asceticism; विशिष्टात् मुनि-सञ्चयात् (viśiṣṭāt muni-sañcayāt) - than the distinguished assembly of sages; मन्ये (manyē) - I consider; श्रेष्ठतरं (śrēṣṭhataraṁ) - superior; त्वां वै (tvāṁ vai) - you indeed; रहस्य-ज्ञान-वेदनात् (rahasya-jñāna-vēdanāt) - because of your knowledge of esoteric wisdom;]

Brahma said: I consider you indeed to be superior even to the distinguished assembly of sages who excel in asceticism, because of your knowledge of secret wisdom.

जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम्। त्वया च काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति ॥ (नील १. १. ७ २)

janmaprabhr̥ti satyāṁ tē vēdmi gāṁ brahmavādinīm। tvayā ca kāvyamityuktaṁ tasmātkāvyaṁ bhaviṣyati ॥ (nīla 1. 1. 7 2)

[जन्मप्रभृति (janmaprabhr̥ti) - from birth; सत्यां (satyāṁ) - truthful; ते (tē) - your; वेद्मि (vēdmi) - I know; गाम् (gām) - speech; ब्रह्मवादिनीम् (brahmavādinīm) - possessing Brahman-knowledge; त्वया (tvayā) - by you; च (ca) - and; काव्यम् (kāvyam) - kāvya; इति (iti) - thus; उक्तं (uktaṁ) - was declared; तस्मात् (tasmāt) - therefore; काव्यं (kāvyaṁ) - kāvya; भविष्यति (bhaviṣyati) - it will be;]

From birth I have known your speech to be truthful and possessing knowledge of Brahman; and since you have called it kāvya, therefore, it shall be kāvya.

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ (नील १. १. ७ ३)

asya kāvyasya kavayō na samarthā viśēṣaṇē। viśēṣaṇē gr̥hasthasya śēṣāstraya ivāśramāḥ ॥ (nīla 1. 1. 7 3)

[अस्य (asya) - of this; काव्यस्य (kāvyasya) - poem; कवयः (kavayaḥ) - poets; न (na) - not; समर्थाः (samarthāḥ) - capable; विशेषणे (viśēṣaṇē) - in defining; विशेषणे (viśēṣaṇē) - in defining; गृहस्थस्य (gr̥hasthasya) - of the householder; शेषाः त्रयः (śēṣāḥ trayaḥ) - the other three; इव (iva) - like; आश्रमाः (āśramāḥ) - āśramas;]

The poets are not capable of fully defining this poem—just as, regarding the householder, the other three āśramas are unable to do so.

काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने। सौतिरुवाच। एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ॥ (नील १. १. ७ ४)

kāvyasya lēkhanārthāya gaṇēśaḥ smaryatāṁ munē। sautiruvāca। ēvamābhāṣya taṁ brahmā jagāma svaṁ nivēśanam ॥ (nīla 1. 1. 7 4)

[काव्यस्य (kāvyasya) - for the poem; लेखनार्थाय (lēkhanārthāya) - for the purpose of writing; गणेशः (gaṇēśaḥ) - Ganesha; स्मर्यताम् (smaryatām) - should be remembered; मुने (munē) - sage; सौतिः (sautiḥ) - Sauti; उवाच (uvāca) - said; एवम् (ēvam) - thus; आभाष्य (ābhāṣya) - having spoken; तम् (tam) - to him; ब्रह्मा (brahmā) - Brahma; जगाम (jagāma) - went; स्वम् (svam) - to his own; निवेशनम् (nivēśanam) - abode;]

For the purpose of writing the poem, Ganesha should be remembered, O sage. Sauti said: Having thus spoken to him, Brahma went to his own abode.

ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः। स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ॥ (नील १. १. ७ ५)

tataḥ sasmāra hērambaṁ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ। smr̥tamātrō gaṇēśānō bhaktacintitapūrakaḥ ॥ (nīla 1. 1. 7 5)

[ततः (tataḥ) - then; सस्मार (sasmāra) - remembered; हेरम्बं (hērambaṁ) - Heramba; व्यासः (vyāsaḥ) - Vyasa; सत्यवतीसुतः (satyavatīsutaḥ) - the son of Satyavati; स्मृतमात्रः (smr̥tamātraḥ) - merely by being remembered; गणेशः (gaṇēśaḥ) - Ganesha; अनः (anaḥ) - the lord; भक्तचिन्तितपूरकः (bhaktacintitapūrakaḥ) - who fulfils the wishes of his devotees;]

Then Vyasa, the son of Satyavati, remembered Heramba; Ganesha, Lord who fulfils the wishes of his devotees, is present the moment he is recalled.

तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः। पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदाऽनघ ॥ (नील १. १. ७ ६)

tatrājagāma vighnēśō vēdavyāsō yataḥ sthitaḥ। pūjitaścōpaviṣṭaśca vyāsēnōktastadā’nagha ॥ (nīla 1. 1. 7 6)

[तत्र (tatra) - there; आजगाम (ājagāma) - came; विघ्नेशः (vighnēśaḥ) - the lord of obstacles; वेदव्यासः (vēdavyāsaḥ) - Vyāsa; यतः (yataḥ) - where; स्थितः (sthitaḥ) - was situated; पूजितः (pūjitaḥ) - having been worshipped; च (ca) - and; उपविष्टः (upaviṣṭaḥ) - having been seated; च (ca) - and; व्यासेन (vyāsēna) - by Vyāsa; उक्तः (uktaḥ) - was addressed; तदा (tadā) - then; अनघ (anagha) - sinless one;]

There, the lord of obstacles came to where Vyāsa was; having been worshipped and seated by Vyāsa, he was then addressed by the sinless sage.

लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक। मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च ॥ (नील १. १. ७ ७)

lēkhakō bhāratasyāsya bhava tvaṁ gaṇanāyaka। mayaiva prōcyamānasya manasā kalpitasya ca ॥ (nīla 1. 1. 7 7)

[लेखकः (lēkhakaḥ) - scribe; भारतस्य (bhāratasya) - of this Bhārata; अस्य (asya) - of this; भव (bhava) - be; त्वं (tvaṁ) - you; गणनायक (gaṇanāyaka) - Gananayaka; मया (mayā) - by me; एव (ēva) - indeed; प्रोच्यमानस्य (prōcyamānasya) - as it is being recited; मनसा (manasā) - in mind; कल्पितस्य (kalpitasya) - conceived; च (ca) - and;]

You, Gananayaka, be the scribe of this Bhārata, as it is recited by me and conceived in my mind.

श्रुत्वैतत्प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम्। लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ (नील १. १. ७ ८)

śrutvaitatprāha vighnēśō yadi mē lēkhanī kṣaṇam। likhatō nāvatiṣṭhēta tadā syāṁ lēkhakō hyaham ॥ (nīla 1. 1. 7 8)

[श्रुत्वा (śrutvā) - hearing; एतत् (ētat) - this; प्राह (prāha) - said; विघ्नेशः (vighnēśaḥ) - Ganesha; यदि (yadi) - if; मे (mē) - my; लेखनी (lēkhanī) - pen; क्षणम् (kṣaṇam) - for a moment; लिखतः (likhataḥ) - while writing; न (na) - not; अवतिष्ठेत् (avatiṣṭhēt) - remains still; तदा (tadā) - then; स्याम् (syām) - I will be; लेखकः (lēkhakaḥ) - the scribe; हि (hi) - indeed; अहम् (aham) - I;]

Hearing this, Ganesha said, "If my pen does not stop even for a moment while I am writing, then I will indeed be the scribe."

व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित्। ओमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः ॥ (नील १. १. ७ ९)

vyāsō’pyuvāca taṁ dēvamabuddhvā mā likha kvacit। ōmityuktvā gaṇēśō’pi babhūva kila lēkhakaḥ ॥ (nīla 1. 1. 7 9)

[व्यासः अपि उवाच (vyāsaḥ api uvāca) - Vyāsa also said; तम् देवम् (tam dēvam) - to that god; अबुद्ध्वा (abuddhvā) - without understanding; मा लिख क्वचित् (mā likha kvacit) - do not write anything; ओम् इति उक्त्वा (ōm iti uktvā) - having said 'Om'; गणेशः अपि (gaṇēśaḥ api) - Ganesha also; बभूव किल लेखकः (babhūva kila lēkhakaḥ) - is said to have become the scribe;]

Vyāsa also told that god, “Do not write anything without understanding.” After saying 'Om', Ganesha is said to have become the scribe.

ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात्। यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम् ॥ (नील १. १. ८ ०)

granthagranthiṁ tadā cakrē munirgūḍhaṁ kutūhalāt। yasminpratijñayā prāha munirdvaipāyanastvidam ॥ (nīla 1. 1. 8 0)

[ग्रन्थग्रन्थिं (granthagranthiṁ) - a knot in the composition; तदा (tadā) - then; चक्रे (cakrē) - made; मुनिः (muniḥ) - the sage; गूढं (gūḍhaṁ) - in a hidden manner; कुतूहलात् (kutūhalāt) - out of curiosity; यस्मिन् (yasmin) - in which; प्रतिज्ञया (pratijñayā) - with a condition; प्राह (prāha) - uttered; मुनिः (muniḥ) - the sage; द्वैपायनः (dvaipāyanaḥ) - Dvaipayana; तु (tu) - indeed; इदम् (idam) - this;]

Then the sage, out of curiosity, made a concealed knot in the composition—in which sage Dvaipayana truly uttered this with a condition:

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च। अहं वेद्मि शुको वेत्ति सञ्जयो वेत्ति वा न वा ॥ (नील १. १. ८ १)

aṣṭau ślōkasahasrāṇi aṣṭau ślōkaśatāni ca। ahaṁ vēdmi śukō vētti sañjayō vētti vā na vā ॥ (nīla 1. 1. 8 1)

[अष्टौ श्लोकसहस्राणि (aṣṭau ślōkasahasrāṇi) - eight thousand verses; अष्टौ श्लोकशतानि (aṣṭau ślōkaśatāni) - eight hundred verses; च (ca) - and; अहं (ahaṁ) - I; वेद्मि (vēdmi) - know; शुकः (śukaḥ) - Śuka; वेत्ति (vētti) - knows; सञ्जयः (sañjayaḥ) - Saṃjaya; वेत्ति (vētti) - knows; वा (vā) - or; न (na) - not; वा (vā) - or;]

There are eight thousand verses and eight hundred more; I know them, Śuka knows, and Saṃjaya knows— or perhaps does not.

तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने। भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्य गूढत्वात्प्रश्रितस्य च ॥ (नील १. १. ८ २)

tacchlōkakūṭamadyāpi grathitaṁ sudr̥ḍhaṁ munē। bhēttuṁ na śakyatē’rthasya gūḍhatvātpraśritasya ca ॥ (nīla 1. 1. 8 2)

[तत् श्लोककूटम् (tat ślōkakūṭam) - that collection of verses; अद्यापि (adyāpi) - even today; ग्रथितं (grathitaṁ) - is woven; सुदृढं (sudr̥ḍhaṁ) - very firmly; मुने (munē) - sage; भेत्तुं (bhēttuṁ) - to penetrate; न शक्यते (na śakyatē) - cannot be done; अर्थस्य (arthasya) - because of the meaning; गूढत्वात् (gūḍhatvāt) - due to its hiddenness; प्रश्रितस्य च (praśritasya ca) - and subtlety;]

O sage, that collection of verses is still very tightly woven, and it cannot be unraveled, for its meaning is both hidden and subtle.

सर्वज्ञोपि गणेशो यत्क्षणमास्ते विचारयन्। तावच्चकार व्यासोपि श्लोकानन्यान्बहूनपि ॥ (नील १. १. ८ ३)

sarvajñōpi gaṇēśō yatkṣaṇamāstē vicārayan। tāvaccakāra vyāsōpi ślōkānanyānbahūnapi ॥ (nīla 1. 1. 8 3)

[सर्वज्ञः अपि (sarvajñaḥ api) - even though he is all-knowing; गणेशः (gaṇēśaḥ) - Ganesha; यत् क्षणम् (yat kṣaṇam) - for whatever moment; आस्ते विचारयन् (āstē vicārayan) - he paused considering; तावत् (tāvat) - in that duration; अकुरुत (akuruta) - Vyasa composed; व्यासः अपि (vyāsaḥ api) - Vyasa, too; श्लोकान् अन्यान् बहून् अपि (ślōkān anyān bahūn api) - many other verses as well;]

Even though Ganesha is all-knowing, whenever he paused to think, in that time Vyasa also composed many other verses.

अज्ञानतिमिरान्धस्य लोकस्य तु विचेष्टतः। ज्ञानाञ्जनशालाकाभिः नेत्रोऽन्मीलनकारकम् ॥ (नील १. १. ८ ४)

ajñānatimirāndhasya lōkasya tu vicēṣṭataḥ। jñānāñjanaśālākābhiḥ nētrō’nmīlanakārakam ॥ (nīla 1. 1. 8 4)

[अज्ञान-तिमिर-अन्धस्य (ajñāna-timira-andhasya) - blinded by the darkness of ignorance; लोकस्य (lōkasya) - of the world; तु (tu) - but; विचेष्टतः (vicēṣṭataḥ) - when moving about; ज्ञानाञ्जन-शालाकाभिः (jñānāñjana-śālākābhiḥ) - with the sticks of the ointment of knowledge; नेत्र (nētra) - the eyes; अन्मीलन-कारकम् (anmīlana-kārakam) - the opener;]

But for the world, blinded by the darkness of ignorance, when it wanders about, the one who opens its eyes with the sticks of the ointment of knowledge...

धर्मार्थकाममोक्षार्थैः समासव्यासकीर्तनैः। तथा भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः ॥ (नील १. १. ८ ५)

dharmārthakāmamōkṣārthaiḥ samāsavyāsakīrtanaiḥ। tathā bhāratasūryēṇa nr̥ṇāṁ vinihataṁ tamaḥ ॥ (nīla 1. 1. 8 5)

[धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष-अर्थैः (dharma-artha-kāma-mōkṣa-arthaiḥ) - by the aims of dharma, artha, kāma, and mokṣa; समास-व्यास-कीर्तनैः (samāsa-vyāsa-kīrtanaiḥ) - by concise and detailed narrations; तथा (tathā) - in the same way; भारत-सूर्येण (bhārata-sūryēṇa) - by the sun that is the Mahābhārata; नृणां (nr̥ṇāṁ) - for people; विनिहतं (vinihataṁ) - removed; तमः (tamaḥ) - darkness;]

Just so, by the sun that is the Mahābhārata—through its concise and expansive narrations about dharma, artha, kāma, and mokṣa—the darkness among people is dispelled.

पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाः प्रकाशिताः। नृबुद्धिकौरवाणां च कृतमेतत्प्रकाशनम् ॥ (नील १. १. ८ ६)

purāṇapūrṇacandrēṇa śrutijyōtsnāḥ prakāśitāḥ। nr̥buddhikauravāṇāṁ ca kr̥tamētatprakāśanam ॥ (nīla 1. 1. 8 6)

[पुराणपूर्णचन्द्रेण (purāṇapūrṇacandrēṇa) - by the full moon of the Purāṇa; श्रुति-ज्योत्स्नाः (śruti-jyōtsnāḥ) - rays of light from the Vedas; प्रकाशिताः (prakāśitāḥ) - have been made manifest; नृ-बुद्धि-कौरवाणां (nr̥-buddhi-kauravāṇāṁ) - of the intelligence of men and the Kauravas; च (ca) - and; कृतम् (kr̥tam) - has been effected; एतत्-प्रकाशनम् (ētat-prakāśanam) - this illumination;]

By the full moon of the Purāṇa, the rays of light from the Vedas have been made manifest, and this illumination has been brought about for the intelligence of men and the Kauravas.

इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना। लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्सम्प्रकाशितम् ॥ (नील १. १. ८ ७)

itihāsapradīpēna mōhāvaraṇaghātinā। lōkagarbhagr̥haṁ kr̥tsnaṁ yathāvatsamprakāśitam ॥ (nīla 1. 1. 8 7)

[इतिहासप्रदीपेन (itihāsapradīpēna) - by the lamp of history; मोहावरणघातिना (mōhāvaraṇaghātinā) - which destroys the veil of delusion; लोकगर्भगृहं (lōkagarbhagr̥haṁ) - the entire secret chamber of the world; कृत्स्नं (kr̥tsnaṁ) - completely; यथावत् (yathāvat) - as it truly is; सम्प्रकाशितम् (samprakāśitam) - has been fully revealed;]

By means of the lamp of history, which destroys the veil of delusion, the whole secret chamber of the world has been fully revealed as it truly is.

सङ्ग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान्। सम्भवस्कन्धविस्तारः सभारण्यविटङ्कवान् ॥ (नील १. १. ८ ८)

saṅgrahādhyāyabījō vai paulōmāstīkamūlavān। sambhavaskandhavistāraḥ sabhāraṇyaviṭaṅkavān ॥ (nīla 1. 1. 8 8)

[सङ्ग्रह-अध्याय-बीजः (saṅgraha-adhyāya-bījaḥ) - with the seeds of the Summary and the Adhyaya sections; वै (vai) - indeed; पौलोम-आस्तीक-मूलवान् (paulōma-āstīka-mūlavān) - rooted in the Pauloma and Astika sections; सम्भव-स्कन्ध-विस्तारः (sambhava-skandha-vistāraḥ) - its trunk expanding in the Sambhava section; स भव-अरण्य-विटङ्कवान् (sa bhava-araṇya-viṭaṅkavān) - with branches in Sabha, Aranya, and Vitranka;]

With the seeds in the Summary and Adhyaya sections, indeed rooted in the Pauloma and Astika portions, its trunk expanding in the Sambhava section, with branches in Sabha, Aranya, and Vitranka...

अरणीपर्वरुपाढ्यो विराटोद्योगसारवान्। भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान् ॥ (नील १. १. ८ ९)

araṇīparvarupāḍhyō virāṭōdyōgasāravān। bhīṣmaparvamahāśākhō drōṇaparvapalāśavān ॥ (nīla 1. 1. 8 9)

[अरणीपर्वरुपाढ्यः (araṇīparvarupāḍhyaḥ) - possessing Araniparvan as its form; विराटोद्योगसारवान् (virāṭōdyōgasāravān) - having the essence of Virata and Udyoga parvans; भीष्मपर्वमहाशाखः (bhīṣmaparvamahāśākhaḥ) - with Bhishmaparvan as a great branch; द्रोणपर्वपलाशवान् (drōṇaparvapalāśavān) - adorned with the leaves of the Dronaparvan;]

Having Araniparvan as its form, filled with the essence of Virata and Udyoga parvans, with Bhishmaparvan as a great branch and adorned with the leaves of the Dronaparvan,

कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः। स्त्रीपर्वैवीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः ॥ (नील १. १. ९ ०)

karṇaparvasitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ। strīparvaivīkaviśrāmaḥ śāntiparvamahāphalaḥ ॥ (nīla 1. 1. 9 0)

[कर्णपर्वसितैः पुष्पैः (karṇaparvasitaiḥ puṣpaiḥ) - with the white flowers of the Karna section; शल्यपर्वसुगन्धिभिः (śalyaparvasugandhibhiḥ) - with the fragrant ones of the Shalya section; स्त्रीपर्वा ईकविश्रामः (strīparvā īkaviśrāmaḥ) - resting in the deep shade of the Stri section; शान्तिपर्वमहाफलः (śāntiparvamahāphalaḥ) - with the great fruit of the Shanti section;]

With the white flowers of the Karna section, the fragrant ones of the Shalya section, deep shade for rest in the Stri section, and the great fruit of the Shanti section.

अश्वमेधामृतरसस्वाश्रमस्थानसंशयः। मौसलः श्रुतिसङ्क्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः ॥ (नील १. १. ९ १)

aśvamēdhāmr̥tarasasvāśramasthānasaṁśayaḥ। mausalaḥ śrutisaṅkṣēpaḥ śiṣṭadvijaniṣēvitaḥ ॥ (nīla 1. 1. 9 1)

[अश्वमेध (aśvamēdha) - Ashvamedha; अमृतरसस्व (amr̥tarasasva) - imbued with the nectar of immortality; आश्रमस्थान (āśramasthāna) - the hermitage settings; संशयः (saṁśayaḥ) - full of doubts; मौसलः (mausalaḥ) - the Mausala; श्रुतिसङ्क्षेपः (śrutisaṅkṣēpaḥ) - condensed from the Vedas; शिष्टद्विजनिषेवितः (śiṣṭadvijaniṣēvitaḥ) - attended upon by distinguished Brahmins;]

Ashvamedha, imbued with the nectar of immortality, full of doubts regarding the hermitage settings; the Mausala, condensed from the Vedas, attended upon by distinguished Brahmins.

सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति। पर्जन्य इव भूतानामक्षयो भारतद्रुमः ॥ (नील १. १. ९ २)

sarvēṣāṁ kavimukhyānāmupajīvyō bhaviṣyati। parjanya iva bhūtānāmakṣayō bhāratadrumaḥ ॥ (nīla 1. 1. 9 2)

[सर्वेषां (sarvēṣāṁ) - of all; कविमुख्यानाम् (kavimukhyānām) - chief poets; उपजीव्यः (upajīvyaḥ) - a source of livelihood; भविष्यति (bhaviṣyati) - will be; पर्जन्यः (parjanyaḥ) - like the raincloud; इव (iva) - just as; भूतानाम् (bhūtānām) - for beings; अक्षयः (akṣayaḥ) - inexhaustible; भारतद्रुमः (bhāratadrumaḥ) - the Mahābhārata tree;]

The Mahābhārata tree will be an inexhaustible resource for all the foremost poets, like a raincloud is for all creatures.

सौतिरुवाच। तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शश्वत्पुष्पफलोदयम्। स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि ॥ (नील १. १. ९ ३)

sautiruvāca। tasya vr̥kṣasya vakṣyāmi śaśvatpuṣpaphalōdayam। svādumēdhyarasōpētamacchēdyamamarairapi ॥ (nīla 1. 1. 9 3)

[सौतिः (sautiḥ) - Sauti; उवाच (uvāca) - said; तस्य (tasya) - of that; वृक्षस्य (vr̥kṣasya) - tree; वक्ष्यामि (vakṣyāmi) - I will describe; शश्वत्-पुष्प-फल-उदयम् (śaśvat-puṣpa-phala-udayam) - the perpetual arising of flowers and fruits; स्वादु-मेद्य-रस-उपेतम् (svādu-mēdya-rasa-upētam) - endowed with delightful and pure sap; अच्छेद्यम् (acchēdyam) - indestructible; अमरैः अपि (amaraiḥ api) - even by the immortals;]

Sauti said: I shall describe the tree whose flowers and fruits arise perpetually, whose sap is delicious and pure, and which cannot be cut down even by the immortals.

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा।त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥ ( बोरि १. १. ५ ४)

kṣētrē vicitravīryasya kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ purā।trīnagnīniva kauravyāñjanayāmāsa vīryavān ॥ ( bōri 1. 1. 5 4)

[क्षेत्रे (kṣētrē) - in the womb; विचित्रवीर्यस्य (vicitravīryasya) - of Vicitravīrya; कृष्णद्वैपायनः (kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ) - Kṛṣṇa Dvaipāyana; पुरा (purā) - formerly; त्रीनग्नीनिव (trīnagnīniva) - as if three sacrificial fires; कौरव्याञ् (kauravyāñ) - the Kauravas; जनयामास (janayāmāsa) - begot; वीर्यवान् (vīryavān) - the mighty one;]

Formerly, the mighty Kṛṣṇa Dvaipāyana begot, in the womb of Vicitravīrya, the Kauravas—like (one tending) three sacrificial fires.

उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च।जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ ( बोरि १. १. ५ ५)

utpādya dhr̥tarāṣṭraṁ ca pāṇḍuṁ viduramēva ca।jagāma tapasē dhīmānpunarēvāśramaṁ prati ॥ ( bōri 1. 1. 5 5)

[उत्पाद्य (utpādya) - having fathered; धृतराष्ट्रं (dhr̥tarāṣṭraṁ) - Dhṛtarāṣṭra; च (ca) - and; पाण्डुं (pāṇḍuṁ) - Pāṇḍu; विदुरम् (viduram) - Vidura; एव (ēva) - indeed; च (ca) - and; जगाम (jagāma) - went; तपसे (tapasē) - to practice austerities; धीमान् (dhīmān) - the wise one; पुनः (punaḥ) - again; एव (ēva) - indeed; आश्रमं (āśramaṁ) - to the hermitage; प्रति (prati) - towards;]

Having fathered Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura, the wise one went again to the hermitage to practice austerities.

तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्।अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ५ ६)

tēṣu jātēṣu vr̥ddhēṣu gatēṣu paramāṁ gatim।abravīdbhārataṁ lōkē mānuṣē’sminmahānr̥ṣiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 5 6)

[तेषु (tēṣu) - when they; जातेषु (jātēṣu) - were born; वृद्धेषु (vr̥ddhēṣu) - had grown up; गतेषु (gatēṣu) - and had attained; परमां (paramāṁ) - the highest; गतिम् (gatim) - state; अब्रवीत् (abravīt) - declared; भारतम् (bhāratam) - the Bhārata; लोके (lōkē) - in the world; मानुषे (mānuṣē) - of men; अस्मिन् (asmin) - in this; महान् (mahān) - great; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - sage;]

When they were born, had grown up, and had reached their highest state, the great sage declared the Bhārata in this world of men.

जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः।शशास शिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके ॥ ( बोरि १. १. ५ ७)

janamējayēna pr̥ṣṭaḥ sanbrāhmaṇaiśca sahasraśaḥ।śaśāsa śiṣyamāsīnaṁ vaiśampāyanamantikē ॥ ( bōri 1. 1. 5 7)

[जनमेजयेन (janamējayēna) - by Janamejaya; पृष्टः (pr̥ṣṭaḥ) - having been asked; सन् (san) - being; ब्राह्मणैः (brāhmaṇaiḥ) - by Brahmins; च (ca) - and; सहस्रशः (sahasraśaḥ) - by the thousands; शशास (śaśāsa) - he instructed; शिष्यम् (śiṣyam) - his disciple; आसीनम् (āsīnam) - who was seated; वैशम्पायनम् (vaiśampāyanam) - Vaishampayana; अन्तिके (antikē) - in his presence;]

Having been questioned by Janamejaya and by thousands of Brahmins, the great sage instructed his disciple Vaishampayana, who was seated before him.

स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम्।कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ ( बोरि १. १. ५ ८)

sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayāmāsa bhāratam।karmāntarēṣu yajñasya cōdyamānaḥ punaḥ punaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 5 8)

[स (sa) - he; सदस्यैः (sadasyaiḥ) - with the members; सह (saha) - together; आसीनः (āsīnaḥ) - seated; श्रावयामास (śrāvayāmāsa) - had recited; भारतं (bhārataṁ) - the Mahabharata; कर्मान्तरेषु (karmāntarēṣu) - in the intervals of the rites; यज्ञस्य (yajñasya) - of the sacrifice; चोद्यमानः (cōdyamānaḥ) - being urged; पुनः पुनः (punaḥ punaḥ) - again and again;]

Seated together with the members, he recited the Mahabharata during the intervals of the sacrifice, being urged again and again.

विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्।क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ५ ९)

vistaraṁ kuruvaṁśasya gāndhāryā dharmaśīlatām।kṣattuḥ prajñāṁ dhr̥tiṁ kuntyāḥ samyagdvaipāyanō’bravīt ॥ ( bōri 1. 1. 5 9)

[विस्तरं (vistaraṁ) - the full account; कुरुवंशस्य (kuruvaṁśasya) - of the Kuru lineage; गान्धार्या (gāndhāryā) - of Gāndhārī; धर्मशीलताम् (dharmaśīlatām) - righteous nature; क्षत्तुः (kṣattuḥ) - of the charioteer (Vidura); प्रज्ञां (prajñāṁ) - wisdom; धृतिं (dhr̥tiṁ) - steadfastness; कुन्त्याः (kuntyāḥ) - of Kuntī; सम्यक् (samyak) - fully; द्वैपायनः (dvaipāyanaḥ) - Vyāsa; अब्रवीत् (abravīt) - spoke;]

Vyāsa fully recounted the full history of the Kuru lineage, the righteousness of Gāndhārī, the wisdom of Vidura, and the steadfastness of Kuntī.

वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्।दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ६ ०)

vāsudēvasya māhātmyaṁ pāṇḍavānāṁ ca satyatām।durvr̥ttaṁ dhārtarāṣṭrāṇāmuktavānbhagavānr̥ṣiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 0)

[वासुदेवस्य (vāsudēvasya) - of Vāsudeva; माहात्म्यम् (māhātmyam) - greatness; पाण्डवानां (pāṇḍavānāṁ) - of the Pāṇḍavas; च (ca) - and; सत्यताम् (satyatām) - truthfulness; दुर्वृत्तं (durvr̥ttaṁ) - wicked conduct; धार्तराष्ट्राणाम् (dhārtarāṣṭrāṇām) - of the sons of Dhṛtarāṣṭra; उक्तवान् (uktavān) - declared; भगवान् (bhagavān) - the blessed one; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage;]

The blessed sage declared the greatness of Vāsudeva, the truthfulness of the Pāṇḍavas, and the wicked conduct of the sons of Dhṛtarāṣṭra.

इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ॥ (कुंभ १. १. ७ ७)

idaṁ śatasahasraṁ tu ślōkānāṁ puṇyakarmaṇām। upākhyānaiḥ saha jñēyaṁ śrāvyaṁ bhāratamuttamam ॥ (kuṁbha 1. 1. 7 7)

[इदं (idaṁ) - this; शतसहस्रं (śatasahasraṁ) - one hundred thousand; तु (tu) - indeed; श्लोकानां (ślōkānāṁ) - of verses; पुण्यकर्मणाम् (puṇyakarmaṇām) - of meritorious deeds; उपाख्यानैः (upākhyānaiḥ) - with tales; सह (saha) - together; ज्ञेयं (jñēyaṁ) - it should be known; श्राव्यं (śrāvyaṁ) - it should be recited; भारतं (bhārataṁ) - the Mahabharata; उत्तमम् (uttamam) - supreme;]

This Mahabharata, consisting of a hundred thousand verses of meritorious deeds together with tales, should be known and recited as supreme.

चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्।उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥ ( बोरि १. १. ६ १)

caturviṁśatisāhasrīṁ cakrē bhāratasaṁhitām।upākhyānairvinā tāvadbhārataṁ prōcyatē budhaiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 1)

[चतुर्विंशतिसाहस्रीं (caturviṁśatisāhasrīṁ) - of twenty-four thousand; चक्रे (cakrē) - he made; भारतसंहिताम् (bhāratasaṁhitām) - the compilation called Bhārata; उपाख्यानैः विना (upākhyānaiḥ vinā) - without the subsidiary tales; तावत् (tāvat) - that much; भारतं (bhārataṁ) - the Bhārata; प्रोच्यते (prōcyatē) - is described; बुधैः (budhaiḥ) - by the learned;]

He composed the Bhārata compilation of twenty-four thousand (verses); the Bhārata to that extent, without the subsidiary tales, is recounted by the learned.

ततोऽध्यर्धशतं भूयः सङ्क्षेपं कृतवानृषिः।अनुक्रमणिमध्यायं वृत्तान्तानां सपर्वणाम् ॥ ( बोरि १. १. ६ २)

tatō’dhyardhaśataṁ bhūyaḥ saṅkṣēpaṁ kr̥tavānr̥ṣiḥ।anukramaṇimadhyāyaṁ vr̥ttāntānāṁ saparvaṇām ॥ ( bōri 1. 1. 6 2)

[ततः (tataḥ) - then; अधि अर्धशतं (adhi ardhaśataṁ) - more than fifty; भूयः (bhūyaḥ) - further; सङ्क्षेपं (saṅkṣēpaṁ) - an abridged version; कृतवान् (kr̥tavān) - the sage composed; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage; अनुक्रमणि अध्यायं (anukramaṇi adhyāyaṁ) - the contents chapter; वृत्तान्तानां (vr̥ttāntānāṁ) - of the events; सपर्वणाम् (saparvaṇām) - with all the parvans;]

Then, the sage further made an abridged version of a little over fifty verses—the contents chapter—summarizing the events along with their parvans.

इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम्।ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभुः ॥ ( बोरि १. १. ६ ३)

idaṁ dvaipāyanaḥ pūrvaṁ putramadhyāpayacchukam।tatō’nyēbhyō’nurūpēbhyaḥ śiṣyēbhyaḥ pradadau prabhuḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 3)

[इदं (idaṁ) - this; द्वैपायनः (dvaipāyanaḥ) - Dvaipayana; पूर्वं (pūrvaṁ) - formerly; पुत्रम् (putram) - his son; अध्यापयत् (adhyāpayat) - taught; शुकम् (śukam) - Shuka; ततः (tataḥ) - then; अन्येभ्यः (anyēbhyaḥ) - to others; अनुरूपेभ्यः (anurūpēbhyaḥ) - suitable; शिष्येभ्यः (śiṣyēbhyaḥ) - disciples; प्रददौ (pradadau) - imparted; प्रभुः (prabhuḥ) - the master;]

Dvaipayana first taught this to his son Shuka, and then the master imparted it to other worthy disciples.

षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ॥ (नील १. १. १ ० ५)

ṣaṣṭiṁ śatasahasrāṇi cakārānyāṁ sa saṁhitām ॥ (nīla 1. 1. 1 0 5)

[षष्टिं (ṣaṣṭiṁ) - sixty; शतसहस्राणि (śatasahasrāṇi) - hundred thousand; चकार (cakāra) - he made; अन्यां (anyāṁ) - another; स संहिताम् (sa saṁhitām) - saṃhitā;]

He composed another saṃhitā of sixty hundred thousand (verses).

त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम्। पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं गन्धर्वेषु चतुर्दश ॥ (नील १. १. १ ० ६)

triṁśacchatasahasraṁ ca dēvalōkē pratiṣṭhitam। pitryē pañcadaśa prōktaṁ gandharvēṣu caturdaśa ॥ (nīla 1. 1. 1 0 6)

[त्रिंशच्छतसहस्रं (triṁśacchatasahasraṁ) - thirty thousand; च (ca) - and; देवलोके (dēvalōkē) - in the world of the gods; प्रतिष्ठितम् (pratiṣṭhitam) - is established; पित्र्ये (pitryē) - in the pitr world; पञ्चदश (pañcadaśa) - fifteen; प्रोक्तं (prōktaṁ) - is said; गन्धर्वेषु (gandharvēṣu) - among the Gandharvas; चतुर्दश (caturdaśa) - fourteen;]

Thirty thousand are established in the world of the gods; fifteen are said to be in the pitr world, and fourteen among the Gandharvas.

एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ॥ (नील १. १. १ ० ७)

ēkaṁ śatasahasraṁ tu mānuṣēṣu pratiṣṭhitam ॥ (nīla 1. 1. 1 0 7)

[एकम् (ēkam) - one; शतसहस्रम् (śatasahasram) - hundred thousand; तु (tu) - however; मानुषेषु (mānuṣēṣu) - among humans; प्रतिष्ठितम् (pratiṣṭhitam) - is established;]

However, among humans, there is one hundred thousand established.

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन्।गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥ ( बोरि १. १. ६ ४)

nāradō’śrāvayaddēvānasitō dēvalaḥ pitr̥n।gandharvayakṣarakṣāṁsi śrāvayāmāsa vai śukaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 4)

[नारदः (nāradaḥ) - Nārada; अश्रावयत् (aśrāvayat) - informed; देवान् (dēvān) - the gods; असितः (asitaḥ) - Asita; देवलः (dēvalaḥ) - Devala; पितृन् (pitr̥n) - the ancestors; गन्धर्व (gandharva) - the Gandharvas; यक्ष (yakṣa) - the Yakṣas; रक्षांसि (rakṣāṁsi) - the Rākṣasas; श्रावयामास (śrāvayāmāsa) - caused to hear; वै (vai) - indeed; शुकः (śukaḥ) - Śuka;]

Nārada informed the gods; Asita and Devala informed the ancestors; and Śuka indeed caused the Gandharvas, Yakṣas, and Rākṣasas to hear.

वैशम्पायनविप्रर्षिः श्रावयामास पार्थिवम्। पारिक्षितं महात्मानं नाम्ना तु जनमेजयम् ॥ (कुंभ १. १. १ २ ५)

vaiśampāyanaviprarṣiḥ śrāvayāmāsa pārthivam। pārikṣitaṁ mahātmānaṁ nāmnā tu janamējayam ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 2 5)

[वैशम्पायनविप्रर्षिः (vaiśampāyanaviprarṣiḥ) - the sage Vaiśampāyana; श्रावयामास (śrāvayāmāsa) - caused to hear; पार्थिवम् (pārthivam) - the king; पारिक्षितं (pārikṣitaṁ) - the son of Parikṣit; महात्मानं (mahātmānaṁ) - the great-souled; नाम्ना तु (nāmnā tu) - by name; जनमेजयम् (janamējayam) - Janamejaya;]

The sage Vaiśampāyana informed the great-souled king, the son of Parikṣit, named Janamejaya.

अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशम्पायन उक्तवान्। शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः ॥ (कुंभ १. १. १ २ ६)

asmiṁstu mānuṣē lōkē vaiśampāyana uktavān। śiṣyō vyāsasya dharmātmā sarvavēdavidāṁ varaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 2 6)

[अस्मिन् (asmin) - in this; तु (tu) - indeed; मानुषे (mānuṣē) - human; लोके (lōkē) - world; वैशम्पायन (vaiśampāyana) - Vaiśampāyana; उक्तवान् (uktavān) - has spoken; शिष्यः (śiṣyaḥ) - the disciple; व्यासस्य (vyāsasya) - of Vyāsa; धर्मात्मा (dharmātmā) - righteous; सर्ववेदविदां (sarvavēdavidāṁ) - of all knowers of the Veda; वरः (varaḥ) - the foremost;]

Indeed, in this human world, Vaiśampāyana—Vyāsa's disciple, righteous, and foremost among all knowers of the Veda—has spoken.

एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत ॥ (कुंभ १. १. १ २ ७)

ēkaṁ śatasahasraṁ tu mayōktaṁ vai nibōdhata ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 2 7)

[एकम् (ēkam) - one; शतसहस्रम् (śatasahasram) - one hundred thousand; तु (tu) - but; मया (mayā) - by me; उक्तम् (uktam) - spoken; वै (vai) - indeed; निबोधत (nibōdhata) - know;]

But know that I have spoken one hundred thousand (verses).

दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः; स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः। दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥ ( बोरि १. १. ६ ५)

duryōdhanō manyumayō mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhāḥ। duḥśāsanaḥ puṣpaphalē samr̥ddhē; mūlaṁ rājā dhr̥tarāṣṭrō’manīṣī ॥ ( bōri 1. 1. 6 5)

[दुर्योधनः (duryōdhanaḥ) - Duryodhana; मन्यु-मयः (manyu-mayaḥ) - made of anger; महा-द्रुमः (mahā-drumaḥ) - a great tree; स्कन्धः (skandhaḥ) - the trunk; कर्णः (karṇaḥ) - Karna; शकुनिः (śakuniḥ) - Shakuni; तस्य (tasya) - its; शाखाः (śākhāḥ) - branches; दुःशासनः (duḥśāsanaḥ) - Duhshasana; पुष्प-फले (puṣpa-phalē) - flowers and fruit; समृद्धे (samr̥ddhē) - richly laden; मूलं (mūlaṁ) - root; राजा धृतराष्ट्रः (rājā dhr̥tarāṣṭraḥ) - King Dhritarashtra; अमनीषी (amanīṣī) - unwise;]

Duryodhana is a great tree made of anger; Karna is its trunk, and Shakuni its branches. Duhshasana is its rich flowers and fruit; its root is King Dhritarashtra, who is unwise.

युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः। माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ (नील १. १. १ १ १)

yudhiṣṭhirō dharmamayō mahādrumaḥ skandhō’rjunō bhīmasēnō’sya śākhāḥ। mādrīsutau puṣpaphalē samr̥ddhē mūlaṁ kr̥ṣṇō brahma ca brāhmaṇāśca ॥ (nīla 1. 1. 1 1 1)

[युधिष्ठिरः (yudhiṣṭhiraḥ) - Yudhishthira; धर्ममयः (dharmamayaḥ) - composed of dharma; महाद्रुमः (mahādrumaḥ) - a great tree; स्कन्धः (skandhaḥ) - the trunk; अर्जुनः (arjunaḥ) - Arjuna; भीमसेनः (bhīmasēnaḥ) - Bhima; अस्य (asya) - his; शाखाः (śākhāḥ) - branches; माद्रीसुतौ (mādrīsutau) - the sons of Madri; पुष्पफले (puṣpaphalē) - flowers and fruits; समृद्धे (samr̥ddhē) - abundant; मूलं (mūlaṁ) - the root; कृष्णः (kr̥ṣṇaḥ) - Krishna; ब्रह्म (brahma) - Brahman; च (ca) - and; ब्राह्मणाः (brāhmaṇāḥ) - Brahmins; च (ca) - and;]

Yudhishthira, composed of dharma, is a great tree; Arjuna is its trunk, Bhima its branches, the sons of Madri are its abundant flowers and fruits, Krishna its root, and Brahman and the Brahmins as well.

पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्बुद्ध्या विक्रमणेन च। अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसन्मुनिभिः सह ॥ (नील १. १. १ १ २)

pāṇḍurjitvā bahūndēśānbuddhyā vikramaṇēna ca। araṇyē mr̥gayāśīlō nyavasanmunibhiḥ saha ॥ (nīla 1. 1. 1 1 2)

[पाण्डुः (pāṇḍuḥ) - Pāṇḍu; जित्वा (jitvā) - after conquering; बहून् (bahūn) - many; देशान् (dēśān) - lands; बुद्ध्या (buddhyā) - by intelligence; विक्रमणेन (vikramaṇēna) - and by valor; च (ca) - and; अरण्ये (araṇyē) - in the forest; मृगयाशीलः (mr̥gayāśīlaḥ) - fond of hunting; न्यवसत् (nyavasat) - lived; मुनिभिः (munibhiḥ) - with sages; सह (saha) - together;]

Pāṇḍu, having conquered many lands through intelligence and valor, dwelt in the forest devoted to hunting, together with sages.

मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम्। जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥ (नील १. १. १ १ ३)

mr̥gavyavāyanidhanātkr̥cchrāṁ prāpa sa āpadam। janmaprabhr̥ti pārthānāṁ tatrācāravidhikramaḥ ॥ (nīla 1. 1. 1 1 3)

[मृगव्यवायनिधनात् (mr̥gavyavāyanidhanāt) - from the incident of deer-hunting; कृच्छ्रां (kr̥cchrāṁ) - a grievous; प्राप (prāpa) - encountered; सः (saḥ) - he; आपदम् (āpadam) - misfortune; जन्मप्रभृति (janmaprabhr̥ti) - from birth onwards; पार्थानाम् (pārthānām) - for the sons of Pāṇḍu; तत्र (tatra) - there; आचारविधिक्रमः (ācāravidhikramaḥ) - the transgression of custom;]

Because of the incident of killing the deer, he suffered a grievous misfortune. From birth onwards, this meant a breach of propriety for the sons of Pāṇḍu there.

स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ ( बोरि १. १. ६ ६)

sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayāmāsa bhāratam। karmāntarēṣu yajñasya cōdyamānaḥ punaḥ punaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 6)

[स (sa) - he; सदस्यैः (sadasyaiḥ) - with the members; सह (saha) - together; आसीनः (āsīnaḥ) - seated; श्रावयामास (śrāvayāmāsa) - had recited; भारतम् (bhāratam) - the Bhārata; कर्मान्तरेषु (karmāntarēṣu) - during the other rites; यज्ञस्य (yajñasya) - of the sacrifice; चोद्यमानः (cōdyamānaḥ) - having been urged; पुनः पुनः (punaḥ punaḥ) - again and again;]

Seated together with the members, he repeatedly recited the Bhārata during the intervals of the sacrifice when urged.

विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ६ ७)

vistaraṁ kuruvaṁśasya gāndhāryā dharmaśīlatām। kṣattuḥ prajñāṁ dhr̥tiṁ kuntyāḥ samyagdvaipāyanō’bravīt ॥ ( bōri 1. 1. 6 7)

[विस्तरं (vistaraṁ) - the detailed account; कुरुवंशस्य (kuruvaṁśasya) - of the Kuru lineage; गान्धार्या (gāndhāryā) - of Gāndhārī; धर्मशीलताम् (dharmaśīlatām) - righteous character; क्षत्तुः (kṣattuḥ) - of Vidura; प्रज्ञां (prajñāṁ) - wisdom; धृतिं (dhr̥tiṁ) - steadfastness; कुन्त्याः (kuntyāḥ) - of Kuntī; सम्यक् (samyak) - fully; द्वैपायनः अब्रवीत् (dvaipāyanaḥ abravīt) - Vyāsa spoke;]

Vyāsa fully spoke of the detailed account of the Kuru lineage, Gāndhārī’s righteousness, Vidura’s wisdom, and Kuntī’s steadfastness.

वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ६ ८)

vāsudēvasya māhātmyaṁ pāṇḍavānāṁ ca satyatām। durvr̥ttaṁ dhārtarāṣṭrāṇāmuktavānbhagavānr̥ṣiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 8)

[वासुदेवस्य (vāsudēvasya) - of Vāsudeva; माहात्म्यं (māhātmyaṁ) - greatness; पाण्डवानां (pāṇḍavānāṁ) - of the Pāṇḍavas; च (ca) - and; सत्यताम् (satyatām) - truthfulness; दुर्वृत्तं (durvr̥ttaṁ) - wicked conduct; धार्तराष्ट्राणाम् (dhārtarāṣṭrāṇām) - of the Dhṛtarāṣṭra sons; उक्तवान् (uktavān) - he spoke; भगवान् (bhagavān) - the blessed one; ऋषिः (r̥ṣiḥ) - the sage;]

The blessed sage spoke of the greatness of Vāsudeva, the truthfulness of the Pāṇḍavas, and the wickedness of the sons of Dhṛtarāṣṭra.

मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति। धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाश्विनोः ॥ ( बोरि १. १. ६ ९)

mātrōrabhyupapattiśca dharmōpaniṣadaṁ prati। dharmasya vāyōḥ śakrasya dēvayōśca tathāśvinōḥ ॥ ( bōri 1. 1. 6 9)

[मात्रोः (mātrōḥ) - of the mother; अभ्युपपत्तिः (abhyupapattiḥ) - approach; च (ca) - and; धर्मोपनिषदं (dharmōpaniṣadaṁ) - the sacred law teaching; प्रति (prati) - relating to; धर्मस्य (dharmasya) - of Dharma; वायोः (vāyōḥ) - of Vāyu; शक्रस्य (śakrasya) - of Śakra; देवयोः (dēvayōḥ) - of the two gods; च (ca) - and; तथा (tathā) - also; अश्विनोः (aśvinōḥ) - of the Aśvins;]

The approach to the mother, pertaining to the sacred teaching of Dharma, of Vāyu, of Śakra, of the two gods, and also of the Aśvins…

ततो धर्मोपनिषदं भूत्वा भर्तुः प्रिया पृथा। धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ३)

tatō dharmōpaniṣadaṁ bhūtvā bhartuḥ priyā pr̥thā। dharmānilēndrāṁstābhiḥ sā’’juhāva sutavāñchayā ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 3 3)

[ततः (tataḥ) - then; धर्मोपनिषदं (dharmōpaniṣadaṁ) - the invocation to Dharma; भूत्वा (bhūtvā) - having become; भर्तुः (bhartuḥ) - her husband’s; प्रिया (priyā) - beloved; पृथा (pr̥thā) - Kunti; धर्म (dharma) - Dharma; अनिल (anila) - Vāyu; इन्द्रान् (indrān) - Indra; ताभिः (tābhiḥ) - by those (invocations); सा (sā) - she; आजुहाव (ājuhāva) - invoked; सुतवाञ्छया (sutavāñchayā) - with the wish for sons;]

Then Kunti, her husband’s beloved, performed the invocation to Dharma; with the wish for sons, she invoked Dharma, Vāyu, and Indra with those invocations.

तद्दत्तोपनिषन्माद्री चाश्विनावाजुहाव च। जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्र्याश्च मन्त्रतः ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ४)

taddattōpaniṣanmādrī cāśvināvājuhāva ca। jātāḥ pārthāstataḥ sarvē kuntyā mādryāśca mantrataḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 3 4)

[तत्-दत्त-उपनिषन्-माद्री (tat-datta-upaniṣan-mādrī) - Mādrī, following the instructions that were given; च (ca) - and; अश्विनौ (aśvinau) - the two Aśvins; आजुहाव (ājuhāva) - invoked; च (ca) - and; जाताः (jātāḥ) - were born; पार्थाः (pārthāḥ) - the sons of Pṛthā; ततः (tataḥ) - thereafter; सर्वे (sarvē) - all; कुन्त्या (kuntyā) - by Kuntī; माद्र्याः (mādryāḥ) - by Mādrī; च (ca) - and; मन्त्रतः (mantrataḥ) - through the mantra;]

Then Mādrī also, following the instructions that were given, invoked the two Aśvins. Thus, all the sons of Pṛthā and Mādrī were born through the mantra.

तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः। मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ॥ ( बोरि १. १. ७ ०)

tāpasaiḥ saha saṁvr̥ddhā mātr̥bhyāṁ parirakṣitāḥ। mēdhyāraṇyēṣu puṇyēṣu mahatāmāśramēṣu ca ॥ ( bōri 1. 1. 7 0)

[तापसैः (tāpasaiḥ) - with ascetics; सह (saha) - together; संवृद्धा (saṁvr̥ddhā) - grown up; मातृभ्यां (mātr̥bhyāṁ) - with the two mothers; परिरक्षिताः (parirakṣitāḥ) - protected; मेध्यारण्येषु (mēdhyāraṇyēṣu) - in sacred forests; पुण्येषु (puṇyēṣu) - holy; महताम् (mahatām) - of the great; आश्रमेषु (āśramēṣu) - hermitages; च (ca) - and;]

They grew up together with ascetics, protected by their two mothers, in holy and sacred forests and in the hermitages of great sages.

तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ५)

tēṣu jātēṣu sarvēṣu pāṇḍavēṣu mahātmasu ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 3 5)

[तेषु (tēṣu) - among those; जातेषु (jātēṣu) - when born; सर्वेषु (sarvēṣu) - all; पाण्डवेषु (pāṇḍavēṣu) - Pāṇḍavas; महात्मसु (mahātmasu) - great-souled;]

When all those great-souled Pāṇḍavas were born...

माद्र्या तु सह संगम्य ऋषिशापप्रभावतः। मृतः पाण्डुर्महापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ६)

mādryā tu saha saṁgamya r̥ṣiśāpaprabhāvataḥ। mr̥taḥ pāṇḍurmahāpuṇyē śataśr̥ṅgē mahāgirau ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 3 6)

[माद्र्या (mādryā) - with Mādrī; तु (tu) - but; सह (saha) - together; संगम्य (saṁgamya) - having united; ऋषि-शाप-प्रभावतः (r̥ṣi-śāpa-prabhāvataḥ) - by the power of a sage's curse; मृतः (mr̥taḥ) - died; पाण्डुः (pāṇḍuḥ) - Pāṇḍu; महापुण्ये (mahāpuṇyē) - exceedingly holy; शतशृङ्गे (śataśr̥ṅgē) - at Śataśṛṅga; महागिरौ (mahāgirau) - the great mountain;]

But Pāṇḍu, having united with Mādrī, died at the exceedingly holy Śataśṛṅga, the great mountain, by the power of a sage's curse.

ऋषिभिश्च तदानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम्। शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ ( बोरि १. १. ७ १)

r̥ṣibhiśca tadānītā dhārtarāṣṭrānprati svayam। śiśavaścābhirūpāśca jaṭilā brahmacāriṇaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 7 1)

[ऋषिभिः (r̥ṣibhiḥ) - by the sages; च (ca) - and; तदा (tadā) - then; आनीता (ānītā) - were brought; धार्तराष्ट्रान् (dhārtarāṣṭrān) - to the sons of Dhṛtarāṣṭra; प्रति (prati) - towards; स्वयम् (svayam) - themselves; शिशवः (śiśavaḥ) - children; च (ca) - and; अभिरूपाः (abhirūpāḥ) - handsome; च (ca) - and; जटिलाः (jaṭilāḥ) - with matted hair; ब्रह्मचारिणः (brahmacāriṇaḥ) - vowed to celibacy;]

Then the sages themselves brought the children—handsome boys with matted hair, practicing celibacy—toward the sons of Dhṛtarāṣṭra.

पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः। पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥ ( बोरि १. १. ७ २)

putrāśca bhrātaraścēmē śiṣyāśca suhr̥daśca vaḥ। pāṇḍavā ēta ityuktvā munayō’ntarhitāstataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 7 2)

[पुत्राः (putrāḥ) - sons; च (ca) - and; भ्रातरः (bhrātaraḥ) - brothers; च (ca) - and; इमे (imē) - these; शिष्याः (śiṣyāḥ) - disciples; च (ca) - and; सुहृदः (suhr̥daḥ) - friends; च (ca) - and; वः (vaḥ) - of you; पाण्डवाः (pāṇḍavāḥ) - the Pāṇḍavas; एते (ētē) - these; इति (iti) - thus; उक्त्वा (uktvā) - having said; मुनयः (munayaḥ) - the sages; अन्तर्हिताः (antarhitāḥ) - disappeared; ततः (tataḥ) - then;]

The sages said, "These are your sons, brothers, disciples, and friends—the Pāṇḍavas"; having said this, they then disappeared.

तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा। शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥ ( बोरि १. १. ७ ३)

tāṁstairnivēditāndr̥ṣṭvā pāṇḍavānkauravāstadā। śiṣṭāśca varṇāḥ paurā yē tē harṣāccukruśurbhr̥śam ॥ ( bōri 1. 1. 7 3)

[ताम् (tām) - them; तैः निवेदितान् (taiḥ nivēditān) - presented by them; दृष्ट्वा (dr̥ṣṭvā) - seeing; पाण्डवान् (pāṇḍavān) - the Pāṇḍavas; कौरवाः (kauravāḥ) - the Kauravas; तदा (tadā) - then; शिष्टाः च वर्णाः (śiṣṭāḥ ca varṇāḥ) - the remaining castes as well; पौरा ये (paurā yē) - and those city-dwellers; ते (tē) - they; हर्षात् (harṣāt) - out of joy; चुक्रुशुः (cukruśuḥ) - cried out; भृशम् (bhr̥śam) - loudly;]

When the Kauravas and the rest of the castes and the city-dwellers saw the Pāṇḍavas, who had been presented by them, they all cried out loudly with joy.

आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे। यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येति चापरे ॥ ( बोरि १. १. ७ ४)

āhuḥ kēcinna tasyaitē tasyaita iti cāparē। yadā ciramr̥taḥ pāṇḍuḥ kathaṁ tasyēti cāparē ॥ ( bōri 1. 1. 7 4)

[आहुः (āhuḥ) - they said; केचित् (kēcit) - some; न (na) - not; तस्य (tasya) - his; एते (ētē) - these; तस्य (tasya) - his; एते (ētē) - these; इति (iti) - thus; च (ca) - and; अपरे (aparē) - others; यदा (yadā) - when; चिरम् (ciram) - long ago; ऋतः (r̥taḥ) - died; पाण्डुः (pāṇḍuḥ) - Pāṇḍu; कथम् (katham) - how; तस्य (tasya) - his; इति (iti) - thus; च (ca) - and; अपरे (aparē) - others;]

Some said, "These are not his (children)," and others, "These are indeed his." And still others said, "Since Pāṇḍu died long ago, how can these be his?"

स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम्। उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ ( बोरि १. १. ७ ५)

svāgataṁ sarvathā diṣṭyā pāṇḍōḥ paśyāma santatim। ucyatāṁ svāgatamiti vācō’śrūyanta sarvaśaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 7 5)

[स्वागतं (svāgataṁ) - welcome; सर्वथा (sarvathā) - in every way; दिष्ट्या (diṣṭyā) - fortunately; पाण्डोः (pāṇḍōḥ) - of Pāṇḍu; पश्याम (paśyāma) - we see; सन्ततिम् (santatim) - the descendants; उच्यतां (ucyatāṁ) - let it be said; स्वागतम् (svāgatam) - welcome; इति (iti) - thus; वाचः (vācaḥ) - words; अश्रूयन्त (aśrūyanta) - were heard; सर्वशः (sarvaśaḥ) - from every side;]

"Welcome in every way!", "Fortunate that we see the descendants of Pāṇḍu!"—such words of welcome were heard on all sides.

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा विनादयन्। अन्तर्हितानां भूतानां निस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥ ( बोरि १. १. ७ ६)

tasminnuparatē śabdē diśaḥ sarvā vinādayan। antarhitānāṁ bhūtānāṁ nisvanastumulō’bhavat ॥ ( bōri 1. 1. 7 6)

[तस्मिन् उपरते शब्दे (tasmin uparatē śabdē) - when that sound had ceased; दिशः सर्वाः विनादयन् (diśaḥ sarvāḥ vinādayan) - causing all directions to resound; अन्तर्हितानाम् भूतानाम् (antarhitānām bhūtānām) - of the invisible beings; निस्वनः तुमुलः अभवत् (nisvanaḥ tumulaḥ abhavat) - a loud noise arose;]

When that sound had ceased, a loud noise arose from the invisible beings, echoing through all directions.

पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः। आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ( बोरि १. १. ७ ७)

puṣpavr̥ṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ। āsanpravēśē pārthānāṁ tadadbhutamivābhavat ॥ ( bōri 1. 1. 7 7)

[पुष्पवृष्टिः (puṣpavr̥ṣṭiḥ) - a rain of flowers; शुभा (śubhā) - auspicious; गन्धाः (gandhāḥ) - fragrances; शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः (śaṅkhadundubhinisvanāḥ) - sounds of conches and drums; आसन् (āsan) - were present; प्रवेशे (pravēśē) - at the entry; पार्थानाम् (pārthānām) - of the sons of Pāṇḍu; तत् (tat) - that; अद्भुतम् (adbhutam) - wondrous; इव (iva) - as if; अभवत् (abhavat) - occurred;]

A rain of flowers, auspicious fragrances, and the sounds of conches and drums arose at the entry of the sons of Pāṇḍu, and it seemed wondrous.

तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसम्भवः। शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥ ( बोरि १. १. ७ ८)

tatprītyā caiva sarvēṣāṁ paurāṇāṁ harṣasambhavaḥ। śabda āsīnmahāṁstatra divaspr̥kkīrtivardhanaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 7 8)

[तत् (tat) - then; प्रीत्या (prītyā) - with joy; च (ca) - and; एव (ēva) - indeed; सर्वेषां (sarvēṣāṁ) - of all; पौराणां (paurāṇāṁ) - of the citizens; हर्षसम्भवः (harṣasambhavaḥ) - arising from delight; शब्दः (śabdaḥ) - a sound; आसीत् (āsīt) - arose; महान् (mahān) - great; तत्र (tatra) - there; दिवः स्पृक् (divaḥ spr̥k) - reaching the sky; कीर्तिवर्धनः (kīrtivardhanaḥ) - glorifying;]

Then, from the delight of all the citizens, a great sound arose there, reaching the sky and increasing their fame.

तेऽप्यधीत्याखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च। न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥ ( बोरि १. १. ७ ९)

tē’pyadhītyākhilānvēdāñśāstrāṇi vividhāni ca। nyavasanpāṇḍavāstatra pūjitā akutōbhayāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 7 9)

[ते (tē) - they; अपि (api) - also; अधीत्य (adhītya) - having studied; अखिलान् (akhilān) - all; वेदान् (vēdān) - the Vedas; शास्त्राणि (śāstrāṇi) - treatises; विविधानि (vividhāni) - various; च (ca) - and; न्यवसन् (nyavasan) - resided; पाण्डवाः (pāṇḍavāḥ) - the Pāṇḍavas; तत्र (tatra) - there; पूजिताः (pūjitāḥ) - honoured; अकुतःभयाः (akutaḥbhayāḥ) - free from fear;]

The Pāṇḍavas, having studied all the Vedas and various treatises as well, resided there, honoured and free from fear.

युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन्। धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥ ( बोरि १. १. ८ ०)

yudhiṣṭhirasya śaucēna prītāḥ prakr̥tayō’bhavan। dhr̥tyā ca bhīmasēnasya vikramēṇārjunasya ca ॥ ( bōri 1. 1. 8 0)

[युधिष्ठिरस्य (yudhiṣṭhirasya) - of Yudhisthira; शौचेन (śaucēna) - by purity; प्रीताः (prītāḥ) - were pleased; प्रकृतयः (prakr̥tayaḥ) - the people; अभवन् (abhavan) - became; धृत्या (dhr̥tyā) - by the steadfastness; च (ca) - and; भीमसेनस्य (bhīmasēnasya) - of Bhimasena; विक्रमेण (vikramēṇa) - by the valor; अर्जुनस्य (arjunasya) - of Arjuna; च (ca) - and;]

The people became pleased by Yudhisthira’s purity, by Bhimasena’s steadfastness, and by Arjuna’s valor.

गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च। तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥ ( बोरि १. १. ८ १)

guruśuśrūṣayā kuntyā yamayōrvinayēna ca। tutōṣa lōkaḥ sakalastēṣāṁ śauryaguṇēna ca ॥ ( bōri 1. 1. 8 1)

[गुरुशुश्रूषया (guruśuśrūṣayā) - by serving their teachers; कुन्त्या (kuntyā) - by Kunti; यमयोः (yamayōḥ) - by the two sons of Yama; विनयेन (vinayēna) - by humility; च (ca) - and; तुतोष (tutōṣa) - was pleased; लोकः (lōkaḥ) - the world; सकलः (sakalaḥ) - all; तेषां (tēṣāṁ) - with them; शौर्यगुणेन (śauryaguṇēna) - by the quality of valor; च (ca) - and;]

The whole world was pleased with them—by Kunti’s service to her elders, by the humility of the two sons of Yama, and by their quality of valor.

समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम्।प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ( बोरि १. १. ८ २)

samavāyē tatō rājñāṁ kanyāṁ bhartr̥svayaṁvarām।prāptavānarjunaḥ kr̥ṣṇāṁ kr̥tvā karma suduṣkaram ॥ ( bōri 1. 1. 8 2)

[समवाये (samavāyē) - at the assembly; ततः (tataḥ) - then; राज्ञाम् (rājñām) - of kings; कन्यां (kanyāṁ) - the maiden; भर्तृस्वयंवराम् (bhartr̥svayaṁvarām) - who chose her own husband; प्राप्तवान् (prāptavān) - obtained; अर्जुनः (arjunaḥ) - Arjuna; कृष्णां (kr̥ṣṇāṁ) - Kṛṣṇā; कृत्वा (kr̥tvā) - having accomplished; कर्म (karma) - a deed; सुदुष्करम् (suduṣkaram) - very difficult;]

Then, at the assembly of kings, Arjuna obtained Kṛṣṇā, the maiden who chose her own husband, having accomplished a feat that was extremely difficult.

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम्।आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥ ( बोरि १. १. ८ ३)

tataḥ prabhr̥ti lōkē’sminpūjyaḥ sarvadhanuṣmatām।āditya iva duṣprēkṣyaḥ samarēṣvapi cābhavat ॥ ( bōri 1. 1. 8 3)

[ततः प्रभृति (tataḥ prabhr̥ti) - from that time onwards; लोके अस्मिन् (lōkē asmin) - in this world; पूज्यः (pūjyaḥ) - honoured; सर्वधनुष्मताम् (sarvadhanuṣmatām) - by all archers; आदित्य इव (āditya iva) - like the sun; दुष्प्रेक्ष्यः (duṣprēkṣyaḥ) - difficult to look at; समरेषु अपि च (samarēṣu api ca) - even in battles; अभवत् (abhavat) - he became;]

From that time onward in this world, he was honoured by all archers and, like the sun, became one who was hard to face even in battles.

स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान्।आजहारार्जुनो राज्ञे राजसूयं महाक्रतुम् ॥ ( बोरि १. १. ८ ४)

sa sarvānpārthivāñjitvā sarvāṁśca mahatō gaṇān।ājahārārjunō rājñē rājasūyaṁ mahākratum ॥ ( bōri 1. 1. 8 4)

[सः (saḥ) - he; सर्वान् (sarvān) - all; पार्थिवान् (pārthivān) - kings; जित्वा (jitvā) - having conquered; सर्वान् (sarvān) - all; च (ca) - and; महतः (mahataḥ) - great; गणान् (gaṇān) - groups; आजहार (ājahāra) - brought; अर्जुनः (arjunaḥ) - Arjuna; राज्ञे (rājñē) - to the king; राजसूयम् (rājasūyam) - the Rājasūya; महाक्रतुम् (mahākratum) - the great sacrifice;]

Then Arjuna, after conquering all the kings and all the great hosts, brought the great Rājasūya sacrifice to the king.

अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः।युधिष्ठिरेण सम्प्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ ( बोरि १. १. ८ ५)

annavāndakṣiṇāvāṁśca sarvaiḥ samuditō guṇaiḥ।yudhiṣṭhirēṇa samprāptō rājasūyō mahākratuḥ ॥ ( bōri 1. 1. 8 5)

[अन्नवान् (annavān) - abundant in food; दक्षिणावान् (dakṣiṇāvān) - providing generous offerings; च (ca) - and; सर्वैः (sarvaiḥ) - with all; समुदितः (samuditaḥ) - endowed; गुणैः (guṇaiḥ) - qualities; युधिष्ठिरेण (yudhiṣṭhirēṇa) - by Yudhiṣṭhira; सम्प्राप्तः (samprāptaḥ) - was accomplished; राजसूयः (rājasūyaḥ) - the Rājasūya; महाक्रतुः (mahākratuḥ) - great sacrifice;]

Yudhiṣṭhira's great Rājasūya sacrifice, which was abundant in food and generous offerings, endowed with every quality, was accomplished.

सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च।घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ ( बोरि १. १. ८ ६)

sunayādvāsudēvasya bhīmārjunabalēna ca।ghātayitvā jarāsandhaṁ caidyaṁ ca balagarvitam ॥ ( bōri 1. 1. 8 6)

[सुनया (sunayā) - by the wisdom; वासुदेवस्य (vāsudēvasya) - of Vāsudeva; भीम (bhīma) - by Bhīma; अर्जुन (arjuna) - and Arjuna; बलेन (balēna) - by the strength; च (ca) - and; घातयित्वा (ghātayitvā) - having caused to be slain; जरासन्धं (jarāsandhaṁ) - Jarāsandha; चैद्यं (caidyaṁ) - and the Cedi king; च (ca) - and; बलगर्वितम् (balagarvitam) - proud of his strength;]

By the wisdom of Vāsudeva and the strength of Bhīma and Arjuna, having caused the deaths of Jarāsandha and the Cedi king so proud of their strength,

दुर्योधनमुपागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः।मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥ ( बोरि १. १. ८ ७)

duryōdhanamupāgacchannarhaṇāni tatastataḥ।maṇikāñcanaratnāni gōhastyaśvadhanāni ca ॥ ( bōri 1. 1. 8 7)

[दुर्योधनम् (duryōdhanam) - to Duryodhana; उपागच्छन् (upāgacchan) - brought (to); अर्हणानि (arhaṇāni) - gifts of honour; ततस्ततः (tatastataḥ) - of various kinds; मणि-काञ्चन-रत्नानि (maṇi-kāñcana-ratnāni) - gems gold and jewels; गो-हस्ति-अश्व-धनानि (gō-hasti-aśva-dhanāni) - cows elephants horses and treasures; च (ca) - and;]

They brought to Duryodhana various gifts of honour—gems, gold, jewels, cows, elephants, horses, and treasures.

विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च। कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च ॥ (नील १. १. १ ३ ३)

vicitrāṇi ca vāsāṁsi prāvārāvaraṇāni ca। kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca ॥ (nīla 1. 1. 1 3 3)

[विचित्राणि (vicitrāṇi) - variegated; च (ca) - and; वासांसि (vāsāṁsi) - garments; प्रावारावरणानि (prāvārāvaraṇāni) - cloaks and coverings; च (ca) - and; कम्बलाजिनरत्नानि (kambalājinaratnāni) - rich woolen blankets, deer-skins, and jewels; राङ्कवास्तरणानि (rāṅkavāstaraṇāni) - bedspreads woven by Raṅka people; च (ca) - and;]

And variously patterned garments, cloaks and coverings, blankets, deer-skins, gems, and bedspreads made by the Raṅka people.

समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम्।ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥ ( बोरि १. १. ८ ८)

samr̥ddhāṁ tāṁ tathā dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ tadā śriyam।īrṣyāsamutthaḥ sumahāṁstasya manyurajāyata ॥ ( bōri 1. 1. 8 8)

[समृद्धाम् (samr̥ddhām) - prosperous; तां (tāṁ) - that; तथा (tathā) - thus; दृष्ट्वा (dr̥ṣṭvā) - having seen; पाण्डवानाम् (pāṇḍavānām) - of the Pāṇḍavas; तदा (tadā) - then; श्रियम् (śriyam) - wealth; ईर्ष्या-समुत्थः (īrṣyā-samutthaḥ) - arising from envy; सु-महान् (su-mahān) - very great; तस्य (tasya) - his; मन्युः (manyuḥ) - anger; अजायत (ajāyata) - arose;]

Then, seeing the great prosperity and wealth of the Pāṇḍavas, a very great anger arising from envy arose in him.

विमानप्रतिमां चापि मयेन सुकृतां सभाम्।पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥ ( बोरि १. १. ८ ९)

vimānapratimāṁ cāpi mayēna sukr̥tāṁ sabhām।pāṇḍavānāmupahr̥tāṁ sa dr̥ṣṭvā paryatapyata ॥ ( bōri 1. 1. 8 9)

[विमानप्रतिमां (vimānapratimāṁ) - resembling a palace; च (ca) - and; अपि (api) - also; मयेन (mayēna) - by Maya; सुकृतां (sukr̥tāṁ) - well-built; सभाम् (sabhām) - assembly hall; पाण्डवानाम् (pāṇḍavānām) - of the Pandavas; उपहृतां (upahr̥tāṁ) - presented; सः (saḥ) - he; दृष्ट्वा (dr̥ṣṭvā) - having seen; पर्यतप्यत् (paryatapyat) - was tormented;]

And seeing that splendid assembly hall of the Pandavas, which resembled a palace and had been expertly built by Maya and presented to them, he was tormented.

यत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव सम्भ्रमात्।प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ०)

yatrāvahasitaścāsītpraskandanniva sambhramāt।pratyakṣaṁ vāsudēvasya bhīmēnānabhijātavat ॥ ( bōri 1. 1. 9 0)

[यत्र (yatra) - where; आवहसितः च आसीत् (āvahasitaḥ ca āsīt) - there was laughter (at him); प्रस्कन्दन् इव सम्भ्रमात् (praskandan iva sambhramāt) - as if leaping up in confusion; प्रत्यक्षम् वासुदेवस्य (pratyakṣam vāsudēvasya) - before Vāsudeva; भीमेन अनभिजातवत् (bhīmēna anabhijātavat) - by Bhīma, as though uncivilized;]

Where he was laughed at, as if leaping up in confusion, by Bhīma before Vāsudeva, as though lacking refinement.

स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च। कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥ ( बोरि १. १. ९ १)

sa bhōgānvividhānbhuñjanratnāni vividhāni ca। kathitō dhr̥tarāṣṭrasya vivarṇō hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 9 1)

[सः (saḥ) - he; भोगान् (bhōgān) - enjoyments; विविधान् (vividhān) - various; भुञ्जन् (bhuñjan) - enjoying; रत्नानि (ratnāni) - jewels; विविधानि (vividhāni) - of various kinds; च (ca) - and; कथितः (kathitaḥ) - was described; धृतराष्ट्रस्य (dhr̥tarāṣṭrasya) - to Dhritarashtra; विवर्णः (vivarṇaḥ) - pale; हरिणः (hariṇaḥ) - a deer; कृशः (kr̥śaḥ) - emaciated;]

While he was enjoying various pleasures and various jewels, he was described to Dhritarashtra as a pale and emaciated deer.

अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः। तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥ ( बोरि १. १. ९ २)

anvajānāttatō dyūtaṁ dhr̥tarāṣṭraḥ sutapriyaḥ। tacchrutvā vāsudēvasya kōpaḥ samabhavanmahān ॥ ( bōri 1. 1. 9 2)

[अन्वजानात् (anvajānāt) - approved; ततः (tataḥ) - then; द्यूतं (dyūtaṁ) - the gambling; धृतराष्ट्रः (dhr̥tarāṣṭraḥ) - Dhritarashtra; सुतप्रियः (sutapriyaḥ) - fond of his son; तत् (tat) - that; श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; वासुदेवस्य (vāsudēvasya) - of Vasudeva; कोपः (kōpaḥ) - anger; समभवन् (samabhavan) - arose; महान् (mahān) - great;]

Then Dhritarashtra, fond of his son, approved the gambling. When Vasudeva heard of this, great anger arose in him.

नातिप्रीतमनाः च आसीत् विवादांश् च अन्वमोदत। द्यूतादीन् नयान् घोरान् प्रवृद्धांश् च अपि उपैक्षत ॥ ( बोरि १. १. ९ ३)

nātiprītamanāḥ ca āsīt vivādāṁś ca anvamōdata। dyūtādīn nayān ghōrān pravr̥ddhāṁś ca api upaikṣata ॥ ( bōri 1. 1. 9 3)

[न (na) - not; अतिप्रीतमनाः (atiprītamanāḥ) - well pleased in mind; च (ca) - and; आसीत् (āsīt) - was; विवादान् (vivādān) - the disputes; च (ca) - and; अन्वमोदत (anvamōdata) - he assented to; द्यूतादीन् (dyūtādīn) - to the game of dice and similar things; नयान् (nayān) - plots; घोरान् (ghōrān) - terrible; प्रवृद्धान् (pravr̥ddhān) - grown severe; च (ca) - and; अपि (api) - even; उपैक्षत (upaikṣata) - he overlooked;]

He was not very pleased in mind but consented to the disputes, and even overlooked the terrible and intensified intrigues such as the game of dice.

निरस्य विदुरं द्रोणं भीष्मं शारद्वतं कृपम्। विग्रहे तुमुले तस्मिन् अहन् क्षत्रं परस्परम् ॥ ( बोरि १. १. ९ ४)

nirasya viduraṁ drōṇaṁ bhīṣmaṁ śāradvataṁ kr̥pam। vigrahē tumulē tasmin ahan kṣatraṁ parasparam ॥ ( bōri 1. 1. 9 4)

[निरस्य (nirasya) - casting out; विदुरं (viduraṁ) - Vidura; द्रोणं (drōṇaṁ) - Drona; भीष्मं (bhīṣmaṁ) - Bhishma; शारद्वतं (śāradvataṁ) - Sharadvata; कृपम् (kr̥pam) - Kripa; विग्रहे (vigrahē) - in the conflict; तुमुले (tumulē) - tumultuous; तस्मिन् (tasmin) - in that; अहन् (ahan) - destroyed; क्षत्रं (kṣatraṁ) - the Kshatriyas; परस्परम् (parasparam) - each other;]

Having cast out Vidura, Drona, Bhishma, Sharadvata, and Kripa, in that tumultuous conflict, the Kshatriyas destroyed each other.

जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम्। दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेः तथा ॥ ( बोरि १. १. ९ ५)

jayatsu pāṇḍuputrēṣu śrutvā sumahadapriyam। duryōdhanamataṁ jñātvā karṇasya śakunēḥ tathā ॥ ( bōri 1. 1. 9 5)

[जयत्सु (jayatsu) - when the sons of Pāṇḍu were victorious; पाण्डुपुत्रेषु (pāṇḍuputrēṣu) - among the sons of Pāṇḍu; श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; सुमहत् (sumahat) - very great; अप्रियं (apriyaṁ) - disaster; दुर्योधनमतं (duryōdhanamataṁ) - Duryodhana's counsel; ज्ञात्वा (jñātvā) - knowing; कर्णस्य (karṇasya) - of Karṇa; शकुनेः (śakunēḥ) - and Śakuni's; तथा (tathā) - as well;]

When the sons of Pāṇḍu were winning, having heard of the great disaster and knowing the counsel of Duryodhana, as well as that of Karṇa and Śakuni...

धृतराष्ट्रः चिरं ध्यात्वा सञ्जयं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ५)

dhr̥tarāṣṭraḥ ciraṁ dhyātvā sañjayaṁ vākyam abravīt ॥ ( bōri 1. 1. 9 5)

[धृतराष्ट्रः (dhr̥tarāṣṭraḥ) - Dhritarashtra; चिरं (ciraṁ) - for a long time; ध्यात्वा (dhyātvā) - after reflecting; सञ्जयं (sañjayaṁ) - to Sanjaya; वाक्यम् (vākyam) - a word; अब्रवीत् (abravīt) - said;]

After reflecting for a long time, Dhritarashtra spoke to Sanjaya.

शृणु सञ्जय मे सर्वं न मेऽसूयितुमर्हसि। श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥ ( बोरि १. १. ९ ६)

śr̥ṇu sañjaya mē sarvaṁ na mē’sūyitumarhasi। śrutavānasi mēdhāvī buddhimānprājñasaṁmataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 9 6)

[शृणु (śr̥ṇu) - listen; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya; मे (mē) - to me; सर्वं (sarvaṁ) - everything; न (na) - do not; मेऽसूयितुम् (mē’sūyitum) - bear resentment towards me; अर्हसि (arhasi) - you ought; श्रुतवान् (śrutavān) - you have heard; असि (asi) - you are; मेधावी (mēdhāvī) - wise; बुद्धिमान् (buddhimān) - intelligent; प्राज्ञसंमतः (prājñasaṁmataḥ) - respected by the wise;]

Listen, Sanjaya, to me. Tell me everything, and do not be resentful towards me. You are learned, wise, intelligent, and esteemed by the wise.

न विग्रहे मम मतिः न च प्रीये कुरुक्षये। न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ ( बोरि १. १. ९ ७)

na vigrahē mama matiḥ na ca prīyē kurukṣayē। na mē viśēṣaḥ putrēṣu svēṣu pāṇḍusutēṣu ca ॥ ( bōri 1. 1. 9 7)

[न विग्रहे (na vigrahē) - in conflict; मम मतिः (mama matiḥ) - my mind; न च प्रीये (na ca prīyē) - nor do I take pleasure; कुरुक्षये (kurukṣayē) - in the destruction of the Kaurus; न मे विशेषः (na mē viśēṣaḥ) - I make no distinction; पुत्रेषु (putrēṣu) - between my sons; स्वेषु (svēṣu) - my own; पाण्डुसुतेषु च (pāṇḍusutēṣu ca) - and the sons of Pandu;]

I am not inclined toward conflict, nor do I take pleasure in the destruction of the Kaurus. I make no distinction between my own sons and the sons of Pandu.

वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्यु-परायणाः। अहं तु अचक्षुः कार्पण्यात् पुत्र-प्रीत्या सहामि तत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ८)

vr̥ddhaṁ māmabhyasūyanti putrā manyu-parāyaṇāḥ। ahaṁ tu acakṣuḥ kārpaṇyāt putra-prītyā sahāmi tat ॥ ( bōri 1. 1. 9 8)

[वृद्धम् (vr̥ddham) - old; माम् (mām) - me; अभ्यसूयन्ति (abhyasūyanti) - resent; पुत्राः (putrāḥ) - the sons; मन्यु-परायणाः (manyu-parāyaṇāḥ) - given to anger; अहम् (aham) - but I; तु (tu) - however; अचक्षुः (acakṣuḥ) - blind; कार्पण्यात् (kārpaṇyāt) - out of weakness; पुत्र-प्रीत्या (putra-prītyā) - out of affection for my son; सहामि (sahāmi) - endure; तत् (tat) - that;]

My sons, given to anger, resent me in my old age; but I, being blind, endure it out of weakness and affection for my son.

मुह्यन्तं च अनुमुह्यामि दुर्योधनम् अचेतनम् ॥ ( बोरि १. १. ९ ८)

muhyantaṁ ca anumuhyāmi duryōdhanam acētanam ॥ ( bōri 1. 1. 9 8)

[मुह्यन्तं (muhyantaṁ) - bewildered; च (ca) - and; अनुमुह्यामि (anumuhyāmi) - I grieve for; दुर्योधनम् (duryōdhanam) - Duryodhana; अचेतनम् (acētanam) - senseless;]

And I grieve for Duryodhana, bewildered and senseless.

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः। तच्च अवहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ ( बोरि १. १. ९ ९)

rājasūyē śriyaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ। tacca avahasanaṁ prāpya sabhārōhaṇadarśanē ॥ ( bōri 1. 1. 9 9)

[राजसूये (rājasūyē) - at the Rājasūya sacrifice; श्रियम् (śriyam) - splendor; दृष्ट्वा (dr̥ṣṭvā) - having seen; पाण्डवस्य (pāṇḍavasya) - of Pāṇḍava; महौजसः (mahaujasaḥ) - of great power; तत् च (tat ca) - and that; अवहसनम् (avahasanam) - mockery; प्राप्य (prāpya) - having received; सभा-आरोहण-दर्शने (sabhā-ārōhaṇa-darśanē) - upon seeing the assembly hall ascent;]

Seeing the splendor of the powerful Pāṇḍava at the Rājasūya, and receiving that mockery during the assembly hall incident...

अमर्षितः स्वयं जेतुं अशक्तः पाण्डवान् रणे। निरुत्साहश्च सम्प्राप्तुं श्रियम् अक्षत्रियः यथा ॥ ( बोरि १. १. १ ० ०)

amarṣitaḥ svayaṁ jētuṁ aśaktaḥ pāṇḍavān raṇē। nirutsāhaśca samprāptuṁ śriyam akṣatriyaḥ yathā ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 0)

[अमर्षितः (amarṣitaḥ) - angered; स्वयं (svayaṁ) - himself; जेतुम् (jētum) - to defeat; अशक्तः (aśaktaḥ) - unable; पाण्डवान् (pāṇḍavān) - the Pāṇḍavas; रणे (raṇē) - in battle; निरुत्साहः (nirutsāhaḥ) - discouraged; च (ca) - and; सम्प्राप्तुं (samprāptuṁ) - to attain; श्रियम् (śriyam) - prosperity; अक्षत्रियः यथा (akṣatriyaḥ yathā) - like one unworthy of a warrior;]

Angered and unable himself to defeat the Pāṇḍavas in battle, disheartened at gaining prosperity as if he were not a warrior,

गान्धारराजसहितः छद्मद्यूतम् अमन्त्रयत् ॥ ( बोरि १. १. १ ० ०)

gāndhārarājasahitaḥ chadmadyūtam amantrayat ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 0)

[गान्धारराजसहितः (gāndhārarājasahitaḥ) - together with the king of Gandhara; छद्मद्यूतम् (chadmadyūtam) - a deceitful dice game; अमन्त्रयत् (amantrayat) - he arranged;]

He arranged a deceitful dice game together with the king of Gandhara.

तत्र यद्यत् यथा ज्ञातं मया सञ्जय तत् शृणु। श्रुत्वा हि मम वाक्यानि बुद्ध्या युक्तानि तत्त्वतः ॥ ( बोरि १. १. १ ० १)

tatra yadyat yathā jñātaṁ mayā sañjaya tat śr̥ṇu। śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 1)

[तत्र (tatra) - there; यद्यत् (yadyat) - whatever; यथा (yathā) - as; ज्ञातं (jñātaṁ) - known; मया (mayā) - by me; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya; तत् (tat) - that; शृणु (śr̥ṇu) - listen; श्रुत्वा (śrutvā) - having heard; हि (hi) - indeed; मम (mama) - my; वाक्यानि (vākyāni) - words; बुद्ध्या (buddhyā) - with understanding; युक्तानि (yuktāni) - well-considered; तत्त्वतः (tattvataḥ) - truly;]

There, whatever and however I have understood, Sañjaya, listen to that. For if you truly hear my words, which are well-considered and spoken with understanding…

ततः ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञा-चक्षुषम् इति उक्तम् ॥ ( बोरि १. १. १ ० १)

tataḥ jñāsyasi māṁ sautē prajñā-cakṣuṣam iti uktam ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 1)

[ततः (tataḥ) - then; ज्ञास्यसि (jñāsyasi) - you will know; माम् (mām) - me; सौते (sautē) - O Sūta; प्रज्ञा-चक्षुषम् (prajñā-cakṣuṣam) - with the eye of wisdom; इति (iti) - thus; उक्तम् (uktam) - it was said;]

Then, O Sūta, you will know me as one who sees with the eye of wisdom—so it was said.

यदा अश्रौषम् धनुः आयम्य चित्रम्; विद्धम् लक्ष्यं पातितम् वै पृथिव्याम्। कृष्णां हृतां पश्यतां सर्वराज्ञाम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० २)

yadā aśrauṣam dhanuḥ āyamya citram; viddham lakṣyaṁ pātitam vai pr̥thivyām। kr̥ṣṇāṁ hr̥tāṁ paśyatāṁ sarvarājñām; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 2)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; धनुः आयम्य (dhanuḥ āyamya) - the bow drawn; चित्रम् (citram) - wondrous; विद्धम् लक्ष्यं (viddham lakṣyaṁ) - the target struck; पातितम् वै पृथिव्याम् (pātitam vai pr̥thivyām) - indeed fallen to the ground; कृष्णां हृतां (kr̥ṣṇāṁ hr̥tāṁ) - Kṛṣṇā carried away; पश्यतां सर्वराज्ञाम् (paśyatāṁ sarvarājñām) - while all the kings watched; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sañjaya;]

When I heard the sound of the wondrous bow being drawn, the target struck and fallen to the ground, and Kṛṣṇā carried off before the eyes of all the kings—then, O Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदा अश्रौषम् द्वारकायां सुभद्रां; प्रसह्य ऊढां माधवीम् अर्जुनेन। इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ३)

yadā aśrauṣam dvārakāyāṁ subhadrāṁ; prasahya ūḍhāṁ mādhavīm arjunēna। indraprasthaṁ vr̥ṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 3)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; द्वारकायां (dvārakāyāṁ) - in Dvārakā; सुभद्रां (subhadrāṁ) - Subhadrā; प्रसह्य (prasahya) - by force; ऊढां (ūḍhāṁ) - taken away; माधवीम् (mādhavīm) - the descendant of Madhu; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; इन्द्रप्रस्थं (indraprasthaṁ) - to Indraprastha; वृष्णिवीरौ (vr̥ṣṇivīrau) - the two strong Vṛṣṇis; च (ca) - and; यातौ (yātau) - had gone; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Saṃjaya;]

When I heard that in Dvārakā, Subhadrā, descendant of Madhu, had been carried off by force by Arjuna, and that the two heroic Vṛṣṇis had gone to Indraprastha, then, Saṃjaya, I did not expect victory.

यदा अश्रौषम् देवराजम् प्रवृष्टम्; शरैः दिव्यैः वारितं च अर्जुनेन। अग्निम् तथा तर्पितं खाण्डवे च; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ४)

yadā aśrauṣam dēvarājam pravr̥ṣṭam; śaraiḥ divyaiḥ vāritaṁ ca arjunēna। agnim tathā tarpitaṁ khāṇḍavē ca; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; देवराजम् (dēvarājam) - the king of the gods; प्रवृष्टम् (pravr̥ṣṭam) - made to rain; शरैः (śaraiḥ) - with arrows; दिव्यैः (divyaiḥ) - divine; वारितं (vāritaṁ) - checked; च (ca) - and; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; अग्निम् (agnim) - Agni; तथा (tathā) - also; तर्पितं (tarpitaṁ) - gratified; खाण्डवे (khāṇḍavē) - in the Khāṇḍava forest; च (ca) - and; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that even the king of the gods, though he made it rain, was checked by Arjuna with his divine arrows, and that Agni was thus gratified in the Khāṇḍava forest—then, Sanjaya, I did not expect victory.

यदाऽश्रौषं जातुषाद्वेश्मनस्तान्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान्। युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्धौ तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ३)

yadā’śrauṣaṁ jātuṣādvēśmanastānmuktānpārthānpañca kuntyā samētān। yuktaṁ caiṣāṁ viduraṁ svārthasiddhau tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 5 3)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; जातुषात् वेश्मनः तान् मुक्तान् (jātuṣāt vēśmanaḥ tān muktān) - that they had escaped from the house of lac; पार्थान् पञ्च (pārthān pañca) - the five sons of Pritha; कुन्त्या समेतान् (kuntyā samētān) - together with Kunti; युक्तं च एषां विदुरं स्वार्थसिद्धौ (yuktaṁ ca ēṣāṁ viduraṁ svārthasiddhau) - and that Vidura had aided their success; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I no longer hoped for victory;]

When I learned that the five sons of Pritha had escaped from the house of lac with Kunti, and that Vidura had assisted them in achieving their purpose, then, Sanjaya, I no longer expected victory.

यदाऽश्रौषं द्रौपदीं रङ्गमध्ये लक्ष्यं भित्त्वा निर्जितामर्जुनेन। शूरान्पञ्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तांस्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ४)

yadā’śrauṣaṁ draupadīṁ raṅgamadhyē lakṣyaṁ bhittvā nirjitāmarjunēna। śūrānpañcālānpāṇḍavēyāṁśca yuktāṁstadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 5 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; द्रौपदीम् (draupadīm) - Draupadī; रङ्गमध्ये (raṅgamadhyē) - in the arena; लक्ष्यम् (lakṣyam) - the target; भित्त्वा (bhittvā) - having pierced; निर्जिताम् (nirjitām) - won; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; शूरान् (śūrān) - the heroes; पञ्चालान् (pañcālān) - the Pañcālas; पाण्डवेयान् (pāṇḍavēyān) - the sons of Pāṇḍu; च (ca) - and; युक्तान् (yuktān) - united; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that Draupadī, after the target had been pierced in the arena and won by Arjuna, had the Pañcāla heroes and the sons of Pāṇḍu as her allies, then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदाऽश्रौषं मागधानां वरिष्ठं जरासन्धं क्षत्रमध्ये ज्वलन्तम्। दोर्भ्यां हतं भीमसेनेन गत्वा तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ५)

yadā’śrauṣaṁ māgadhānāṁ variṣṭhaṁ jarāsandhaṁ kṣatramadhyē jvalantam। dōrbhyāṁ hataṁ bhīmasēnēna gatvā tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 5 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; मागधानाम् (māgadhānām) - of the Māgadhas; वरिष्ठम् (variṣṭham) - the foremost; जरासन्धम् (jarāsandham) - Jarāsandha; क्षत्रमध्ये (kṣatramadhyē) - among the kṣatriyas; ज्वलन्तम् (jvalantam) - blazing; दोर्भ्याम् (dōrbhyām) - with the arms; हतम् (hatam) - slain; भीमसेनेन (bhīmasēnēna) - by Bhīmasena; गत्वा (gatvā) - having gone (there); तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Jarāsandha, the foremost of the Māgadhas, blazing among the kṣatriyas, had been slain with his arms by Bhīmasena after going there, then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाऽश्रौषं दिग्जये पाण्डुपुत्रैर्वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य। महाक्रतुं राजसूयं कृतं च तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ६)

yadā’śrauṣaṁ digjayē pāṇḍuputrairvaśīkr̥tānbhūmipālānprasahya। mahākratuṁ rājasūyaṁ kr̥taṁ ca tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 5 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; दिग्-जय-े (dig-jaya-ē) - in the conquest of the directions; पाण्डु-पुत्रैः (pāṇḍu-putraiḥ) - by the sons of Pandu; वशीकृतान् (vaśīkr̥tān) - subdued; भूमि-पालान् (bhūmi-pālān) - kings; प्रसह्य (prasahya) - by force; महा-क्रतुम् (mahā-kratum) - the great sacrifice; राजसूयम् (rājasūyam) - Rajasuya; कृतं (kr̥taṁ) - performed; च (ca) - and; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that, in their conquest of all directions, the sons of Pandu had forcibly subdued the kings and performed the great Rajasuya sacrifice, then, Sanjaya, I did not expect victory.

यदा अश्रौषम् हृत-राज्यम् युधिष्ठिरम्; पराजितम् सौबलेन अक्षवत्याम्। अन्वागतं भ्रातृभिः अप्रमेयैः; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ५)

yadā aśrauṣam hr̥ta-rājyam yudhiṣṭhiram; parājitam saubalēna akṣavatyām। anvāgataṁ bhrātr̥bhiḥ apramēyaiḥ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; हृत-राज्यम् (hr̥ta-rājyam) - whose kingdom had been taken; युधिष्ठिरम् (yudhiṣṭhiram) - Yudhiṣṭhira; पराजितम् (parājitam) - defeated; सौबलेन (saubalēna) - by the son of Subala; अक्षवत्याम् (akṣavatyām) - at the dice game; अन्वागतं (anvāgataṁ) - followed; भ्रातृभिः (bhrātr̥bhiḥ) - by his brothers; अप्रमेयैः (apramēyaiḥ) - immeasurable; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that Yudhiṣṭhira, whose kingdom had been taken, had been defeated by the son of Subala at the dice game, and was followed by his immeasurable brothers, then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदा अश्रौषम् द्रौपदीम् अश्रु-कण्ठीम्; सभाम् नीताम् दुःखिताम् एक-वस्त्राम्। रजस्वलाम् नाथवतीम् अनाथवत्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ६)

yadā aśrauṣam draupadīm aśru-kaṇṭhīm; sabhām nītām duḥkhitām ēka-vastrām। rajasvalām nāthavatīm anāthavat; tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; द्रौपदीम् (draupadīm) - Draupadi; अश्रु-कण्ठीम् (aśru-kaṇṭhīm) - her throat choked with tears; सभाम् (sabhām) - to the assembly; नीताम् (nītām) - brought; दुःखिताम् (duḥkhitām) - distressed; एक-वस्त्राम् (ēka-vastrām) - in a single garment; रजस्वलाम् (rajasvalām) - menstruating; नाथवतीम् (nāthavatīm) - having a husband; अनाथवत् (anāthavat) - like one without support; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard how Draupadi, with her throat choked with tears, was brought into the assembly, distressed, wearing a single garment, menstruating—though she had a husband, as if she were without support—then, O Sanjaya, I did not expect victory.

यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः। दुःशासनो गतवान्नैव चान्तं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ८)

yadā’śrauṣaṁ vāsasāṁ tatra rāśiṁ samākṣipatkitavō mandabuddhiḥ। duḥśāsanō gatavānnaiva cāntaṁ tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 5 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; वाससाम् (vāsasām) - of garments; तत्र (tatra) - there; राशिम् (rāśim) - a heap; समाक्षिपत् (samākṣipat) - threw down; कितवः (kitavaḥ) - the gambler; मन्दबुद्धिः (mandabuddhiḥ) - of dull intellect; दुःशासनो (duḥśāsanō) - Duḥśāsana; गतवान् (gatavān) - went; नैव (naiva) - not even; च (ca) - and; अन्तम् (antam) - an end; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that the gambler of dull mind threw down a heap of garments there and that Duḥśāsana left without even drawing it to an end, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदा अश्रौषम् विविधाः तात चेष्टाः; धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय। ज्येष्ठ-प्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ७)

yadā aśrauṣam vividhāḥ tāta cēṣṭāḥ; dharmātmanāṁ prasthitānāṁ vanāya। jyēṣṭha-prītyā kliśyatāṁ pāṇḍavānāṁ; tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 7)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; विविधाः (vividhāḥ) - various; तात (tāta) - O dear one; चेष्टाः (cēṣṭāḥ) - actions; धर्मात्मनां (dharmātmanāṁ) - of the righteous; प्रस्थितानां (prasthitānāṁ) - who had set out; वनाय (vanāya) - for the forest; ज्येष्ठ-प्रीत्या (jyēṣṭha-prītyā) - out of affection for their eldest; क्लिश्यतां (kliśyatāṁ) - suffering; पाण्डवानां (pāṇḍavānāṁ) - of the Pāṇḍavas; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - O Saṃjaya;]

Whenever, O dear one, I heard of the various actions of the righteous Pāṇḍavas—who had departed for the forest, suffering out of affection for their eldest—then, O Saṃjaya, I did not hope for victory.

यदा अश्रौषम् स्नातकानां सहस्रैः; अन्वागतं धर्मराजं वनस्थम्। भिक्षा-भुजां ब्राह्मणानां महात्मनाम्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ८)

yadā aśrauṣam snātakānāṁ sahasraiḥ; anvāgataṁ dharmarājaṁ vanastham। bhikṣā-bhujāṁ brāhmaṇānāṁ mahātmanām; tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; स्नातकानां (snātakānāṁ) - of graduates; सहस्रैः (sahasraiḥ) - by thousands; अन्वागतं (anvāgataṁ) - accompanying; धर्मराजं (dharmarājaṁ) - Dharmaraja; वनस्थम् (vanastham) - dwelling in the forest; भिक्षा-भुजां (bhikṣā-bhujāṁ) - living on alms; ब्राह्मणानां (brāhmaṇānāṁ) - of Brahmins; महात्मनाम् (mahātmanām) - great-souled; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - I hoped; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard, Sanjaya, that thousands of graduates—great-souled Brahmins living on alms—were accompanying Dharmaraja living in the forest, I did not hope for victory.

यदाऽश्रौषं वनवासेन पार्थान्समागतान्महर्षिभिः पुराणैः। उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्यांस्तदा नाशंसे विजयाय संजर्य ॥ (कुंभ १. १. १ ८ ४)

yadā’śrauṣaṁ vanavāsēna pārthānsamāgatānmaharṣibhiḥ purāṇaiḥ। upāsyamānānsagaṇairjātasakhyāṁstadā nāśaṁsē vijayāya saṁjarya ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 8 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; वनवासेन (vanavāsēna) - because of exile; पार्थान् (pārthān) - the sons of Pāṇḍu; समागतान् (samāgatān) - joined together with; महर्षिभिः (maharṣibhiḥ) - great sages; पुराणैः (purāṇaiḥ) - ancient; उपास्यमानान् (upāsyamānān) - being revered; सगणैः (sagaṇaiḥ) - with their groups; जातसख्यान् (jātasakhyān) - who had formed friendships; तदा (tadā) - then; न अशंसे (na aśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that, during their exile, the sons of Pāṇḍu were joined by ancient great sages, being venerated by them along with their followers and having formed new friendships, then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदा अश्रौषम् अर्जुनः देव-देवम्; किरात-रूपम् त्र्यम्बकम् तोष्य युद्धे। अवाप तत् पाशुपतं महास्त्रं; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ९)

yadā aśrauṣam arjunaḥ dēva-dēvam; kirāta-rūpam tryambakam tōṣya yuddhē। avāpa tat pāśupataṁ mahāstraṁ; tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 0 9)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; अर्जुनः (arjunaḥ) - Arjuna; देव-देवम् (dēva-dēvam) - the lord of lords; किरात-रूपम् (kirāta-rūpam) - in the form of a hunter; त्र्यम्बकम् (tryambakam) - the three-eyed one; तोष्य (tōṣya) - having pleased; युद्धे (yuddhē) - in battle; अवाप (avāpa) - obtained; तत् (tat) - that; पाशुपतं (pāśupataṁ) - Pāśupata; महास्त्रं (mahāstraṁ) - great weapon; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that Arjuna, having pleased the three-eyed lord of lords who had taken the form of a hunter in battle, obtained that great Pāśupata weapon, then I did not expect victory, Sañjaya.

यदा अश्रौषम् त्रिदिवस्थम् धनञ्जयम्; शक्रात् साक्षात् दिव्यमस्त्रं यथावत्। अधीयानं शंसितं सत्यसन्धम्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ०)

yadā aśrauṣam tridivastham dhanañjayam; śakrāt sākṣāt divyamastraṁ yathāvat। adhīyānaṁ śaṁsitaṁ satyasandham; tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 0)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; त्रिदिवस्थम् (tridivastham) - residing in heaven; धनञ्जयम् (dhanañjayam) - Dhananjaya; शक्रात् (śakrāt) - from Indra; साक्षात् (sākṣāt) - directly; दिव्यम् (divyam) - divine; अस्त्रं (astraṁ) - weapon; यथावत् (yathāvat) - properly; अधीयानं (adhīyānaṁ) - studying; शंसितं (śaṁsitaṁ) - praised; सत्यसन्धम् (satyasandham) - true to his word; तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Dhananjaya, dwelling in heaven, was properly studying the divine weapon directly from Indra, being praised and true to his word, then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाऽश्रोषं कालकेयास्ततस्ते पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः। देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ४)

yadā’śrōṣaṁ kālakēyāstatastē paulōmānō varadānācca dr̥ptāḥ। dēvairajēyā nirjitāścārjunēna tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 6 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रोषम् (aśrōṣam) - I heard; कालकेयाः (kālakēyāḥ) - the Kālakeyas; ततः (tataḥ) - then; ते (tē) - those ones; पौलोमानः (paulōmānaḥ) - the Paulomas; वरदानात् (varadānāt) - because of a boon; च (ca) - and; दृप्ताः (dr̥ptāḥ) - arrogant; देवैः (dēvaiḥ) - by the gods; अजेयाः (ajēyāḥ) - invincible; निर्जिताः (nirjitāḥ) - defeated; च (ca) - and; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - success; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that the Kālakeyas and then the Paulomas—arrogant because of their boon and invincible by the gods—were defeated by Arjuna, then, Sanjaya, I did not expect success.

यदाऽश्रौषमसुराणां वधार्थे किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम्। कृतार्थं चाप्यागतं शक्रलोकात्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ५)

yadā’śrauṣamasurāṇāṁ vadhārthē kirīṭinaṁ yāntamamitrakarśanam। kr̥tārthaṁ cāpyāgataṁ śakralōkāttadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 6 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; असुराणां (asurāṇāṁ) - of the asuras; वधार्थे (vadhārthē) - for their destruction; किरीटिनम् (kirīṭinam) - the one with the diadem; यान्तम् (yāntam) - going; अमित्रकर्शनम् (amitrakarśanam) - the scourge of enemies; कृतार्थम् (kr̥tārtham) - having fulfilled his purpose; च (ca) - and; अपि (api) - also; आगतं (āgataṁ) - returned; शक्रलोकात् (śakralōkāt) - from the world of Indra; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I hoped; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sañjaya;]

When I heard that Arjuna, the one with the diadem and scourge of foes, went to destroy the asuras and then returned from the world of Indra, having fulfilled his mission, then, O Sanjaya, I hoped for victory.

यदाऽश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं पाण्डोः सुतं सहितं लोमशेन। बृहदश्वादक्षहृदयं च प्राप्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. १ ८ ८)

yadā’śrauṣaṁ tīrthayātrāpravr̥ttaṁ pāṇḍōḥ sutaṁ sahitaṁ lōmaśēna। br̥hadaśvādakṣahr̥dayaṁ ca prāptaṁ tadā nāśaṁsē vijayāya saṁjaya ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 8 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; तीर्थयात्रा प्रवृत्तम् (tīrthayātrā pravr̥ttam) - setting out on pilgrimage; पाण्डोः सुतम् (pāṇḍōḥ sutam) - the son of Pandu; सहितम् लोमशेन (sahitam lōmaśēna) - together with Lomasha; बृहदश्वात् अक्षहृदयं च प्राप्तम् (br̥hadaśvāt akṣahr̥dayaṁ ca prāptam) - and receiving dice-play lore from Brihadashva; तदा (tadā) - then; न आशंसे विजयाय संजय (na āśaṁsē vijayāya saṁjaya) - I did not hope for victory, Sanjaya;]

When I heard that the son of Pandu, together with Lomasha, had set out on pilgrimage and received the lore of dice-play from Brihadashva, then I did not hope for victory, Sanjaya.

यदाश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं; समागतं भीममन्यांश्च पार्थान्। तस्मिन् देशे मानुषाणामगम्ये; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ १)

yadāśrauṣaṁ vaiśravaṇēna sārdhaṁ; samāgataṁ bhīmamanyāṁśca pārthān। tasmin dēśē mānuṣāṇāmagamyē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 1)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; वैश्रवणेन सार्धं (vaiśravaṇēna sārdhaṁ) - together with Vaiśravaṇa; समागतं (samāgataṁ) - having met; भीमम् अन्यान् च पार्थान् (bhīmam anyān ca pārthān) - Bhima and the other sons of Pritha; तस्मिन् देशे (tasmin dēśē) - in that land; मानुषाणाम् अगम्ये (mānuṣāṇām agamyē) - inaccessible to men; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Bhima and the other sons of Pritha had met together with Vaiśravaṇa in that land inaccessible to men, O Sanjaya, I did not hope for victory then.

यदाश्रौषं घोषयात्रागतानां; बन्धं गन्धर्वैः मोक्षणं च अर्जुनेन। स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ २)

yadāśrauṣaṁ ghōṣayātrāgatānāṁ; bandhaṁ gandharvaiḥ mōkṣaṇaṁ ca arjunēna। svēṣāṁ sutānāṁ karṇabuddhau ratānāṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 2)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; घोषयात्रा-आगतानाम् (ghōṣayātrā-āgatānām) - of those who had gone on the cattle expedition; बन्धम् (bandham) - the capture; गन्धर्वैः (gandharvaiḥ) - by the Gandharvas; मोक्षणं (mōkṣaṇaṁ) - liberation; च (ca) - and; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; स्वेषां सुतानां (svēṣāṁ sutānāṁ) - your own sons; कर्णबुद्धौ रतानाम् (karṇabuddhau ratānām) - devoted to Karna's counsel; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I did not hope for victory;]

When I heard of the capture of those who had gone on the cattle expedition by the Gandharvas and their liberation by Arjuna—your own sons, devoted to Karna's counsel—then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं; समागतं धर्मराजेन सूत। प्रश्नानुक्तान्विब्रुवन्तं च सम्यक्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ३)

yadāśrauṣaṁ yakṣarūpēṇa dharmaṁ; samāgataṁ dharmarājēna sūta। praśnānuktānvibruvantaṁ ca samyak; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 3)

[यदा (yadā) - when; श्रौषम् (śrauṣam) - I heard; यक्षरूपेण (yakṣarūpēṇa) - in the form of a Yaksha; धर्मम् (dharmam) - Dharma; समागतम् (samāgatam) - approached; धर्मराजेन (dharmarājēna) - by Yudhishthira; सूत (sūta) - O Sūta; प्रश्नान् (praśnān) - questions; उक्तान् (uktān) - asked; विब्रुवन्तम् (vibruvantam) - explaining; च (ca) - and; सम्यक् (samyak) - thoroughly; तदा (tadā) - then; न अशंसे (na aśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sañjaya;]

When I heard that Dharma, in the form of a Yaksha, approached Yudhishthira, O Sūta, and thoroughly explained the questions he had asked, then, O Sañjaya, I no longer expected victory.

यदाऽश्रौषं न विदुर्मामकास्तान् प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान्। विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ९)

yadā’śrauṣaṁ na vidurmāmakāstān pracchannarūpānvasataḥ pāṇḍavēyān। virāṭarāṣṭrē saha kr̥ṣṇayā ca tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 6 9)

[यदा (yadā) - when; श्रौषं (śrauṣaṁ) - I heard; न विदुर्-मामकाः-तान् (na vidur-māmakāḥ-tān) - my people did not recognize them; प्रच्छन्न-रूपान् (pracchanna-rūpān) - in concealed forms; वसतः (vasataḥ) - dwelling; पाण्डवेयान् (pāṇḍavēyān) - the sons of Pandu; विराट-राष्ट्रे (virāṭa-rāṣṭrē) - in the kingdom of Virata; सह कृष्णया च (saha kr̥ṣṇayā ca) - together with Krishna (Draupadi); तदा (tadā) - then; न आशंसे विजयाय (na āśaṁsē vijayāya) - I did not hope for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that my people did not recognize the sons of Pandu, living in concealment in the kingdom of Virata together with Krishna (Draupadi), then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाऽश्रौषं कीचकानां वरिष्ठं निषूदितं भ्रातृशतेन सार्धम्। द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सङ्ख्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. १ ९ ३)

yadā’śrauṣaṁ kīcakānāṁ variṣṭhaṁ niṣūditaṁ bhrātr̥śatēna sārdham। draupadyarthē bhīmasēnēna saṅkhyē tadā nāśaṁsē vijayāya saṁjaya ॥ (kuṁbha 1. 1. 1 9 3)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; कीचकानाम् (kīcakānām) - of the Kīcakas; वरिष्ठम् (variṣṭham) - the foremost; निषूदितम् (niṣūditam) - had been slain; भ्रातृशतेन (bhrātr̥śatēna) - along with a hundred brothers; सार्धम् (sārdham) - together; द्रौपदी-अर्थे (draupadī-arthē) - for the sake of Draupadī; भीमसेनेन (bhīmasēnēna) - by Bhīmasena; सङ्ख्ये (saṅkhyē) - in battle; तदा (tadā) - then; न आशंसे (na āśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that the foremost of the Kīcakas, together with a hundred brothers, had been slain in battle by Bhīmasena for Draupadī's sake, then, Sañjaya, I no longer expected victory.

यदाश्रौषं मामकानां वरिष्ठान्; धनञ्जयेनैकरथेन भग्नान्। विराटराष्ट्रे वसता महात्मना; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ४)

yadāśrauṣaṁ māmakānāṁ variṣṭhān; dhanañjayēnaikarathēna bhagnān। virāṭarāṣṭrē vasatā mahātmanā; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; मामकानां (māmakānāṁ) - of my people; वरिष्ठान् (variṣṭhān) - the foremost; धनञ्जयेन (dhanañjayēna) - by Dhananjaya; एकरथेन (ēkarathēna) - alone in his chariot; भग्नान् (bhagnān) - defeated; विराटराष्ट्रे (virāṭarāṣṭrē) - in the kingdom of Virata; वसता (vasatā) - dwelling; महात्मना (mahātmanā) - the great-souled [one]; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that the foremost of my people were defeated by Dhananjaya, alone in his chariot, dwelling in the kingdom of Virata—the great-souled one—then, Sanjaya, I lost hope for victory.

यदाश्रौषं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा; सुतां दत्ताम् उत्तराम् अर्जुनाय। तां च अर्जुनः प्रत्यगृह्णात् सुतार्थे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ५)

yadāśrauṣaṁ satkr̥tāṁ matsyarājñā; sutāṁ dattām uttarām arjunāya। tāṁ ca arjunaḥ pratyagr̥hṇāt sutārthē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 5)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; सत्कृताम् (satkr̥tām) - honoured; मत्स्यराज्ञा (matsyarājñā) - by the king of the Matsyas; सुताम् (sutām) - the daughter; दत्ताम् (dattām) - given; उत्तराम् (uttarām) - Uttarā; अर्जुनाय (arjunāya) - to Arjuna; ताम् च अर्जुनः प्रत्यगृह्णात् सुतार्थे (tām ca arjunaḥ pratyagr̥hṇāt sutārthē) - and Arjuna accepted her for the sake of his son; तदा न आशंसे विजयाय सञ्जय (tadā na āśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I no longer hoped for victory;]

When I heard that the king of the Matsyas, honouring Arjuna, gave his daughter Uttarā to him, and that Arjuna accepted her for his son, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं निर्जितस्य अधनस्य; प्रव्राजितस्य स्वजनात् प्रच्युतस्य। अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ६)

yadāśrauṣaṁ nirjitasya adhanasya; pravrājitasya svajanāt pracyutasya। akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; निर्जितस्य (nirjitasya) - defeated; अधनस्य (adhanasya) - impoverished; प्रव्राजितस्य (pravrājitasya) - exiled; स्वजनात् प्रच्युतस्य (svajanāt pracyutasya) - separated from his own people; अक्षौहिणीः सप्त (akṣauhiṇīḥ sapta) - seven akshauhinis; युधिष्ठिरस्य (yudhiṣṭhirasya) - of Yudhishthira; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that Yudhishthira, who had been defeated, impoverished, exiled, and separated from his people, had seven akshauhinis, then, O Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं नरनारायणौ तौ; कृष्णार्जुनौ वदतः नारदस्य। अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके सदा इति; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ७)

yadāśrauṣaṁ naranārāyaṇau tau; kr̥ṣṇārjunau vadataḥ nāradasya। ahaṁ draṣṭā brahmalōkē sadā iti; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 7)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; नरनारायणौ तौ (naranārāyaṇau tau) - those two, Nara and Nārāyaṇa; कृष्णार्जुनौ (kr̥ṣṇārjunau) - Kṛṣṇa and Arjuna; वदतः (vadataḥ) - being described; नारदस्य (nāradasya) - by Nārada; अहम् (aham) - I; द्रष्टा (draṣṭā) - am the seer; ब्रह्मलोके (brahmalōkē) - in the world of Brahmā; सदा (sadā) - always; इति (iti) - thus; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard from Nārada the account of Kṛṣṇa and Arjuna—those two, Nara and Nārāyaṇa—who said, 'I am always the seer in Brahmā's world,' then, Sañjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं माधवं वासुदेवं; सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम्। यस्य इमां गां विक्रमम् एकम् आहु; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ८)

yadāśrauṣaṁ mādhavaṁ vāsudēvaṁ; sarvātmanā pāṇḍavārthē niviṣṭam। yasya imāṁ gāṁ vikramam ēkam āhu; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; माधवं वासुदेवं (mādhavaṁ vāsudēvaṁ) - Mādhava Vāsudeva; सर्वात्मना (sarvātmanā) - with his whole being; पाण्डव-अर्थे (pāṇḍava-arthē) - for the sake of the Pāṇḍavas; निविष्टम् (niviṣṭam) - appointed; यस्य (yasya) - of whom; इमां गाम् विक्रमम् एकम् (imāṁ gām vikramam ēkam) - this single unprecedented exploit; आहुः (āhuḥ) - they say; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sañjaya;]

When I heard that Mādhava Vāsudeva, wholly committed to the cause of the Pāṇḍavas, was appointed—of whom they speak of this unique heroic deed—then, O Sañjaya, I did not hope for victory.

यदाऽश्रौषं लोकहिताय कृष्णं शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम्। शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ७ ५)

yadā’śrauṣaṁ lōkahitāya kr̥ṣṇaṁ śamārthinamupayātaṁ kurūṇām। śamaṁ kurvāṇamakr̥tārthaṁ ca yātaṁ tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 7 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; लोक-हिताय (lōka-hitāya) - for the good of the world; कृष्णं (kr̥ṣṇaṁ) - Kṛṣṇa; शम-अर्थिनम् (śama-arthinam) - seeking peace; उपयातं (upayātaṁ) - approaching; कुरूणाम् (kurūṇām) - the Kurus; शमं कुर्वाणम् (śamaṁ kurvāṇam) - making peace; अकृत-अर्थं च यातं (akr̥ta-arthaṁ ca yātaṁ) - and departing, his aim unachieved; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that Kṛṣṇa, seeking peace and acting for the good of all, went to the Kurus to make peace, but departed with his purpose unfulfilled, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं कर्ण-दुर्योधनाभ्यां; बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य। तं च आत्मानं बहुधा दर्शयानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ९)

yadāśrauṣaṁ karṇa-duryōdhanābhyāṁ; buddhiṁ kr̥tāṁ nigrahē kēśavasya। taṁ ca ātmānaṁ bahudhā darśayānaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 1 9)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; कर्ण-दुर्योधनाभ्यां (karṇa-duryōdhanābhyāṁ) - by Karna and Duryodhana; बुद्धिं (buddhiṁ) - a plan; कृतां (kr̥tāṁ) - made; निग्रहे (nigrahē) - to restrain; केशवस्य (kēśavasya) - Keshava; तम् (tam) - him; च (ca) - and; आत्मानं (ātmānaṁ) - himself; बहुधा (bahudhā) - in many ways; दर्शयानम् (darśayānam) - displaying; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that Karna and Duryodhana had made a plan to restrain Keshava, and that he was displaying himself in many forms, then, O Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं वासुदेवे प्रयाते; रथस्य एकाम् अग्रतः तिष्ठमानाम्। आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ०)

yadāśrauṣaṁ vāsudēvē prayātē; rathasya ēkām agrataḥ tiṣṭhamānām। ārtāṁ pr̥thāṁ sāntvitāṁ kēśavēna; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 0)

[यदा अश्रौषं (yadā aśrauṣaṁ) - when I heard; वासुदेवे प्रयाते (vāsudēvē prayātē) - when Vāsudeva was departing; रथस्य एकाम् अग्रतः तिष्ठमानाम् (rathasya ēkām agrataḥ tiṣṭhamānām) - standing alone in front of the chariot; आर्तां पृथां (ārtāṁ pr̥thāṁ) - distressed Kuntī; सान्त्वितां केशवेन (sāntvitāṁ kēśavēna) - consoled by Keśava; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय (tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya) - then I did not hope for victory, Saṁjaya;]

When I heard that, as Vāsudeva was departing, Kuntī was standing alone before the chariot, distressed and being consoled by Keśava, then, Saṁjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं; तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम्। भारद्वाजं च आऽशिषः अनुब्रुवाणं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ १)

yadāśrauṣaṁ mantriṇaṁ vāsudēvaṁ; tathā bhīṣmaṁ śāntanavaṁ ca tēṣām। bhāradvājaṁ ca ā’śiṣaḥ anubruvāṇaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 1)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; मन्त्रिणम् (mantriṇam) - the adviser; वासुदेवं (vāsudēvaṁ) - Vāsudeva; तथा (tathā) - and also; भीष्मम् (bhīṣmam) - Bhīṣma; शान्तनवम् (śāntanavam) - the son of Śantanu; च (ca) - and; तेषाम् (tēṣām) - among them; भारद्वाजम् (bhāradvājam) - Bhāradvāja; च (ca) - and; आऽशिषः (ā’śiṣaḥ) - blessings; अनुब्रुवाणम् (anubruvāṇam) - bestowing; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard Vāsudeva the adviser, and likewise Bhīṣma the son of Śantanu, and Bhāradvāja among them, giving their blessings—then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदाश्रौषं कर्ण उवाच भीष्मं; न अहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयि इति। हित्वा सेनाम् अपचक्राम चैव; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ २)

yadāśrauṣaṁ karṇa uvāca bhīṣmaṁ; na ahaṁ yōtsyē yudhyamānē tvayi iti। hitvā sēnām apacakrāma caiva; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 2)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; कर्णः (karṇaḥ) - Karna; उवाच (uvāca) - said; भीष्मम् (bhīṣmam) - to Bhishma; न (na) - not; अहम् (aham) - I; योत्स्ये (yōtsyē) - will fight; युध्यमाने (yudhyamānē) - while fighting; त्वयि (tvayi) - when you; इति (iti) - thus; हित्वा (hitvā) - having abandoned; सेनाम् (sēnām) - the army; अपचक्राम (apacakrāma) - he withdrew; च (ca) - and; एव (ēva) - also; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard Karna say to Bhishma, 'I will not fight while you are fighting,' and then withdraw from the army, Sanjaya, then I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं वासुदेव-अर्जुनौ तौ; तथा धनुः गाण्डिवम् अप्रमेयम्। त्रीणि उग्रवीर्याणि समागतानि; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ३)

yadāśrauṣaṁ vāsudēva-arjunau tau; tathā dhanuḥ gāṇḍivam apramēyam। trīṇi ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 3)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; वासुदेव अर्जुनौ तौ (vāsudēva arjunau tau) - those two, Vāsudeva and Arjuna; तथा धनुः गाण्डिवम् अप्रमेयम् (tathā dhanuḥ gāṇḍivam apramēyam) - and that unfathomable bow Gaṇḍīva; त्रीणि उग्रवीर्याणि समागतानि (trīṇi ugravīryāṇi samāgatāni) - these three powers united; तदा (tadā) - then; न अशंसे विजयाय सञ्जय (na aśaṁsē vijayāya sañjaya) - I did not hope for victory, Sañjaya;]

When I heard that those two, Vāsudeva and Arjuna, together with the incomparable bow Gaṇḍīva—the three great powers—had come together, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं कश्मलेन अभिपन्ने; रथ-उपस्थे सीदमाने अर्जुने वै। कृष्णं लोकान् दर्शयानं शरीरे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ४)

yadāśrauṣaṁ kaśmalēna abhipannē; ratha-upasthē sīdamānē arjunē vai। kr̥ṣṇaṁ lōkān darśayānaṁ śarīrē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; कश्मलेन अभिपन्ने (kaśmalēna abhipannē) - overcome by faintness; रथ-उपस्थे (ratha-upasthē) - in the chariot seat; सीदमाने (sīdamānē) - sinking down; अर्जुने वै (arjunē vai) - Arjuna indeed; कृष्णम् (kr̥ṣṇam) - Kṛṣṇa; लोकान् (lōkān) - the worlds; दर्शयानम् (darśayānam) - showing; शरीरे (śarīrē) - in his body; तदा (tadā) - then; न अशंसे (na aśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that Arjuna, overcome by faintness and sinking down in the seat of the chariot, with Kṛṣṇa showing the worlds in his body—then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदाश्रौषं भीष्मम् अमित्रकर्शनं; निघ्नन्तम् आजावयुतं रथानाम्। नैषां कश्चित् वध्यते दृश्य-रूपः; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ५)

yadāśrauṣaṁ bhīṣmam amitrakarśanaṁ; nighnantam ājāvayutaṁ rathānām। naiṣāṁ kaścit vadhyatē dr̥śya-rūpaḥ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; भीष्मम् (bhīṣmam) - Bhishma; अमित्रकर्शनम् (amitrakarśanam) - scourge of enemies; निघ्नन्तम् (nighnantam) - striking down; आजावयुतम् (ājāvayutam) - joined with his standard-bearing (bannered); रथानाम् (rathānām) - of chariots; न (na) - not; एषाम् (ēṣām) - of these; कश्चित् (kaścit) - anyone; वध्यते (vadhyatē) - was killed; दृश्य-रूपः (dr̥śya-rūpaḥ) - in visible form; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Bhishma, the scourge of his enemies, was striking down the bannered chariots and not one of these was visibly being killed, then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाऽश्रौषं चापगेयेन सङ्ख्ये स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण। तच्चाकार्षुः पाण्डवेयाः प्रहृष्टास्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ८ ३)

yadā’śrauṣaṁ cāpagēyēna saṅkhyē svayaṁ mr̥tyuṁ vihitaṁ dhārmikēṇa। taccākārṣuḥ pāṇḍavēyāḥ prahr̥ṣṭāstadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 1 8 3)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; चापगेयेन (cāpagēyēna) - by the son of the Ganges; सङ्ख्ये (saṅkhyē) - in battle; स्वयम् (svayam) - himself; मृत्यं (mr̥tyaṁ) - death; विहितं (vihitaṁ) - ordained; धार्मिकेण (dhārmikēṇa) - by the righteous one; तत् (tat) - that; च (ca) - and; अकार्षुः (akārṣuḥ) - the sons of Pāṇḍu did; पाण्डवेयाः (pāṇḍavēyāḥ) - the sons of Pāṇḍu; प्रहृष्टाः (prahr̥ṣṭāḥ) - gladly; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Saṃjaya;]

When I heard that Bhīṣma, son of the Ganges, himself had ordained his own death in battle, and that the sons of Pāṇḍu did this gladly, then, O Saṃjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं भीष्मम् अत्यन्त-शूरं; हतं पार्थेन आहवेषु अप्रधृष्यम्। शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ६)

yadāśrauṣaṁ bhīṣmam atyanta-śūraṁ; hataṁ pārthēna āhavēṣu apradhr̥ṣyam। śikhaṇḍinaṁ purataḥ sthāpayitvā; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; भीष्मम् (bhīṣmam) - Bhishma; अत्यन्त-शूरम् (atyanta-śūram) - extremely valiant; हतम् (hatam) - slain; पार्थेन (pārthēna) - by Arjuna; आहवेषु (āhavēṣu) - in battle; अप्रधृष्यम् (apradhr̥ṣyam) - unassailable; शिखण्डिनम् (śikhaṇḍinam) - Shikhandin; पुरतः (purataḥ) - in front; स्थापयित्वा (sthāpayitvā) - having stationed; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that Bhishma, the extremely valiant and unassailable, had been slain in battle by Arjuna, with Shikhandin stationed in front, then, O Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं शरतल्पे शयानं; वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः। भीष्मं कृत्वा सोमकान् अल्पशेषान्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ७)

yadāśrauṣaṁ śaratalpē śayānaṁ; vr̥ddhaṁ vīraṁ sāditaṁ citrapuṅkhaiḥ। bhīṣmaṁ kr̥tvā sōmakān alpaśēṣān; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 7)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; शरतल्पे शयानं (śaratalpē śayānaṁ) - lying on a bed of arrows; वृद्धं वीरं (vr̥ddhaṁ vīraṁ) - the aged hero; सादितं चित्रपुङ्खैः (sāditaṁ citrapuṅkhaiḥ) - struck down by arrows with variegated feathers; भीष्मं कृत्वा (bhīṣmaṁ kr̥tvā) - with Bhishma having been made; सोमकान् अल्पशेषान् (sōmakān alpaśēṣān) - the Somakas few in number remaining; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I no longer hoped for victory;]

When I heard that the aged hero Bhishma was lying on a bed of arrows, struck down by arrows with variegated feathers, and that only a few of the Somakas remained, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं शान्तनवे शयाने; पानीयार्थे चोदितेन अर्जुनेन। भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ८)

yadāśrauṣaṁ śāntanavē śayānē; pānīyārthē cōditēna arjunēna। bhūmiṁ bhittvā tarpitaṁ tatra bhīṣmaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; शान्तनवे (śāntanavē) - of the son of Shantanu; शयाने (śayānē) - lying (on the bed); पानीयार्थे (pānīyārthē) - for water; चोदितेन (cōditēna) - urged; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; भूमिं (bhūmiṁ) - the ground; भित्त्वा (bhittvā) - having pierced; तर्पितं (tarpitaṁ) - was satisfied (with water); तत्र (tatra) - there; भीष्मं (bhīṣmaṁ) - Bhishma; तदा (tadā) - then; न आशंसे (na āśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that Bhishma, the son of Shantanu lying on his bed, was, at Arjuna’s urging, given water there by piercing the ground, then, O Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं शुक्र-सूर्यौ च युक्तौ; कौन्तेयानाम् अनुलोमौ जयाय। नित्यं च अस्मान् श्वापदाः व्याभषन्त; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ९)

yadāśrauṣaṁ śukra-sūryau ca yuktau; kauntēyānām anulōmau jayāya। nityaṁ ca asmān śvāpadāḥ vyābhaṣanta; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 2 9)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; शुक्र-सूर्यौ (śukra-sūryau) - Venus and the Sun; च (ca) - and; युक्तौ (yuktau) - aligned together; कौन्तेयानाम् (kauntēyānām) - of the sons of Kunti; अनुलोमौ (anulōmau) - favourable; जयाय (jayāya) - for victory; नित्यं (nityaṁ) - constantly; च (ca) - and; अस्मान् (asmān) - us; श्वापदाः (śvāpadāḥ) - wild beasts; व्याभषन्त (vyābhaṣanta) - howled around; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Venus and the Sun were aligned, which was favourable for the sons of Kunti in winning, and wild beasts were constantly howling around us, then, Sanjaya, I did not expect victory.

यदा द्रोणः विविधान् अस्त्रमार्गान्; विदर्शयन् समरे चित्रयोधी। न पाण्डवान् श्रेष्ठतमान् निहन्ति; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ०)

yadā drōṇaḥ vividhān astramārgān; vidarśayan samarē citrayōdhī। na pāṇḍavān śrēṣṭhatamān nihanti; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 0)

[यदा (yadā) - when; द्रोणः (drōṇaḥ) - Drona; विविधान् (vividhān) - various; अस्त्रमार्गान् (astramārgān) - weapon techniques; विदर्शयन् (vidarśayan) - displaying; समरे (samarē) - in battle; चित्रयोधी (citrayōdhī) - the illustrious warrior; न (na) - not; पाण्डवान् (pāṇḍavān) - the Pandavas; श्रेष्ठतमान् (śrēṣṭhatamān) - the most excellent; निहन्ति (nihanti) - slays; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I do not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When Drona, the illustrious warrior, displays various weapon techniques in battle and does not slay the most excellent of the Pandavas, then, Sanjaya, I do not hope for victory.

यदाश्रौषं च अस्मदीयान् महारथान्; व्यवस्थितान् अर्जुनस्य अन्तकाय। संशप्तकान् निहतान् अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ १)

yadāśrauṣaṁ ca asmadīyān mahārathān; vyavasthitān arjunasya antakāya। saṁśaptakān nihatān arjunēna; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 1)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; च (ca) - and; अस्मदीयान् (asmadīyān) - our; महारथान् (mahārathān) - great warriors; व्यवस्थितान् (vyavasthitān) - arrayed; अर्जुनस्य (arjunasya) - for Arjuna; अन्तकाय (antakāya) - for death/destruction; संशप्तकान् (saṁśaptakān) - the Saṁśaptakas; निहतान् (nihatān) - slain; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; तदा (tadā) - then; न (na) - not; आशंसे (āśaṁsē) - do I expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Arjuna had slain the Saṁśaptakas—who were our great warriors arrayed to bring about his destruction—then, Sanjaya, I had no hope for victory.

यदाश्रौषं व्यूहम् अभेद्यम् अन्यैः; भारद्वाजेन आत्त-शस्त्रेण गुप्तम्। भित्त्वा सौभद्रं वीरम् एकं प्रविष्टं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ २)

yadāśrauṣaṁ vyūham abhēdyam anyaiḥ; bhāradvājēna ātta-śastrēṇa guptam। bhittvā saubhadraṁ vīram ēkaṁ praviṣṭaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 2)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; व्यूहम् अभेद्यम् (vyūham abhēdyam) - the array, impenetrable; अन्यैः (anyaiḥ) - by others; भारद्वाजेन (bhāradvājēna) - by the son of Bharadvaja; आत्त-शस्त्रेण (ātta-śastrēṇa) - with ready weapons; गुप्तम् (guptam) - defended; भित्त्वा (bhittvā) - penetrating; सौभद्रं (saubhadraṁ) - the son of Subhadra; वीरम् (vīram) - the hero; एकम् (ēkam) - alone; प्रविष्टम् (praviṣṭam) - had entered; तदा (tadā) - then; न अशंसे (na aśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that the battle array, impenetrable to others and defended by Bharadvaja's son, whose weapons were ready, had been penetrated by the hero, Subhadra's son, alone—then, O Sanjaya, I did not hope for victory.

यदा अभिमन्युं परिवार्य बालं; सर्वे हत्वा हृष्ट-रूपा बभूवुः। महारथाः पार्थम् अशक्नुवन्त; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ३)

yadā abhimanyuṁ parivārya bālaṁ; sarvē hatvā hr̥ṣṭa-rūpā babhūvuḥ। mahārathāḥ pārtham aśaknuvanta; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 3)

[यदा (yadā) - when; अभिमन्युं (abhimanyuṁ) - Abhimanyu; परिवार्य (parivārya) - having surrounded; बालं (bālaṁ) - the boy; सर्वे (sarvē) - all; हत्वा (hatvā) - after killing; हृष्ट-रूपा (hr̥ṣṭa-rūpā) - joyful in appearance; बभूवुः (babhūvuḥ) - became; महारथाः (mahārathāḥ) - the great warriors; पार्थम् (pārtham) - Arjuna's son; अशक्नुवन्त (aśaknuvanta) - were unable; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When all the great warriors, having surrounded the boy Abhimanyu, killed him and became joyful in appearance, but were unable to subdue the son of Partha, then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं अभिमन्युं निहत्य; हर्षात् मूढान् क्रोशतः धार्तराष्ट्रान्। क्रोधं मुक्तं सैन्धवे च अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ४)

yadāśrauṣaṁ abhimanyuṁ nihatya; harṣāt mūḍhān krōśataḥ dhārtarāṣṭrān। krōdhaṁ muktaṁ saindhavē ca arjunēna; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; अभिमन्युम् (abhimanyum) - Abhimanyu; निहत्य (nihatya) - having been killed; हर्षात् (harṣāt) - in exultation; मूढान् (mūḍhān) - deluded; क्रोशतः (krōśataḥ) - crying out; धार्तराष्ट्रान् (dhārtarāṣṭrān) - the sons of Dhritarashtra; क्रोधम् (krōdham) - anger; मुक्तम् (muktam) - released; सैन्धवे (saindhavē) - against the Sindhu prince; च (ca) - and; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that, after Abhimanyu was killed, the deluded sons of Dhritarashtra were shouting with delight, and that Arjuna had released his anger upon the Sindhu prince—then, Sanjaya, I no longer expected victory.

यदाश्रौषं सैन्धव-अर्थे प्रतिज्ञाम्; प्रतिज्ञाताम् तद्वधाय अर्जुनेन। सत्याम् निस्तीर्णाम् शत्रु-मध्ये च तेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ५)

yadāśrauṣaṁ saindhava-arthē pratijñām; pratijñātām tadvadhāya arjunēna। satyām nistīrṇām śatru-madhyē ca tēna; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 5)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; सैन्धव-अर्थे (saindhava-arthē) - with regard to Jayadratha; प्रतिज्ञाम् (pratijñām) - the vow; प्रतिज्ञाताम् (pratijñātām) - that was vowed; तद्वधाय (tadvadhāya) - for his killing; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; सत्याम् (satyām) - fulfilled; निस्तीर्णाम् (nistīrṇām) - accomplished; शत्रु-मध्ये (śatru-madhyē) - in the midst of the enemy; च (ca) - and; तेन (tēna) - by him; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I despaired; विजयाय (vijayāya) - of victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

Sanjaya, when I heard that the vow Arjuna had made—to kill Jayadratha—had been fulfilled and accomplished by him in the midst of the enemy, then I despaired of victory.

यदाश्रौषं श्रान्त-हये धनञ्जये; मुक्त्वा हयान् पाययित्वा उपवृत्तान्। पुनः युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ६)

yadāśrauṣaṁ śrānta-hayē dhanañjayē; muktvā hayān pāyayitvā upavr̥ttān। punaḥ yuktvā vāsudēvaṁ prayātaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 6)

[यदा श्रौषं (yadā śrauṣaṁ) - when I heard; श्रान्त-हये धनञ्जये (śrānta-hayē dhanañjayē) - as Dhananjaya's horses were exhausted; मुक्त्वा हयान् (muktvā hayān) - after unyoking the horses; पाययित्वा उपवृत्तान् (pāyayitvā upavr̥ttān) - watering those who had returned; पुनः युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं (punaḥ yuktvā vāsudēvaṁ prayātaṁ) - then once more harnessing them and departing with Vāsudeva; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sañjaya, I did not hope for victory;]

When I heard that, as Dhananjaya's horses were exhausted, he unyoked them, watered the tired ones who had returned, then harnessed them again and set out with Vāsudeva—then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं वाहनेषु आश्वसत्सु; रथ-उपस्थे तिष्ठता गाण्डिवेन। सर्वान् योधान् वारितान् अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ७)

yadāśrauṣaṁ vāhanēṣu āśvasatsu; ratha-upasthē tiṣṭhatā gāṇḍivēna। sarvān yōdhān vāritān arjunēna; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 7)

[यदा (yadā) - when; आश्रौषम् (āśrauṣam) - I heard; वाहनेषु (vāhanēṣu) - with the chariot-horses; आश्वसत्सु (āśvasatsu) - having been refreshed; रथ-उपस्थे (ratha-upasthē) - on the chariot platform; तिष्ठता (tiṣṭhatā) - standing; गाण्डिवेन (gāṇḍivēna) - with the Gandiva; सर्वान् (sarvān) - all; योधान् (yōdhān) - the warriors; वारितान् (vāritān) - held back; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that, with the chariot-horses refreshed, Arjuna stood upon the chariot platform with his Gandiva and held back all the warriors, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं नागबलैः दुरुत्सहं; द्रोण-आनीकं युयुधानं प्रमथ्य। यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्ण-पार्थौ; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ८)

yadāśrauṣaṁ nāgabalaiḥ durutsahaṁ; drōṇa-ānīkaṁ yuyudhānaṁ pramathya। yātaṁ vārṣṇēyaṁ yatra tau kr̥ṣṇa-pārthau; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 8)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; नागबलैः (nāgabalaiḥ) - by elephant divisions; दुरुत्सहम् (durutsaham) - hard to withstand; द्रोण-आनीकम् (drōṇa-ānīkam) - Drona's division; युयुधानम् प्रमथ्य (yuyudhānam pramathya) - after overpowering Yuyudhana; यातम् वार्ष्णेयम् (yātam vārṣṇēyam) - the Vrishni hero had gone; यत्र तौ कृष्ण-पार्थौ (yatra tau kr̥ṣṇa-pārthau) - to where Krishna and Partha were; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय (tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya) - then I did not hope for victory, Sanjaya;]

When I heard that Drona's division, hard to withstand because of its elephant divisions, had been overpowered by Yuyudhana, and that the Vrishni hero had gone to where Krishna and Arjuna were, Sanjaya, then I did not hope for victory.

यदाश्रौषं कर्णम् आसाद्य मुक्तं; वधात् भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः। धनुष्कोट्या तुद्य कर्णेन वीरं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ९)

yadāśrauṣaṁ karṇam āsādya muktaṁ; vadhāt bhīmaṁ kutsayitvā vacōbhiḥ। dhanuṣkōṭyā tudya karṇēna vīraṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 3 9)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; कर्णम् (karṇam) - Karna; आसाद्य (āsādya) - having approached; मुक्तम् (muktam) - released; वधात् (vadhāt) - from being killed; भीमम् (bhīmam) - Bhima; कुत्सयित्वा (kutsayitvā) - having reviled; वचोभिः (vacōbhiḥ) - with words; धनुष्कोट्या (dhanuṣkōṭyā) - with the edge of his bow; तुद्य (tudya) - striking; कर्णेन (karṇēna) - by Karna; वीरम् (vīram) - the warrior (Bhima); तदा (tadā) - then; न (na) - not; अशंसे (aśaṁsē) - did I hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Karna, after approaching Bhima—striking the hero with the edge of his bow and reviling him with words—let him go without killing him, then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च; कर्णः द्रौणिः मद्रराजश्च शूरः। अमर्षयन् सैन्धवं वध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ०)

yadā drōṇaḥ kr̥tavarmā kr̥paśca; karṇaḥ drauṇiḥ madrarājaśca śūraḥ। amarṣayan saindhavaṁ vadhyamānaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 0)

[यदा (yadā) - when; द्रोणः (drōṇaḥ) - Droṇa; कृतवर्मा (kr̥tavarmā) - Kṛtavarman; कृपः च (kr̥paḥ ca) - and Kṛpa; कर्णः (karṇaḥ) - Karna; द्रौणिः (drauṇiḥ) - the son of Droṇa; मद्रराजः च शूरः (madrarājaḥ ca śūraḥ) - and the brave king of Madra; अमर्षयन् (amarṣayan) - could not bear; सैन्धवं (saindhavaṁ) - the Sindhu king; वध्यमानं (vadhyamānaṁ) - being killed; तदा (tadā) - then; न अशंसे विजयाय सञ्जय (na aśaṁsē vijayāya sañjaya) - I did not hope for victory, Sañjaya;]

When Droṇa, Kṛtavarman, Kṛpa, Karna, the son of Droṇa, and the brave king of Madra could not endure seeing the Sindhu king being slain, then, O Sañjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं देवराजेन दत्तां; दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन। घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ १)

yadāśrauṣaṁ dēvarājēna dattāṁ; divyāṁ śaktiṁ vyaṁsitāṁ mādhavēna। ghaṭōtkacē rākṣasē ghōrarūpē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 1)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; देवराजेन (dēvarājēna) - by the king of the gods; दत्ताम् (dattām) - given; दिव्यां (divyāṁ) - divine; शक्तिम् (śaktim) - spear; व्यंसिताम् (vyaṁsitām) - hurled; माधवेन (mādhavēna) - by Mādhava; घटोत्कचे (ghaṭōtkacē) - at Ghaṭotkaca; राक्षसे (rākṣasē) - the rākṣasa; घोररूपे (ghōrarūpē) - of terrible form; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Saṃjaya;]

When I heard that the mighty Mādhava had hurled at Ghaṭotkaca, the rākṣasa of terrifying form, the divine spear given by the king of the gods, then I ceased to hope for victory, Saṃjaya.

यदाश्रौषं कर्ण-घटोत्कचाभ्याम्; युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्। यया वध्यः समरे सव्यसाची; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ २)

yadāśrauṣaṁ karṇa-ghaṭōtkacābhyām; yuddhē muktāṁ sūtaputrēṇa śaktim। yayā vadhyaḥ samarē savyasācī; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 2)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; कर्ण-घटोत्कचाभ्याम् (karṇa-ghaṭōtkacābhyām) - between Karna and Ghaṭotkaca; युद्धे (yuddhē) - in battle; मुक्तां (muktāṁ) - released; सूतपुत्रेण (sūtaputrēṇa) - by the son of the charioteer; शक्तिम् (śaktim) - the spear; यया (yayā) - by which; वध्यः (vadhyaḥ) - destined to be slain; समरे (samarē) - in battle; सव्यसाची (savyasācī) - Savyasāci (Arjuna); तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that, during the battle between Karna and Ghaṭotkaca, the son of the charioteer released the spear—which would have slain Savyasāci (Arjuna) in battle—then, Sanjaya, I did not hope for victory.

यदाश्रौषं द्रोणम् आचार्यम् एकं; धृष्टद्युम्नेन अति-क्रम्य धर्मम्। रथ-उपस्थे प्रायगतं विशस्तं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ३)

yadāśrauṣaṁ drōṇam ācāryam ēkaṁ; dhr̥ṣṭadyumnēna ati-kramya dharmam। ratha-upasthē prāyagataṁ viśastaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 3)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; द्रोणम् आचार्यम् एकम् (drōṇam ācāryam ēkam) - Droṇa the teacher, alone; धृष्टद्युम्नेन अतिक्रम्य धर्मम् (dhr̥ṣṭadyumnēna atikramya dharmam) - with righteousness transgressed by Dhṛṣṭadyumna; रथ-उपस्थे प्रायगतं विशस्तम् (ratha-upasthē prāyagataṁ viśastam) - lying slain on the chariot deck; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय (tadā na aśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sañjaya, I no longer hoped for victory;]

When I heard that Droṇa the teacher, left alone, was slain by Dhṛṣṭadyumna violating righteousness as he lay on his chariot, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं; माद्रीपुत्रं नकुलं लोकमध्ये। समं युद्धे पाण्डवं युध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ४)

yadāśrauṣaṁ drauṇinā dvairathasthaṁ; mādrīputraṁ nakulaṁ lōkamadhyē। samaṁ yuddhē pāṇḍavaṁ yudhyamānaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 4)

[यदा (yadā) - when; श्रौषम् (śrauṣam) - I heard; द्रौणिना (drauṇinā) - by the son of Droṇa; द्वैरथस्थं (dvairathasthaṁ) - standing in a chariot for single combat; माद्रीपुत्रं (mādrīputraṁ) - the son of Mādrī; नकुलं (nakulaṁ) - Nakulā; लोकमध्ये (lōkamadhyē) - in the midst of the people; समं (samaṁ) - equally matched; युद्धे (yuddhē) - in battle; पाण्डवं (pāṇḍavaṁ) - the Pāṇḍava; युध्यमानं (yudhyamānaṁ) - fighting; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that the son of Droṇa fought in single combat, in his chariot, with Nakula, the son of Mādrī, equally matched in battle among all the people—that moment, O Sañjaya, I no longer hoped for victory.

यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रः; नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्। नैषां अन्तं गतवान् पाण्डवानां; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ५)

yadā drōṇē nihatē drōṇaputraḥ; nārāyaṇaṁ divyamastraṁ vikurvan। naiṣāṁ antaṁ gatavān pāṇḍavānāṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 5)

[यदा (yadā) - when; द्रोणे (drōṇē) - when Droṇa; निहते (nihatē) - had been killed; द्रोणपुत्रः (drōṇaputraḥ) - Droṇa’s son; नारायणं दिव्यमस्त्रं (nārāyaṇaṁ divyamastraṁ) - the divine Nāra-yana weapon; विकुर्वन् (vikurvan) - having unleashed; नैषां (naiṣāṁ) - did not; अन्तं (antaṁ) - destroy; गतवान् (gatavān) - reach an end; पाण्डवानां (pāṇḍavānāṁ) - the Pāṇḍavas; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When Droṇa had been killed and Droṇa’s son unleashed the divine Nārāyaṇa weapon, yet failed to destroy the Pāṇḍavas, then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य। निवारितं नान्यतमेन भीमं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. २ ० ४)

yadā’śrauṣaṁ bhīmasēnēna pītaṁ raktaṁ bhrāturyudhi duḥśāsanasya। nivāritaṁ nānyatamēna bhīmaṁ tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ (nīla 1. 1. 2 0 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; भीमसेनेन (bhīmasēnēna) - by Bhimasena; पीतम् (pītam) - was drunk; रक्तम् (raktam) - the blood; भ्रातुः (bhrātuḥ) - of his brother; युधि (yudhi) - in battle; दुःशासनस्य (duḥśāsanasya) - Duhshasana's; निवारितम् (nivāritam) - restrained; न (na) - not; अन्यतमेन (anyatamēna) - by anyone else; भीमम् (bhīmam) - Bhima; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - success; सञ्जय (sañjaya) - O Sanjaya;]

When I heard that Bhimasena drank the blood of his brother Duhshasana in battle, and that Bhima was not restrained by anyone, then, O Sanjaya, I did not expect success.

यदाश्रौषं कर्णम् अत्यन्त-शूरं; हतं पार्थेन आहवेषु अप्रधृष्यम्। तस्मिन् भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ६)

yadāśrauṣaṁ karṇam atyanta-śūraṁ; hataṁ pārthēna āhavēṣu apradhr̥ṣyam। tasmin bhrātr̥ṇāṁ vigrahē dēvaguhyē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; कर्णम् (karṇam) - Karna; अत्यन्त-शूरं (atyanta-śūraṁ) - exceedingly brave; हतं (hataṁ) - was slain; पार्थेन (pārthēna) - by Arjuna; आहवेषु (āhavēṣu) - in battle; अप्रधृष्यम् (apradhr̥ṣyam) - invincible; तस्मिन् (tasmin) - in that; भ्रातृणां (bhrātr̥ṇāṁ) - of the brothers; विग्रहे (vigrahē) - conflict; देवगुह्ये (dēvaguhyē) - mysterious to the gods; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Karna, the exceedingly brave and invincible one, was slain by Arjuna in battle during that conflict among the brothers—mysterious even to the gods—then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रं कृपं च; दुःशासनं कृतवर्माणम् उग्रम्। युधिष्ठिरं शून्यम् अधर्षयन्तम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ७)

yadāśrauṣaṁ drōṇaputraṁ kr̥paṁ ca; duḥśāsanaṁ kr̥tavarmāṇam ugram। yudhiṣṭhiraṁ śūnyam adharṣayantam; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 7)

[यदा (yadā) - when; श्रौषम् (śrauṣam) - I heard; द्रोणपुत्रम् (drōṇaputram) - the son of Droṇa; कृपं (kr̥paṁ) - Kṛpa; च (ca) - and; दुःशासनम् (duḥśāsanam) - Duḥśāsana; कृतवर्माणम् (kr̥tavarmāṇam) - Kṛtavarman; उग्रम् (ugram) - fierce; युधिष्ठिरम् (yudhiṣṭhiram) - Yudhiṣṭhira; शून्यम् (śūnyam) - alone; अधर्षयन्तम् (adharṣayantam) - assailing; तदा (tadā) - then; न (na) - not; आशंसे (āśaṁsē) - do I expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that the son of Droṇa, Kṛpa, Duḥśāsana, the fierce Kṛtavarman were assailing Yudhiṣṭhira alone, then, Sañjaya, I did not expect victory.

यदाश्रौषं निहतम् मद्रराजं; रणे शूरं धर्मराजेन सूत। सदा सङ्ग्रामे स्पर्धते यः स कृष्णं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ८)

yadāśrauṣaṁ nihatam madrarājaṁ; raṇē śūraṁ dharmarājēna sūta। sadā saṅgrāmē spardhatē yaḥ sa kr̥ṣṇaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 8)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; निहतम् (nihatam) - slain; मद्रराजम् (madrarājam) - the king of Madra; रणे (raṇē) - in battle; शूरम् (śūram) - valiant; धर्मराजेन (dharmarājēna) - by Yudhishthira; सूत (sūta) - Sanjaya; सदा (sadā) - always; संग्रामे (saṁgrāmē) - in battle; स्पर्धते (spardhatē) - competes; यः (yaḥ) - who; स (sa) - he; कृष्णम् (kr̥ṣṇam) - with Krishna; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that the king of Madra, that valiant warrior who always rivals Krishna in battle, had been slain by Yudhishthira in the fight, Sanjaya, then I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं कलह-द्यूत-मूलं; माया-बलं सौबलं पाण्डवेन। हतम् सङ्ग्रामे सहदेवेन पापम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ९)

yadāśrauṣaṁ kalaha-dyūta-mūlaṁ; māyā-balaṁ saubalaṁ pāṇḍavēna। hatam saṅgrāmē sahadēvēna pāpam; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 4 9)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; कलह-द्यूत-मूलम् (kalaha-dyūta-mūlam) - whose root was the quarrel and the dice; माया-बलम् (māyā-balam) - whose power was deceit; सौबलम् (saubalam) - the son of Subala; पाण्डवेन (pāṇḍavēna) - by the son of Pandu; हतम् (hatam) - was slain; सङ्ग्रामे (saṅgrāmē) - in battle; सहदेवेन (sahadēvēna) - by Sahadeva; पापम् (pāpam) - the wicked one; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I hoped for; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that the wicked son of Subala, whose power lay in deception and whose enmity began with the quarrel and the dice, was slain in battle by Sahadeva, then, Sanjaya, I hoped for victory.

यदाश्रौषं श्रान्तम् एकं शयानं; ह्रदम् गत्वा स्तम्भयित्वा तत् अम्भः। दुर्योधनं विरथं भग्नदर्पं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ०)

yadāśrauṣaṁ śrāntam ēkaṁ śayānaṁ; hradam gatvā stambhayitvā tat ambhaḥ। duryōdhanaṁ virathaṁ bhagnadarpaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 0)

[यदाश्रौषं (yadāśrauṣaṁ) - when I heard; श्रान्तम् (śrāntam) - weary; एकं (ēkaṁ) - alone; शयानं (śayānaṁ) - lying; ह्रदम् गत्वा (hradam gatvā) - having gone to the lake; स्तम्भयित्वा (stambhayitvā) - having stopped; तत् अम्भः (tat ambhaḥ) - that water; दुर्योधनं (duryōdhanaṁ) - Duryodhana; विरथं (virathaṁ) - deprived of his chariot; भग्नदर्पं (bhagnadarpaṁ) - his pride broken; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I no longer hoped for victory;]

When I heard that Duryodhana, exhausted, alone, and lying down, had gone to the lake, stopped its waters, was without his chariot and his pride broken—then, Sanjaya, I no longer expected victory.

यदाश्रौषं पाण्डवाँस् तिष्ठमानान्; गङ्गा-ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्। अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ १)

yadāśrauṣaṁ pāṇḍavām̐s tiṣṭhamānān; gaṅgā-hradē vāsudēvēna sārdham। amarṣaṇaṁ dharṣayataḥ sutaṁ mē; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 1)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; पाण्डवान् (pāṇḍavān) - the Pāṇḍavas; तिष्ठमानान् (tiṣṭhamānān) - standing; गङ्गा-ह्रदे (gaṅgā-hradē) - at the Ganges pool; वासुदेवेन सार्धम् (vāsudēvēna sārdham) - together with Vāsudeva; अमर्षणं (amarṣaṇaṁ) - incensed; धर्षयतः (dharṣayataḥ) - attacking; सुतं (sutaṁ) - my son; मे (mē) - my; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sañjaya;]

When I heard that the Pāṇḍavas, together with Vāsudeva, were standing in the Ganges pool, incensed and attacking my son, Sañjaya, then I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं विविधान् तात मार्गान्; गदायुद्धे मण्डलं सञ्चरन्तम्। मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ २)

yadāśrauṣaṁ vividhān tāta mārgān; gadāyuddhē maṇḍalaṁ sañcarantam। mithyā hataṁ vāsudēvasya buddhyā; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 2)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; विविधान् (vividhān) - various; तात (tāta) - dear (Sanjaya); मार्गान् (mārgān) - movements; गदायुद्धे (gadāyuddhē) - in the mace fight; मण्डलं (maṇḍalaṁ) - the circuit; सञ्चरन्तम् (sañcarantam) - moving about; मिथ्या (mithyā) - falsely; हतं (hataṁ) - killed; वासुदेवस्य (vāsudēvasya) - by Vasudeva; बुद्ध्या (buddhyā) - by (his) stratagem; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - for victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard, dear Sanjaya, of the various maneuvers during the mace fight, of him moving about the arena, and of the false report of his having been killed through Vasudeva's stratagem, then I did not expect victory, Sanjaya.

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिः तैः; हतान् पाञ्चालान् द्रौपदेयान् च सुप्तान्। कृतं बीभत्सम अयशस्यं च कर्म; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ३)

yadāśrauṣaṁ drōṇaputrādibhiḥ taiḥ; hatān pāñcālān draupadēyān ca suptān। kr̥taṁ bībhatsama ayaśasyaṁ ca karma; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 3)

[यदा अश्रौषम् (yadā aśrauṣam) - when I heard; द्रोणपुत्रादिभिः तैः (drōṇaputrādibhiḥ taiḥ) - by Drona's son and the others; हतान् (hatān) - slain; पाञ्चालान् (pāñcālān) - the Panchalas; द्रौपदेयान् च (draupadēyān ca) - and the sons of Draupadi; सुप्तान् (suptān) - while they slept; कृतम् (kr̥tam) - was done; बीभत्सम् (bībhatsam) - horrible; अयशस्यं च (ayaśasyaṁ ca) - and infamous; कर्म (karma) - deed; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय (tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya) - then, Sanjaya, I did not hope for victory;]

When I heard that the Panchalas and the sons of Draupadi, sleeping, had been slain by Drona's son and the others, that that horrible and disgraceful deed had been done—then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.

यदाश्रौषं भीमसेनानुयातेन; अश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्। क्रुद्धेन ऐषीकम् अवधीद् येन गर्भं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ४)

yadāśrauṣaṁ bhīmasēnānuyātēna; aśvatthāmnā paramāstraṁ prayuktam। kruddhēna aiṣīkam avadhīd yēna garbhaṁ; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 4)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषं (aśrauṣaṁ) - I heard; भीमसेन-अनुयातेन (bhīmasēna-anuyātēna) - pursued by Bhimasena; अश्वत्थाम्ना (aśvatthāmnā) - by Ashvatthaman; परम-आस्त्रं (parama-āstraṁ) - the supreme weapon; प्रयुक्तम् (prayuktam) - was discharged; क्रुद्धेन (kruddhēna) - in anger; ऐषीकम् (aiṣīkam) - an arrow weapon; अवधीद् (avadhīd) - struck down; येन (yēna) - by which; गर्भं (garbhaṁ) - the womb; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not expect; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard how Ashvatthaman, pursued by Bhimasena, discharged the supreme weapon in his anger—a missile by which he struck down the womb—then, Sanjaya, I did not expect victory.

यदाश्रौषं ब्रह्मशिरः अर्जुनेन; मुक्तं स्वस्ति इति अस्त्रम् अस्त्रेण शान्तम्। अश्वत्थाम्ना मणि-रत्नं च दत्तम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ५)

yadāśrauṣaṁ brahmaśiraḥ arjunēna; muktaṁ svasti iti astram astrēṇa śāntam। aśvatthāmnā maṇi-ratnaṁ ca dattam; tadā nāśaṁsē vijayāya sañjaya ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 5)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; ब्रह्मशिरः (brahmaśiraḥ) - the Brahmashiras weapon; अर्जुनेन (arjunēna) - by Arjuna; मुक्तम् (muktam) - released; स्वस्ति (svasti) - for peace; इति (iti) - saying; अस्त्रम् (astram) - weapon; अस्त्रेण (astrēṇa) - by a weapon; शान्तम् (śāntam) - was checked; अश्वत्थाम्ना (aśvatthāmnā) - by Ashvatthaman; मणि-रत्नम् (maṇi-ratnam) - the jewel; च (ca) - and; दत्तम् (dattam) - was given; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I do not expect; विजयाय (vijayāya) - victory; सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya;]

When I heard that Arjuna released the Brahmashiras weapon, and, saying 'for peace,' checked the weapon with another weapon; and that Ashvatthaman gave up the jewel—then, O Sanjaya, I no longer expected victory.

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे; वैराट्याया वै पात्यमाने महास्त्रे। द्वैपायनः केशवः द्रोणपुत्रं; परस्परेण अभिशापैः शशाप ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ६)

yadāśrauṣaṁ drōṇaputrēṇa garbhē; vairāṭyāyā vai pātyamānē mahāstrē। dvaipāyanaḥ kēśavaḥ drōṇaputraṁ; parasparēṇa abhiśāpaiḥ śaśāpa ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 6)

[यदा (yadā) - when; अश्रौषम् (aśrauṣam) - I heard; द्रोणपुत्रेण (drōṇaputrēṇa) - by the son of Droṇa; गर्भे (garbhē) - at the unborn child; वैराट्यायाः (vairāṭyāyāḥ) - of the daughter of Virāṭa; वै (vai) - indeed; पात्यमाने (pātyamānē) - when (the weapon) was being cast; महास्त्रे (mahāstrē) - with the great weapon; द्वैपायनः (dvaipāyanaḥ) - Dvaipāyana; केशवः (kēśavaḥ) - Keśava; द्रोणपुत्रम् (drōṇaputram) - the son of Droṇa; परस्परेण (parasparēṇa) - mutually; अभिशापैः (abhiśāpaiḥ) - with curses; शशाप (śaśāpa) - cursed;]

When I heard that the son of Droṇa was hurling a great weapon at the unborn child of the daughter of Virāṭa, Dvaipāyana and Keśava cursed the son of Droṇa with mutual curses.

संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. २ ३ ९)

saṁjīvayāmīti harēḥ pratijñāṁ tadā nāśaṁsē vijayāya saṁjaya ॥ (kuṁbha 1. 1. 2 3 9)

[संजीवयामि (saṁjīvayāmi) - I will revive; इति (iti) - thus; हरेः (harēḥ) - of Hari; प्रतिज्ञां (pratijñāṁ) - promise; तदा (tadā) - then; नाशंसे (nāśaṁsē) - I did not hope for; विजयाय (vijayāya) - for victory; संजय (saṁjaya) - Sanjaya;]

Then, Sanjaya, when Hari made the promise 'I will revive them,' I no longer hoped for victory.

बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः ॥ (कुंभ १. १. २ ४ ०)

buddhvā cāhaṁ buddhihīnō’dya sūta saṁtapyē vai putrapautraiśca hīnaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 2 4 0)

[बुद्ध्वा (buddhvā) - having understood; च (ca) - and; अहम् (aham) - I; बुद्धिहीनः (buddhihīnaḥ) - deprived of wisdom; अद्य (adya) - today; सूत (sūta) - Sūta; संतप्ये (saṁtapyē) - I grieve; वै (vai) - indeed; पुत्रपौत्रैः (putrapautraiḥ) - of sons and grandsons; च (ca) - and; हीनः (hīnaḥ) - bereft;]

Having understood this, Sūta, I—now bereft of wisdom and of sons and grandsons—indeed grieve.

शोच्याः गान्धारी पुत्रपौत्रैः विहीना; तथा वध्वः पितृभिः भ्रातृभिः च। कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः; प्राप्तं राज्यं असपत्नं पुनः तैः ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ७)

śōcyāḥ gāndhārī putrapautraiḥ vihīnā; tathā vadhvaḥ pitr̥bhiḥ bhrātr̥bhiḥ ca। kr̥taṁ kāryaṁ duṣkaraṁ pāṇḍavēyaiḥ; prāptaṁ rājyaṁ asapatnaṁ punaḥ taiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 7)

[शोच्याः (śōcyāḥ) - worthy of pity; गान्धारी (gāndhārī) - Gāndhārī; पुत्रपौत्रैः विहीना (putrapautraiḥ vihīnā) - deprived of sons and grandsons; तथा (tathā) - likewise; वध्वः (vadhvaḥ) - the wives; पितृभिः भ्रातृभिः च (pitr̥bhiḥ bhrātr̥bhiḥ ca) - of their fathers and brothers; कृतं (kr̥taṁ) - has been done; कार्यं (kāryaṁ) - the deed; दुष्करं (duṣkaraṁ) - hard to accomplish; पाण्डवेयैः (pāṇḍavēyaiḥ) - by the sons of Pāṇḍu; प्राप्तं (prāptaṁ) - has been attained; राज्यं (rājyaṁ) - the kingdom; असपत्नं (asapatnaṁ) - undisputed; पुनः (punaḥ) - again; तैः (taiḥ) - by them;]

Gāndhārī is to be pitied, bereft of her sons and grandsons; likewise, the wives, deprived of their fathers and brothers. The sons of Pāṇḍu have accomplished a deed hard to achieve; once again, through them, the undisputed kingdom has been gained.

कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुताः मे; त्रयः अस्माकं पाण्डवानां च सप्त। द्वि-ऊना विंशतिः आहत-अक्षौहिणीनां; तस्मिन् संग्रामे विग्रहे क्षत्रियाणाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ८)

kaṣṭaṁ yuddhē daśa śēṣāḥ śrutāḥ mē; trayaḥ asmākaṁ pāṇḍavānāṁ ca sapta। dvi-ūnā viṁśatiḥ āhata-akṣauhiṇīnāṁ; tasmin saṁgrāmē vigrahē kṣatriyāṇām ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 8)

[कष्टं (kaṣṭaṁ) - it is terrible; युद्धे (yuddhē) - in the battle; दश (daśa) - ten; शेषाः (śēṣāḥ) - remain; श्रुताः (śrutāḥ) - are reported; मे (mē) - to me; त्रयः (trayaḥ) - three; अस्माकं (asmākaṁ) - of ours; पाण्डवानां (pāṇḍavānāṁ) - of the Pandavas; च (ca) - and; सप्त (sapta) - seven; द्वि-ऊना (dvi-ūnā) - two less than; विंशतिः (viṁśatiḥ) - twenty; आहत-अक्षौहिणीनां (āhata-akṣauhiṇīnāṁ) - of shattered divisions (akshauhinis); तस्मिन् (tasmin) - in that; संग्रामे (saṁgrāmē) - battle; विग्रहे (vigrahē) - conflict; क्षत्रियाणाम् (kṣatriyāṇām) - of the kshatriyas;]

It is terrible: only ten are said to remain from the battle—three of ours and seven of the Pandavas; out of twenty divisions of kshatriyas destroyed in that conflict.

तमसा तु अभ्यवस्तीर्णो; मोहः आविशतीव माम्। सञ्ज्ञां न उपलभे सूत; मनः विह्वलतीव मे ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ९)

tamasā tu abhyavastīrṇō; mōhaḥ āviśatīva mām। sañjñāṁ na upalabhē sūta; manaḥ vihvalatīva mē ॥ ( bōri 1. 1. 1 5 9)

[तमसा (tamasā) - by darkness; तु (tu) - but; अभ्यवस्तीर्णो (abhyavastīrṇō) - overwhelmed; मोहः (mōhaḥ) - delusion; आविशतीव (āviśatīva) - seems to enter; माम् (mām) - me; सञ्ज्ञां (sañjñāṁ) - my senses; न (na) - not; उपलभे (upalabhē) - I perceive; सूत (sūta) - Sūta; मनः (manaḥ) - my mind; विह्वलतीव (vihvalatīva) - seems agitated; मे (mē) - my;]

But it is as if I am overwhelmed by darkness, Sūta, as if delusion is entering me; I cannot perceive my senses, and my mind seems distressed.

इति उक्त्वा धृतराष्ट्रः अथ; विलप्य बहु-दुःखितः। मूर्च्छितः पुनः आश्वस्तः; सञ्जयं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ०)

iti uktvā dhr̥tarāṣṭraḥ atha; vilapya bahu-duḥkhitaḥ। mūrcchitaḥ punaḥ āśvastaḥ; sañjayaṁ vākyam abravīt ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 0)

[इति (iti) - thus; उक्त्वा (uktvā) - having spoken; धृतराष्ट्रः (dhr̥tarāṣṭraḥ) - Dhritarashtra; अथ (atha) - then; विलप्य (vilapya) - lamenting; बहु-दुःखितः (bahu-duḥkhitaḥ) - greatly distressed; मूर्च्छितः (mūrcchitaḥ) - fainted; पुनः (punaḥ) - again; आश्वस्तः (āśvastaḥ) - recovered; सञ्जयम् (sañjayam) - to Sanjaya; वाक्यम् (vākyam) - these words; अब्रवीत् (abravīt) - he spoke;]

Having said this, Dhritarashtra, greatly distressed, lamented, then fainted; recovering again, he spoke these words to Sanjaya.

सञ्जय एवम् गते प्राणान् त्यक्तुम् इच्छामि मा चिरम्। स्तोकम् हि अपि न पश्यामि फलम् जीवित-धारणे ॥ ( बोरि १. १. १ ६ १)

sañjaya ēvam gatē prāṇān tyaktum icchāmi mā ciram। stōkam hi api na paśyāmi phalam jīvita-dhāraṇē ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 1)

[सञ्जय (sañjaya) - Sanjaya; एवम् गते (ēvam gatē) - since things have come to this; प्राणान् (prāṇān) - my life; त्यक्तुम् (tyaktum) - to give up; इच्छामि (icchāmi) - I wish; मा चिरम् (mā ciram) - without further delay; स्तोकम् हि अपि (stōkam hi api) - even a little; न पश्यामि (na paśyāmi) - I do not see; फलम् (phalam) - benefit; जीवित-धारणे (jīvita-dhāraṇē) - in continuing to live;]

Sanjaya, now that things have come to this, I wish to give up my life without delay, for I do not see even the slightest benefit in continuing to live.

तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम्। गावल्गणिः इदं धीमान् महार्थं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ २)

taṁ tathā vādinaṁ dīnaṁ vilapantaṁ mahīpatim। gāvalgaṇiḥ idaṁ dhīmān mahārthaṁ vākyam abravīt ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 2)

[तं (taṁ) - him; तथा वादिनं (tathā vādinaṁ) - speaking thus; दीनं (dīnaṁ) - distressed; विलपन्तं (vilapantaṁ) - lamenting; महीपतिम् (mahīpatim) - the king; गावल्गणिः (gāvalgaṇiḥ) - Gāvalgaṇa; इदं (idaṁ) - these; धीमान् (dhīmān) - the wise one; महार्थं वाक्यम् (mahārthaṁ vākyam) - words of great import; अब्रवीत् (abravīt) - spoke;]

As the distressed, lamenting king spoke in this way, Gāvalgaṇa, the wise one, spoke these words of great significance.

निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः ॥ (नील १. १. २ २ १)

niḥśvasantaṁ yathā nāgaṁ muhyamānaṁ punaḥ punaḥ ॥ (nīla 1. 1. 2 2 1)

[निःश्वसन्तं (niḥśvasantaṁ) - sighing; यथा (yathā) - like; नागं (nāgaṁ) - an elephant; मुह्यमानं (muhyamānaṁ) - dazed; पुनः पुनः (punaḥ punaḥ) - again and again;]

Sighing like an elephant, repeatedly dazed...

श्रुतवान् असि वै राज्ञो महोत्साहान् महाबलान्। द्वैपायनस्य वदतः नारदस्य च धीमतः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ३)

śrutavān asi vai rājñō mahōtsāhān mahābalān। dvaipāyanasya vadataḥ nāradasya ca dhīmataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 3)

[श्रुतवान् (śrutavān) - you have heard; असि (asi) - are; वै (vai) - indeed; राज्ञः (rājñaḥ) - of kings; महोत्साहान् (mahōtsāhān) - of great energy; महाबलान् (mahābalān) - of great strength; द्वैपायनस्य (dvaipāyanasya) - by Dvaipayana; वदतः (vadataḥ) - speaking; नारदस्य (nāradasya) - of Narada; च (ca) - and; धीमतः (dhīmataḥ) - the wise;]

You have indeed heard, from the words of Dvaipayana and the wise Narada, of the kings who were of great energy and great strength.

महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च। जातान् दिव्यास्त्रविदुषः शक्र-प्रतिम-तेजसः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ४)

mahatsu rājavaṁśēṣu guṇaiḥ samuditēṣu ca। jātān divyāstraviduṣaḥ śakra-pratima-tējasaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 4)

[महत्सु (mahatsu) - in the great; राजवंशेषु (rājavaṁśēṣu) - royal dynasties; गुणैः (guṇaiḥ) - with virtues; समुदितेषु (samuditēṣu) - endowed; च (ca) - and; जातान् (jātān) - born; दिव्यास्त्रविदुषः (divyāstraviduṣaḥ) - knowers of divine weapons; शक्र-प्रतिम-तेजसः (śakra-pratima-tējasaḥ) - with splendor like Indra;]

born in the great royal dynasties endowed with virtues, knowers of divine weapons, possessing splendor like Indra

धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैः इष्ट्वा आप्त-दक्षिणैः। अस्मिन् लोके यशः प्राप्य ततः काल-वशं गताः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ५)

dharmēṇa pr̥thivīṁ jitvā yajñaiḥ iṣṭvā āpta-dakṣiṇaiḥ। asmin lōkē yaśaḥ prāpya tataḥ kāla-vaśaṁ gatāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 5)

[धर्मेण (dharmēṇa) - by righteousness; पृथिवीं (pr̥thivīṁ) - the earth; जित्वा (jitvā) - having conquered; यज्ञैः (yajñaiḥ) - through sacrifices; इष्ट्वा (iṣṭvā) - having worshipped; आप्त-दक्षिणैः (āpta-dakṣiṇaiḥ) - with abundant gifts; अस्मिन् लोके (asmin lōkē) - in this world; यशः (yaśaḥ) - renown; प्राप्य (prāpya) - having attained; ततः (tataḥ) - then; काल-वशं (kāla-vaśaṁ) - under the power of time; गताः (gatāḥ) - they went;]

Having conquered the earth by righteousness, performed sacrifices with ample gifts, and attained fame in this world, then they passed under the dominion of time.

वैन्यं महारथं वीरं सृञ्जयं जयतां वरम्। सुहोत्रं रन्तिदेवं च कक्षीवन्तं तथा औशिजम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ६)

vainyaṁ mahārathaṁ vīraṁ sr̥ñjayaṁ jayatāṁ varam। suhōtraṁ rantidēvaṁ ca kakṣīvantaṁ tathā auśijam ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 6)

[वैन्यं (vainyaṁ) - Vainya; महारथं (mahārathaṁ) - great chariot-warrior; वीरं (vīraṁ) - hero; सृञ्जयं (sr̥ñjayaṁ) - Sṛñjaya; जयतां (jayatāṁ) - of victors; वरम् (varam) - the best; सुहोत्रं (suhōtraṁ) - Suhotra; रन्तिदेवं (rantidēvaṁ) - Rantideva; च (ca) - and; कक्षीवन्तं (kakṣīvantaṁ) - Kakṣīvant; तथा (tathā) - as well as; औशिजम् (auśijam) - Auśija;]

Vainya, the great chariot-warrior and hero; Sṛñjaya, the foremost of victors; Suhotra, Rantideva, and likewise Kakṣīvant Auśija.

बाह्लीकं दमनं शैब्यं शर्यातिम अजितं जितम्। विश्वामित्रम् अमित्रघ्नम् अम्बरीषं महाबलम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ७)

bāhlīkaṁ damanaṁ śaibyaṁ śaryātima ajitaṁ jitam। viśvāmitram amitraghnam ambarīṣaṁ mahābalam ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 7)

[बाह्लीकं (bāhlīkaṁ) - Bāhlīka; दमनं (damanaṁ) - Dama; शैब्यं (śaibyaṁ) - Śaibya; शर्यातिम (śaryātima) - Śaryāti; अजितं (ajitaṁ) - Ajita; जितम् (jitam) - Jita; विश्वामित्रम् (viśvāmitram) - Viśvāmitra; अमित्रघ्नम् (amitraghnam) - the slayer of foes; अम्बरीषं (ambarīṣaṁ) - Ambarīṣa; महाबलम् (mahābalam) - of great strength;]

Bāhlīka, Dama, Śaibya, Śaryāti, Ajita, Jita, Viśvāmitra the slayer of foes, and Ambarīṣa of great strength.

मरुत्तं मनुम् इक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च। रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ८)

maruttaṁ manum ikṣvākuṁ gayaṁ bharatamēva ca। rāmaṁ dāśarathiṁ caiva śaśabinduṁ bhagīratham ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 8)

[मरुत्तम् (maruttam) - Marutta; मनुम् (manum) - Manu; इक्ष्वाकुं (ikṣvākuṁ) - Ikshvaku; गयं (gayaṁ) - Gaya; भरतम् एव च (bharatam ēva ca) - and also Bharata; रामं दाशरथिं च एव (rāmaṁ dāśarathiṁ ca ēva) - and also Rama, son of Dasharatha; शशबिन्दुं (śaśabinduṁ) - Shashabindu; भगीरथम् (bhagīratham) - Bhagiratha;]

Marutta, Manu, Ikshvaku, Gaya, also Bharata, and also Rama the son of Dasharatha, Shashabindu, and Bhagiratha.

कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम् ॥ (नील १. १. २ २ ८)

kr̥tavīryaṁ mahābhāgaṁ tathaiva janamējayam ॥ (nīla 1. 1. 2 2 8)

[कृतवीर्यं (kr̥tavīryaṁ) - Kritavirya; महाभागं (mahābhāgaṁ) - most fortunate; तथैव (tathaiva) - and likewise; जनमेजयम् (janamējayam) - Janamejaya;]

Kritavirya, who was most fortunate, and likewise Janamejaya,

ययातिं शुभकर्माणं देवैः यः याजितः स्वयम्। चैत्य-यूपाङ्किता भूमिः यस्य इयम् सवनाकरा ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ९)

yayātiṁ śubhakarmāṇaṁ dēvaiḥ yaḥ yājitaḥ svayam। caitya-yūpāṅkitā bhūmiḥ yasya iyam savanākarā ॥ ( bōri 1. 1. 1 6 9)

[ययातिं (yayātiṁ) - Yayāti; शुभकर्माणं (śubhakarmāṇaṁ) - of auspicious deeds; देवैः (dēvaiḥ) - by the gods; यः (yaḥ) - who; याजितः (yājitaḥ) - was invoked (as a sacrificial priest); स्वयम् (svayam) - himself; चैत्य-यूपाङ्किता (caitya-yūpāṅkitā) - marked with chaitya-yūpas (sacrificial posts); भूमिः (bhūmiḥ) - the land; यस्य (yasya) - whose; इयम् (iyam) - this; सवनाकरा (savanākarā) - (was) covered with sacrifices;]

Yayāti, of virtuous deeds, whom even the gods themselves engaged as a sacrificer—this land, marked by chaitya-yūpas and filled with sacrifices, belonged to him.

इति राज्ञां चतुर्विंशत् नारदेन सुरर्षिणा। पुत्रशोक-अभितप्ताय पुरा शैब्याय कीर्तिताः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ०)

iti rājñāṁ caturviṁśat nāradēna surarṣiṇā। putraśōka-abhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 0)

[इति (iti) - thus; राज्ञां (rājñāṁ) - of kings; चतुर्विंशत् (caturviṁśat) - twenty-four; नारदेन (nāradēna) - by Nārada; सुरर्षिणा (surarṣiṇā) - the divine sage; पुत्रशोक-अभितप्ताय (putraśōka-abhitaptāya) - to one consumed by grief over his son; पुरा (purā) - formerly; शैब्याय (śaibyāya) - to Shaibya; कीर्तिताः (kīrtitāḥ) - were recounted;]

Thus, the twenty-four kings were recounted by the divine sage Nārada, long ago, to Shaibya, who was tormented by grief for his son.

तेभ्यः च अन्ये गताः पूर्वं; राजानः बलवत्-तराः। महारथाः महात्मानः; सर्वैः समुदिताः गुणैः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ १)

tēbhyaḥ ca anyē gatāḥ pūrvaṁ; rājānaḥ balavat-tarāḥ। mahārathāḥ mahātmānaḥ; sarvaiḥ samuditāḥ guṇaiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 1)

[तेभ्यः (tēbhyaḥ) - than them; च (ca) - and; अन्ये (anyē) - others; गताः (gatāḥ) - have passed away; पूर्वं (pūrvaṁ) - before; राजानः (rājānaḥ) - kings; बलवत्-तराः (balavat-tarāḥ) - even mightier; महा-रथाः (mahā-rathāḥ) - great warriors; महात्मानः (mahātmānaḥ) - noble-souled; सर्वैः (sarvaiḥ) - with all; समुदिताः (samuditāḥ) - endowed; गुणैः (guṇaiḥ) - qualities;]

And apart from them, other kings, even mightier—great warriors, noble-souled, endowed with all virtues—have passed away before.

पूरुः कुरुः यदुः शूरः; विष्वगश्वः महा-धृतिः। अनेनाः युवनाश्वः च; ककुत्स्थः विक्रमी रघुः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ २)

pūruḥ kuruḥ yaduḥ śūraḥ; viṣvagaśvaḥ mahā-dhr̥tiḥ। anēnāḥ yuvanāśvaḥ ca; kakutsthaḥ vikramī raghuḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 2)

[पूरुः (pūruḥ) - Puru; कुरुः (kuruḥ) - Kuru; यदुः (yaduḥ) - Yadu; शूरः (śūraḥ) - Shura; विष्वगश्वः (viṣvagaśvaḥ) - Vishvagashva; महा-धृतिः (mahā-dhr̥tiḥ) - Maha-dhriti; अनेना (anēnā) - Anena; युवनाश्वः (yuvanāśvaḥ) - Yuvanashva; च (ca) - and; ककुत्स्थः (kakutsthaḥ) - Kakutstha; विक्रमी (vikramī) - valiant; रघुः (raghuḥ) - Raghu;]

Puru, Kuru, Yadu, Shura, Vishvagashva, Maha-dhriti, Anena, Yuvanashva, and also the valiant Kakutstha and Raghu.

विजिती वीतिहोत्रः च; भवः श्वेतः बृहद्गुरुः। उशीनरः शतरथः; कङ्कः दुलिदुहः द्रुमः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ३)

vijitī vītihōtraḥ ca; bhavaḥ śvētaḥ br̥hadguruḥ। uśīnaraḥ śatarathaḥ; kaṅkaḥ duliduhaḥ drumaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 3)

[विजिती (vijitī) - Vijitī; वीतिहोत्रः (vītihōtraḥ) - Vītihotra; च (ca) - and; भवः (bhavaḥ) - Bhava; श्वेतः (śvētaḥ) - Śveta; बृहद्गुरुः (br̥hadguruḥ) - Bṛhadguru; उशीनरः (uśīnaraḥ) - Uśīnara; शतरथः (śatarathaḥ) - Shataratha; कङ्कः (kaṅkaḥ) - Kaṅka; दुलिदुहः (duliduhaḥ) - Duliduha; द्रुमः (drumaḥ) - Druma;]

Vijitī, Vītihotra, Bhava, Śveta, Bṛhadguru, Uśīnara, Shataratha, Kaṅka, Duliduha, and Druma.

दम्भोद्भवः परः वेनः; सगरः सङ्कृतिः निमिः। अजेयः परशुः पुण्ड्रः; शम्भुः देवावृद्धः अनघः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ४)

dambhōdbhavaḥ paraḥ vēnaḥ; sagaraḥ saṅkr̥tiḥ nimiḥ। ajēyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ; śambhuḥ dēvāvr̥ddhaḥ anaghaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 4)

[दम्भोद्भवः (dambhōdbhavaḥ) - Dambhodbhava; परः (paraḥ) - Para; वेनः (vēnaḥ) - Vena; सगरः (sagaraḥ) - Sagara; सङ्कृतिः (saṅkr̥tiḥ) - Sankriti; निमिः (nimiḥ) - Nimi; अजेयः (ajēyaḥ) - Ajeya; परशुः (paraśuḥ) - Parashu; पुण्ड्रः (puṇḍraḥ) - Pundra; शम्भुः (śambhuḥ) - Shambhu; देवावृद्धः (dēvāvr̥ddhaḥ) - Devavriddha; अनघः (anaghaḥ) - Anagha;]

Dambhodbhava, Para, Vena, Sagara, Sankriti, Nimi, Ajeya, Parashu, Pundra, Shambhu, Devavriddha, and Anagha.

देव-आह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीकः बृहद्रथः। महोत्साहः विनीतात्मा सुक्रतुः नैषधः नलः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ५)

dēva-āhvayaḥ supratimaḥ supratīkaḥ br̥hadrathaḥ। mahōtsāhaḥ vinītātmā sukratuḥ naiṣadhaḥ nalaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 5)

[देव-आह्वयः (dēva-āhvayaḥ) - Devahvaya; सुप्रतिमः (supratimaḥ) - Supratima; सुप्रतीकः (supratīkaḥ) - Supratika; बृहद्रथः (br̥hadrathaḥ) - Brihadratha; महोत्साहः (mahōtsāhaḥ) - Mahotsaha; विनीतात्मा (vinītātmā) - Vinitatma; सुक्रतुः (sukratuḥ) - Sukratu; नैषधः (naiṣadhaḥ) - Naishadha; नलः (nalaḥ) - Nala;]

Devahvaya, Supratima, Supratika, Brihadratha, Mahotsaha, Vinitatma, Sukratu, Naishadha, and Nala;

सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः। जानुजङ्घः अनरण्यः अर्कः प्रियभृत्यः शुभव्रतः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ६)

satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ। jānujaṅghaḥ anaraṇyaḥ arkaḥ priyabhr̥tyaḥ śubhavrataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 6)

[सत्यव्रतः (satyavrataḥ) - steadfast in truth; शान्तभयः (śāntabhayaḥ) - free from fear; सुमित्रः (sumitraḥ) - having good friends; सुबलः (subalaḥ) - very strong; प्रभुः (prabhuḥ) - mighty; जानुजङ्घः (jānujaṅghaḥ) - long-legged; अनरण्यः (anaraṇyaḥ) - without enemies; अर्कः (arkaḥ) - like the sun; प्रियभृत्यः (priyabhr̥tyaḥ) - beloved by his servants; शुभव्रतः (śubhavrataḥ) - of good vows;]

He was steadfast in truth, fearless, blessed with good friends, very strong, mighty, long-legged, without enemies, like the sun, beloved by his servants, and devoted to good vows.

बलबन्धुः निरामर्दः केतुशृङ्गः बृहद्बलः। धृष्टकेतुः बृहत्केतुः दीप्तकेतुः निरामयः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ७)

balabandhuḥ nirāmardaḥ kētuśr̥ṅgaḥ br̥hadbalaḥ। dhr̥ṣṭakētuḥ br̥hatkētuḥ dīptakētuḥ nirāmayaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 7)

[बलबन्धुः (balabandhuḥ) - ally of the strong; निरामर्दः (nirāmardaḥ) - without oppression; केतुशृङ्गः (kētuśr̥ṅgaḥ) - having a banner as a crest; बृहद्बलः (br̥hadbalaḥ) - great in strength; धृष्टकेतुः (dhr̥ṣṭakētuḥ) - bold-bannered; बृहत्केतुः (br̥hatkētuḥ) - of great banner; दीप्तकेतुः (dīptakētuḥ) - having a blazing banner; निरामयः (nirāmayaḥ) - free from affliction;]

(He was) an ally of the strong, unoppressive, bearing a banner as his crest, great in strength, bold-bannered, of a great banner, having a blazing banner, and free from affliction.

अविक्षित् प्रबलः धूर्तः कृतबन्धुः दृढेषुधिः। महापुराणः सम्भाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ८)

avikṣit prabalaḥ dhūrtaḥ kr̥tabandhuḥ dr̥ḍhēṣudhiḥ। mahāpurāṇaḥ sambhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 8)

[अविक्षित् (avikṣit) - Avikṣit; प्रबलः (prabalaḥ) - the mighty; धूर्तः (dhūrtaḥ) - the cunning; कृतबन्धुः (kr̥tabandhuḥ) - with formed alliances; दृढेषुधिः (dr̥ḍhēṣudhiḥ) - firm with arrows; महापुराणः (mahāpurāṇaḥ) - the great ancient one; सम्भाव्यः (sambhāvyaḥ) - honourable; प्रत्यङ्गः (pratyaṅgaḥ) - the westerner; परहा (parahā) - destroyer of foes; श्रुतिः (śrutiḥ) - renowned;]

Avikṣit, the mighty, the cunning, one who has formed alliances, firm with arrows, the great ancient one, honourable, a westerner, destroyer of foes, and renowned.

एते च अन्ये च बहवः शतशः अथ सहस्रशः। श्रूयन्ते अयुतशः च अन्ये सङ्ख्याताः च अपि पद्मशः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ९)

ētē ca anyē ca bahavaḥ śataśaḥ atha sahasraśaḥ। śrūyantē ayutaśaḥ ca anyē saṅkhyātāḥ ca api padmaśaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 7 9)

[एते (ētē) - these; च (ca) - and; अन्ये (anyē) - others; च (ca) - and; बहवः (bahavaḥ) - many; शतशः (śataśaḥ) - by the hundreds; अथ (atha) - and; सहस्रशः (sahasraśaḥ) - by the thousands; श्रूयन्ते (śrūyantē) - are heard of; अयुतशः (ayutaśaḥ) - by the tens of thousands; च (ca) - and; अन्ये (anyē) - other; सङ्ख्याताः (saṅkhyātāḥ) - reckoned; च (ca) - and; अपि (api) - also; पद्मशः (padmaśaḥ) - by the hundreds of thousands;]

These and many others, heard of by the hundreds and thousands, and yet others by the tens of thousands, and even others reckoned by the hundreds of thousands.

हित्वा सुविपुलान् भोगान् बुद्धिमन्तः महाबलाः। राजानः निधनं प्राप्ताः तव पुत्रैः महत्तमाः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ०)

hitvā suvipulān bhōgān buddhimantaḥ mahābalāḥ। rājānaḥ nidhanaṁ prāptāḥ tava putraiḥ mahattamāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 0)

[हित्वा (hitvā) - having abandoned; सुविपुलान् (suvipulān) - very great; भोगान् (bhōgān) - enjoyments; बुद्धिमन्तः (buddhimantaḥ) - wise; महाबलाः (mahābalāḥ) - mighty; राजानः (rājānaḥ) - kings; निधनं (nidhanaṁ) - death; प्राप्ताः (prāptāḥ) - have reached; त्व (tva) - your; पुत्रैः (putraiḥ) - by sons; महत्तमाः (mahattamāḥ) - the greatest;]

The wisest and mightiest of kings, having given up immense enjoyments, have been slain by your sons—the very greatest among men.

येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमः त्यागः एव च। माहात्म्यम् अपि च आस्तिक्यं सत्यता शौचम् आर्जवम् ॥ ( बोरि १. १. १ ८ १)

yēṣāṁ divyāni karmāṇi vikramaḥ tyāgaḥ ēva ca। māhātmyam api ca āstikyaṁ satyatā śaucam ārjavam ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 1)

[येषाम् (yēṣām) - whose; दिव्यानि (divyāni) - divine; कर्माणि (karmāṇi) - deeds; विक्रमः (vikramaḥ) - valor; त्यागः (tyāgaḥ) - generosity; एव (ēva) - indeed; च (ca) - and; माहात्म्यम् (māhātmyam) - greatness; अपि (api) - also; च (ca) - and; आस्तिक्यम् (āstikyam) - faith; सत्यता (satyatā) - truthfulness; शौचम् (śaucam) - purity; आर्जवम् (ārjavam) - honesty;]

Their deeds were divine—valor, generosity, greatness, faith, truthfulness, purity, and honesty.

विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कवि-सत्तमैः। सर्व-ऋद्धि-गुण-सम्पन्नाः ते च अपि निधनं गताः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ २)

vidvadbhiḥ kathyatē lōkē purāṇaiḥ kavi-sattamaiḥ। sarva-r̥ddhi-guṇa-sampannāḥ tē ca api nidhanaṁ gatāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 2)

[विद्वद्भिः (vidvadbhiḥ) - by the learned; कथ्यते (kathyatē) - it is recounted; लोके (lōkē) - in the world; पुराणैः (purāṇaiḥ) - by the ancient tales; कवि-सत्तमैः (kavi-sattamaiḥ) - by the greatest poets; सर्व-ऋद्धि-गुण-सम्पन्नाः (sarva-r̥ddhi-guṇa-sampannāḥ) - endowed with every excellence and virtue; ते (tē) - they; च (ca) - also; अपि (api) - even; निधानं (nidhānaṁ) - death; गताः (gatāḥ) - have met;]

The learned recount in this world, through ancient tales and the greatest poets, that even those endowed with every excellence and virtue have met death.

तव पुत्राः दुरात्मानः प्रतप्ताः च एव मन्युना। लुब्धाः दुर्वृत्त-भूयिष्ठाः न तान् शोचितुम् अर्हसि ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ३)

tava putrāḥ durātmānaḥ prataptāḥ ca ēva manyunā। lubdhāḥ durvr̥tta-bhūyiṣṭhāḥ na tān śōcitum arhasi ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 3)

[तव पुत्राः (tava putrāḥ) - your sons; दुरात्मानः (durātmānaḥ) - wicked; प्रतप्ताः च एव (prataptāḥ ca ēva) - and truly tormented; मन्युना (manyunā) - by anger; लुब्धाः (lubdhāḥ) - greedy; दुर्वृत्त-भूयिष्ठाः (durvr̥tta-bhūyiṣṭhāḥ) - mostly of wicked conduct; न तान् (na tān) - not them; शोचितुम् (śōcitum) - to grieve for; अर्हसि (arhasi) - you ought;]

Your sons, wicked, tormented by anger, greedy, and mostly of evil conduct—you should not grieve for them.

श्रुतवान् असि मेधावी बुद्धिमान् प्राज्ञ-सम्मतः। येषां शास्त्र-अनुगा बुद्धिः न ते मुह्यन्ति भारत ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ४)

śrutavān asi mēdhāvī buddhimān prājña-sammataḥ। yēṣāṁ śāstra-anugā buddhiḥ na tē muhyanti bhārata ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 4)

[श्रुतवान् (śrutavān) - you have heard; असि (asi) - are; मेधावी (mēdhāvī) - intelligent; बुद्धिमान् (buddhimān) - wise; प्राज्ञ-सम्मतः (prājña-sammataḥ) - judged wise by the learned; येषां (yēṣāṁ) - those whose; शास्त्र-अनुगा (śāstra-anugā) - in accordance with scripture; बुद्धिः (buddhiḥ) - understanding; न (na) - not; ते (tē) - they; मुह्यन्ति (muhyanti) - are confused; भारत (bhārata) - O Bhārata;]

You have heard, are intelligent, wise, and held in esteem by the learned; those whose understanding is guided by scripture, O Bhārata, are not led astray.

निग्रह-अनुग्रहौ च अपि विदितौ ते नराधिप। न अत्यन्तम् एव अनुवृत्तिः श्रूयते पुत्र-रक्षणे ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ५)

nigraha-anugrahau ca api viditau tē narādhipa। na atyantam ēva anuvr̥ttiḥ śrūyatē putra-rakṣaṇē ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 5)

[निग्रह-अनुग्रहौ (nigraha-anugrahau) - control and favor; च (ca) - and; अपि (api) - also; विदितौ (viditau) - are known; ते (tē) - to you; नराधिप (narādhipa) - O king; न (na) - not; अत्यन्तम् (atyantam) - entirely; एव (ēva) - indeed; अनुवृत्तिः (anuvr̥ttiḥ) - indulgence; श्रूयते (śrūyatē) - is acknowledged; पुत्र-रक्षणे (putra-rakṣaṇē) - in the protection of sons;]

O king, you also know well how to control and how to show favor, but it is acknowledged that complete indulgence is not appropriate in the protection of sons.

भवितव्यं तथा तत् च; न अतः शोचितुम् अर्हसि। दैवं प्रज्ञा-विशेषेण; कः निवर्तितुम् अर्हति ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ६)

bhavitavyaṁ tathā tat ca; na ataḥ śōcitum arhasi। daivaṁ prajñā-viśēṣēṇa; kaḥ nivartitum arhati ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 6)

[भवितव्यं (bhavitavyaṁ) - what is destined to happen; तथा (tathā) - so; तत् (tat) - that; च (ca) - and; न (na) - not; अतः (ataḥ) - therefore; शोचितुम् (śōcitum) - to grieve; अर्हसि (arhasi) - you ought; दैवं (daivaṁ) - fate; प्रज्ञा-विशेषेण (prajñā-viśēṣēṇa) - with special wisdom; कः (kaḥ) - who; निवर्तितुम् (nivartitum) - to turn back; अर्हति (arhati) - is able;]

What is destined comes to pass, and therefore you should not grieve. Who, by any special wisdom, is able to turn back fate?

विधातृ-विहितं मार्गं; न कश्चित् अति वर्तते। काल-मूलम् इदं सर्वं; भाव-अभावौ सुख-असुखे ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ७)

vidhātr̥-vihitaṁ mārgaṁ; na kaścit ati vartatē। kāla-mūlam idaṁ sarvaṁ; bhāva-abhāvau sukha-asukhē ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 7)

[विधातृ-विहितं (vidhātr̥-vihitaṁ) - ordained by the Creator; मार्गं (mārgaṁ) - path; न (na) - not; कश्चित् (kaścit) - anyone; अति वर्तते (ati vartatē) - oversteps; काल-मूलम् (kāla-mūlam) - rooted in time; इदं (idaṁ) - this; सर्वं (sarvaṁ) - all; भाव-अभावौ (bhāva-abhāvau) - existence and nonexistence; सुख-असुखे (sukha-asukhē) - pleasure and pain;]

No one can overstep the path ordained by the Creator; all this—existence and nonexistence, pleasure and pain—is rooted in time.

कालः पचति भूतानि; कालः संहरति प्रजाः। निर्दहन्तं प्रजाः कालं; कालः शमयते पुनः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ८)

kālaḥ pacati bhūtāni; kālaḥ saṁharati prajāḥ। nirdahantaṁ prajāḥ kālaṁ; kālaḥ śamayatē punaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 8)

[कालः (kālaḥ) - Time; पचति (pacati) - ripens; भूतानि (bhūtāni) - creatures; कालः (kālaḥ) - Time; संहरति (saṁharati) - destroys; प्रजाः (prajāḥ) - beings; निर्दहन्तं (nirdahantaṁ) - consuming; प्रजाः (prajāḥ) - beings; कालं (kālaṁ) - Time; कालः (kālaḥ) - Time; शमयते (śamayatē) - quiets; पुनः (punaḥ) - again;]

Time ripens living beings; Time destroys creatures. Time, as it consumes all beings, is itself pacified again.

कालः विकुरुते भावान्; सर्वान् लोके शुभ-अशुभान्। कालः सङ्क्षिपते सर्वाः; प्रजाः विसृजते पुनः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ९)

kālaḥ vikurutē bhāvān; sarvān lōkē śubha-aśubhān। kālaḥ saṅkṣipatē sarvāḥ; prajāḥ visr̥jatē punaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 9)

[कालः (kālaḥ) - Time; विकुरुते (vikurutē) - transforms; भावान् (bhāvān) - states; सर्वान् (sarvān) - all; लोके (lōkē) - in the world; शुभ-अशुभान् (śubha-aśubhān) - good and bad; कालः (kālaḥ) - Time; सङ्क्षिपते (saṅkṣipatē) - contracts; सर्वाः (sarvāḥ) - all; प्रजाः (prajāḥ) - creatures; विसृजते (visr̥jatē) - sends forth; पुनः (punaḥ) - again;]

Time transforms all good and bad states in the world; Time gathers in all creatures and then sends them forth again.

कालः सर्वेषु भूतेषु; चरति अविधृतः समः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ९)

kālaḥ sarvēṣu bhūtēṣu; carati avidhr̥taḥ samaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 8 9)

[कालः (kālaḥ) - time; सर्वेषु (sarvēṣu) - towards all; भूतेषु (bhūtēṣu) - beings; चरति (carati) - moves; अविधृतः (avidhr̥taḥ) - unwavering; समः (samaḥ) - impartial;]

Time moves among all beings, unwavering and impartial.

कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (नील १. १. २ ५ ०)

kālaḥ suptēṣu jāgarti kālō hi duratikramaḥ ॥ (nīla 1. 1. 2 5 0)

[कालः (kālaḥ) - Time; सुप्तेषु (suptēṣu) - when all are asleep; जागर्ति (jāgarti) - remains awake; कालः (kālaḥ) - Time; हि (hi) - indeed; दुरतिक्रमः (duratikramaḥ) - inescapable;]

Time remains awake while all are asleep; for time is truly inescapable.

अतीत-अनागताः भावाः; ये च वर्तन्ति साम्प्रतम्। तान् काल-निर्मितान् बुद्ध्वा; न सञ्ज्ञां हातुम् अर्हसि ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ०)

atīta-anāgatāḥ bhāvāḥ; yē ca vartanti sāmpratam। tān kāla-nirmitān buddhvā; na sañjñāṁ hātum arhasi ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 0)

[अतीत-अनागताः (atīta-anāgatāḥ) - past and future; भावाः (bhāvāḥ) - events; ये (yē) - which; च (ca) - and; वर्तन्ति (vartanti) - exist; साम्प्रतम् (sāmpratam) - at present; तान् (tān) - those; काल-निर्मितान् (kāla-nirmitān) - created by time; बुद्ध्वा (buddhvā) - understanding; न (na) - not; सञ्ज्ञां (sañjñāṁ) - consciousness; हातुम् (hātum) - to give up; अर्हसि (arhasi) - you ought;]

Knowing that the past, the future, and also what exists in the present are all created by time, you ought not to lose your awareness.

इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ७)

ityēvaṁ putraśōkārtaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ janēśvaram। āśvāsya svasthamakarōtsūtō gāvalgaṇistadā ॥ (kuṁbha 1. 1. 2 7 7)

[इति (iti) - thus; एवम् (ēvam) - in this way; पुत्र-शोक-आर्तं (putra-śōka-ārtaṁ) - distressed with grief for his son; धृतराष्ट्रं (dhr̥tarāṣṭraṁ) - Dhṛtarāṣṭra; जन-ईश्वरम् (jana-īśvaram) - the lord of men; आश्वास्य (āśvāsya) - comforting; स्वस्थम् (svastham) - at ease; अकरोत् (akarōt) - made (him); सूतः (sūtaḥ) - the charioteer; गावल्गणिः (gāvalgaṇiḥ) - Gāvalgaṇa; तदा (tadā) - then;]

Thus, Gāvalgaṇa the charioteer comforted Dhṛtarāṣṭra, the lord of men, who was afflicted with grief for his son, and restored him to calm at that time.

धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा धृतिमेव समाश्रयत्। दिष्ट्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ८)

dhr̥tarāṣṭrō’pi tacchrutvā dhr̥timēva samāśrayat। diṣṭyēdamāgatamiti mattvā sa prājñasattamaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 2 7 8)

[धृतराष्ट्रः (dhr̥tarāṣṭraḥ) - Dhritarashtra; अपि (api) - also; तत् (tat) - that; श्रुत्वा (śrutvā) - after hearing; धृतिम् (dhr̥tim) - self-control; एव (ēva) - indeed; समाश्रयत् (samāśrayat) - he resorted to; दिष्ट्या (diṣṭyā) - fortunately; इदम् (idam) - this; आगतम् (āgatam) - has come to pass; इति (iti) - thus; मत्त्वा (mattvā) - thinking; सः (saḥ) - he; प्राज्ञसत्तमः (prājñasattamaḥ) - the wisest one;]

Dhritarashtra too, after hearing that, composed himself, thinking, "Fortunately, this has come to pass"—for he was the wisest of men.

सूत उवाच॥

sūta uvāca॥

[सूत (sūta) - the Sūta; उवाच (uvāca) - said;]

The Sūta said:

लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ९)

lōkānāṁ ca hitārthāya kāruṇyānmunisattamaḥ ॥ (kuṁbha 1. 1. 2 7 9)

[लोकानाम् (lōkānām) - for the people; च (ca) - and; हितार्थाय (hitārthāya) - for their welfare; कारुण्यान् (kāruṇyān) - out of compassion; मुनिसत्तमः (munisattamaḥ) - the revered sage;]

and the revered sage, out of compassion, for the welfare of the people...

अत्र उपनिषदं पुण्याम् कृष्णद्वैपायनः अब्रवीत्। भारत-अध्ययनात् पुण्यात् अपि पादम् अधीयतः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ १)

atra upaniṣadaṁ puṇyām kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ abravīt। bhārata-adhyayanāt puṇyāt api pādam adhīyataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 1)

[अत्र (atra) - here; उपनिषदं (upaniṣadaṁ) - the teaching; पुण्याम् (puṇyām) - sacred; कृष्णद्वैपायनः (kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ) - Kṛṣṇa Dvaipāyana; अब्रवीत् (abravīt) - spoke; भारत-अध्ययनात् (bhārata-adhyayanāt) - than studying the Bhārata; पुण्यात् (puṇyāt) - even more sacred; अपि (api) - even; पादम् (pādam) - a fraction; अधीयतः (adhīyataḥ) - for the one who studies;]

Here, Kṛṣṇa Dvaipāyana spoke a sacred teaching: even a fraction of one who studies it is holier than the study of the Bhārata.

श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापानि अशेषतः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ १)

śraddadhānasya pūyantē sarvapāpāni aśēṣataḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 1)

[श्रद्दधानस्य (śraddadhānasya) - for one who has faith; पूयन्ते (pūyantē) - are purified; सर्वपापानि (sarvapāpāni) - all sins; अशेषतः (aśēṣataḥ) - completely;]

All the sins of one who has faith are completely purified.

देवर्षयः हि अत्र पुण्याः ब्रह्म-राजर्षयः तथा। कीर्त्यन्ते शुभकर्माणः तथा यक्ष-महोरगाः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ २)

dēvarṣayaḥ hi atra puṇyāḥ brahma-rājarṣayaḥ tathā। kīrtyantē śubhakarmāṇaḥ tathā yakṣa-mahōragāḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 2)

[देवर्षयः (dēvarṣayaḥ) - the divine sages; हि (hi) - indeed; अत्र (atra) - here; पुण्याः (puṇyāḥ) - virtuous; ब्रह्म-राजर्षयः (brahma-rājarṣayaḥ) - the Brahma-sages and royal sages; तथा (tathā) - also; कीर्त्यन्ते (kīrtyantē) - are celebrated; शुभकर्माणः (śubhakarmāṇaḥ) - of auspicious deeds; तथा (tathā) - also; यक्ष-महोरगाः (yakṣa-mahōragāḥ) - the yakṣas and great serpents; ॥ (॥) - ;]

Here indeed, the divine sages—virtuous, as well as Brahma-rishis and royal rishis—are celebrated for their auspicious deeds, and so too are the yakṣas and mighty serpents.

भगवान् वासुदेवः च कीर्त्यते अत्र सनातनः। सः हि सत्यम् अमृतम् चैव पवित्रम् पुण्यम् एव च ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ३)

bhagavān vāsudēvaḥ ca kīrtyatē atra sanātanaḥ। saḥ hi satyam amr̥tam caiva pavitram puṇyam ēva ca ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 3)

[भगवान् (bhagavān) - the divine; वासुदेवः (vāsudēvaḥ) - Vāsudeva; च (ca) - and; कीर्त्यते (kīrtyatē) - is praised; अत्र (atra) - here; सनातनः (sanātanaḥ) - eternal; सः (saḥ) - he; हि (hi) - indeed; सत्यम् (satyam) - truth; अमृतम् (amr̥tam) - immortal; चैव (caiva) - and also; पवित्रम् (pavitram) - pure; पुण्यम् (puṇyam) - meritorious; एव ( ēva) - truly; च (ca) - and;]

The divine Vāsudeva is also praised here as the eternal one—truly, he is truth, immortality, purity, and merit.

शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम्। यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ४)

śāśvataṁ brahma paramaṁ dhruvaṁ jyōtiḥ sanātanam। yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 4)

[शाश्वतम् (śāśvatam) - eternal; ब्रह्म (brahma) - Brahman; परमम् (paramam) - supreme; ध्रुवम् (dhruvam) - unchanging; ज्योतिः (jyōtiḥ) - light; सनातनम् (sanātanam) - ancient; यस्य (yasya) - whose; दिव्यानि (divyāni) - divine; कर्माणि (karmāṇi) - deeds; कथयन्ति (kathayanti) - proclaim; मनीषिणः (manīṣiṇaḥ) - the wise;]

The supreme, eternal, immutable Brahman, the ancient light, whose divine deeds the wise proclaim.

असत् सत् सत्-असत् च एव; यस्मात् देवात् प्रवर्तते। सन्ततिः च प्रवृत्तिः च; जन्म मृत्युः पुनर्भवः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ५)

asat sat sat-asat ca ēva; yasmāt dēvāt pravartatē। santatiḥ ca pravr̥ttiḥ ca; janma mr̥tyuḥ punarbhavaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 5)

[असत् (asat) - nonexistent; सत् (sat) - existent; सत्-असत् (sat-asat) - existent and nonexistent; च (ca) - and; एव (ēva) - also; यस्मात् (yasmāt) - from whom; देवात् (dēvāt) - from the god; प्रवर्तते (pravartatē) - arise; सन्ततिः (santatiḥ) - continuity; च (ca) - and; प्रवृत्तिः (pravr̥ttiḥ) - activity; च (ca) - and; जन्म (janma) - birth; मृत्युः (mr̥tyuḥ) - death; पुनर्भवः (punarbhavaḥ) - rebirth;]

From that god arise the nonexistent, the existent, and both existent and nonexistent, as well as continuance, activity, birth, death, and rebirth.

अध्यात्मं श्रूयते यत् च पञ्चभूत-गुणात्मकम्। अव्यक्त-आदि परं यत् च सः एव परिगीयते ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ६)

adhyātmaṁ śrūyatē yat ca pañcabhūta-guṇātmakam। avyakta-ādi paraṁ yat ca saḥ ēva parigīyatē ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 6)

[अध्यात्मं (adhyātmaṁ) - the self; श्रूयते (śrūyatē) - is understood; यत् (yat) - that which; च (ca) - and; पञ्चभूत-गुणात्मकम् (pañcabhūta-guṇātmakam) - characterized by the qualities of the five elements; अव्यक्त-आदि (avyakta-ādi) - beginning with the unmanifest; परं (paraṁ) - the supreme; यत् (yat) - that which; च (ca) - and; सः एव (saḥ ēva) - he indeed; परिगीयते (parigīyatē) - is proclaimed;]

What is called the self, what is characterized by the qualities of the five elements, and what is the supreme beginning with the unmanifest—he, indeed, is proclaimed as such.

यत् तत् यतिवराः युक्ताः ध्यान-योग-बलान्विताः। प्रतिबिम्बम् इव आदर्शे पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ७)

yat tat yativarāḥ yuktāḥ dhyāna-yōga-balānvitāḥ। pratibimbam iva ādarśē paśyanti ātmani avasthitam ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 7)

[यत् तत् (yat tat) - that which; यतिवराः (yativarāḥ) - the foremost ascetics; युक्ताः (yuktāḥ) - practicing; ध्यान-योग-बलान्विताः (dhyāna-yōga-balānvitāḥ) - endowed with the power of meditation and discipline; प्रतिबिम्बम् (pratibimbam) - a reflection; इव (iva) - as; आदर्शे (ādarśē) - in a mirror; पश्यन्ति (paśyanti) - see; आत्मनि (ātmani) - within themselves; अवस्थितम् (avasthitam) - abiding;]

That which the foremost ascetics, practicing and endowed with the power of meditation and discipline, see abiding within themselves—like a reflection in a mirror.

श्रद्दधानः सदा उद्युक्तः सत्य-धर्म-परायणः। आसेवन् इमम् अध्यायम् नरः पापात् प्रमुच्यते ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ८)

śraddadhānaḥ sadā udyuktaḥ satya-dharma-parāyaṇaḥ। āsēvan imam adhyāyam naraḥ pāpāt pramucyatē ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 8)

[श्रद्दधानः (śraddadhānaḥ) - with faith; सदा (sadā) - always; उद्युक्तः (udyuktaḥ) - diligent; सत्य-धर्म-परायणः (satya-dharma-parāyaṇaḥ) - devoted to truth and righteousness; आसेवन् (āsēvan) - reciting; इमम् (imam) - this; अध्यायम् (adhyāyam) - chapter; नरः (naraḥ) - man; पापात् (pāpāt) - from sin; प्रमुच्यते (pramucyatē) - is freed;]

A man who recites this chapter with faith, always diligent and devoted to truth and righteousness, is freed from sin.

अनुक्रमणि-अध्यायम् भारतस्य इमम् आदितः। आस्तिकः सततं शृण्वन् न कृच्छ्रेषु अवसीदति ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ९)

anukramaṇi-adhyāyam bhāratasya imam āditaḥ। āstikaḥ satataṁ śr̥ṇvan na kr̥cchrēṣu avasīdati ॥ ( bōri 1. 1. 1 9 9)

[अनुक्रमणि-अध्यायम् (anukramaṇi-adhyāyam) - the index chapter; भारतस्य (bhāratasya) - of the Mahābhārata; इमम् (imam) - this; आदितः (āditaḥ) - from the beginning; आस्तिकः (āstikaḥ) - one possessing faith; सततं (satataṁ) - always; शृण्वन् (śr̥ṇvan) - hearing; न (na) - does not; कृच्छ्रेषु (kr̥cchrēṣu) - in difficulties; अवसीदति (avasīdati) - sink;]

One who, with faith, always listens from the beginning to this index chapter of the Mahābhārata never sinks in difficulties.

उभे सन्ध्ये जपन् किञ्चित्; सद्यः मुच्येत किल्बिषात्। अनुक्रमण्या यावत् स्यात्; अह्ना रात्र्या च सञ्चितम् ॥ ( बोरि १. १. २ ० ०)

ubhē sandhyē japan kiñcit; sadyaḥ mucyēta kilbiṣāt। anukramaṇyā yāvat syāt; ahnā rātryā ca sañcitam ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 0)

[उभे सन्ध्ये (ubhē sandhyē) - at both twilights; जपन् (japan) - reciting; किञ्चित् (kiñcit) - even a little; सद्यः (sadyaḥ) - immediately; मुच्येत (mucyēta) - is freed; किल्बिषात् (kilbiṣāt) - from sin; अनुक्रमण्या (anukramaṇyā) - in the Anukramanika; यावत् स्यात् (yāvat syāt) - as much as can be; अह्ना रात्र्या च (ahnā rātryā ca) - by day and by night; सञ्चितम् (sañcitam) - accumulated;]

Reciting even a little of the Anukramanika at both twilights, one is immediately freed from the sins accumulated by day and by night.

भारतस्य वपुः हि एतत्; सत्यं च अमृतम् एव च। नवनीतं यथा दध्नः; द्विपदां ब्राह्मणः यथा ॥ ( बोरि १. १. २ ० १)

bhāratasya vapuḥ hi ētat; satyaṁ ca amr̥tam ēva ca। navanītaṁ yathā dadhnaḥ; dvipadāṁ brāhmaṇaḥ yathā ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 1)

[भारतस्य (bhāratasya) - of the Bharata; वपुः (vapuḥ) - essence; हि (hi) - indeed; एतत् (ētat) - this; सत्यं (satyaṁ) - truth; च (ca) - and; अमृतम् (amr̥tam) - immortality; एव (ēva) - indeed; च (ca) - and; नवनीतं (navanītaṁ) - clarified butter; यथा (yathā) - just as; दध्नः (dadhnaḥ) - from curds; द्विपदां (dvipadāṁ) - among bipeds; ब्राह्मणः (brāhmaṇaḥ) - the Brahmin; यथा (yathā) - just as;]

This indeed is the essence of the Bharata—truth and immortality—just as clarified butter comes from curds, just as, among bipeds, the Brahmin is foremost.

आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ॥ (नील १. १. २ ६ ५)

āraṇyakaṁ ca vēdēbhya ōṣadhibhyō’mr̥taṁ yathā ॥ (nīla 1. 1. 2 6 5)

[आरण्यकं (āraṇyakaṁ) - the Araṇyaka; च (ca) - and; वेदेभ्य (vēdēbhya) - among the Vedas; ओषधिभ्यः (ōṣadhibhyaḥ) - among plants; अमृतं (amr̥taṁ) - nectar; यथा (yathā) - just as;]

just as the Araṇyaka among the Vedas, as nectar among plants...

ह्रदानाम् उदधिः श्रेष्ठः; गौः वरिष्ठा चतुष्पदाम्। यथा एतानि वरिष्ठानि; तथा भारतम् उच्यते ॥ ( बोरि १. १. २ ० २)

hradānām udadhiḥ śrēṣṭhaḥ; gauḥ variṣṭhā catuṣpadām। yathā ētāni variṣṭhāni; tathā bhāratam ucyatē ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 2)

[ह्रदानाम् (hradānām) - among lakes; उदधिः (udadhiḥ) - the ocean; श्रेष्ठः (śrēṣṭhaḥ) - is the best; गौः (gauḥ) - the cow; वरिष्ठा (variṣṭhā) - is the foremost; चतुष्पदाम् (catuṣpadām) - among four-legged creatures; यथा (yathā) - just as; एतानि (ētāni) - these; वरिष्ठानि (variṣṭhāni) - are the most excellent; तथा (tathā) - so; भारतम् (bhāratam) - the Bhārata; उच्यते (ucyatē) - is said to be;]

Just as the ocean is the best among lakes, and the cow is the foremost among four-legged creatures, so is the Bhārata said to be the most excellent among them.

यः च एनम् श्रावयेत् श्राद्धे; ब्राह्मणान् पादम् अन्ततः। अक्षय्यम् अन्नपानं तत्; पितृन् तस्य उपतिष्ठति ॥ ( बोरि १. १. २ ० ३)

yaḥ ca ēnam śrāvayēt śrāddhē; brāhmaṇān pādam antataḥ। akṣayyam annapānaṁ tat; pitr̥n tasya upatiṣṭhati ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 3)

[यः (yaḥ) - whoever; च (ca) - and; एनम् (ēnam) - this (Mahabharata); श्रावयेत् (śrāvayēt) - recites; श्राद्धे (śrāddhē) - at a śrāddha ceremony; ब्राह्मणान् (brāhmaṇān) - to the brahmins; पादम् अन्ततः (pādam antataḥ) - even a single portion; अक्षय्यम् (akṣayyam) - inexhaustible; अन्नपानं (annapānaṁ) - food and drink; तत् (tat) - that; पितृन् (pitr̥n) - the ancestors; तस्य (tasya) - for him; उपतिष्ठति (upatiṣṭhati) - attends (waits upon);]

And whoever recites even a single portion of this to the brahmins at a śrāddha ceremony, for him, inexhaustible food and drink attend his ancestors.

इतिहास-पुराणाभ्यां; वेदम् समुपबृंहयेत्। बिभेति अल्प-श्रुतात् वेदः; माम् अयम् प्रतरिष्यति ॥ ( बोरि १. १. २ ० ४)

itihāsa-purāṇābhyāṁ; vēdam samupabr̥ṁhayēt। bibhēti alpa-śrutāt vēdaḥ; mām ayam pratariṣyati ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 4)

[इतिहास-पुराणाभ्यां (itihāsa-purāṇābhyāṁ) - with Itihāsa and Purāṇa; वेदम् (vēdam) - the Veda; समुपबृंहयेत् (samupabr̥ṁhayēt) - should be supplemented; बिभेति (bibhēti) - fears; अल्प-श्रुतात् (alpa-śrutāt) - from one of little learning; वेदः (vēdaḥ) - the Veda; माम् (mām) - me; अयम् (ayam) - this; प्रतरिष्यति (pratariṣyati) - will cross over;]

One should supplement the Veda with Itihāsa and Purāṇa, for the Veda fears, "This person of little learning will cross over me."

कार्ष्णम् वेदम् इमम् विद्वान्; श्रावयित्वा अर्थम् अश्नुते। भ्रूण-हत्या-कृतं च अपि; पापं जह्यात् न संशयः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ५)

kārṣṇam vēdam imam vidvān; śrāvayitvā artham aśnutē। bhrūṇa-hatyā-kr̥taṁ ca api; pāpaṁ jahyāt na saṁśayaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 5)

[कार्ष्णम् (kārṣṇam) - of Kṛṣṇa (Vyāsa, or the Mahābhārata); वेदम् (vēdam) - the Veda; इमम् (imam) - this; विद्वान् (vidvān) - one who knows; श्रावयित्वा (śrāvayitvā) - having caused to be heard; अर्थम् (artham) - the benefit; अश्नुते (aśnutē) - obtains; भ्रूण-हत्या-कृतम् (bhrūṇa-hatyā-kr̥tam) - committed by abortion; च (ca) - and; अपि (api) - even; पापम् (pāpam) - sin; जह्यात् (jahyāt) - would be freed from; न (na) - no; संशयः (saṁśayaḥ) - doubt;]

One who knows this Mahābhārata, having recited it to others, obtains its merit, and would be freed without doubt even from the sin committed by abortion.

यः इमं शुचिः अध्यायं पठेत् पर्वणि पर्वणि। अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यात् इति मे मतिः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ६)

yaḥ imaṁ śuciḥ adhyāyaṁ paṭhēt parvaṇi parvaṇi। adhītaṁ bhārataṁ tēna kr̥tsnaṁ syāt iti mē matiḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 6)

[यः (yaḥ) - who; इमं (imaṁ) - this; शुचिः (śuciḥ) - pure; अध्यायं (adhyāyaṁ) - chapter; पठेत् (paṭhēt) - should recite; पर्वणि पर्वणि (parvaṇi parvaṇi) - at every festival; अधीतं (adhītaṁ) - learned; भारतं (bhārataṁ) - the Mahabharata; तेन (tēna) - by him; कृत्स्नं (kr̥tsnaṁ) - entirely; स्यात् (syāt) - is; इति (iti) - thus; मे (mē) - my; मतिः (matiḥ) - opinion;]

Whoever, pure in mind, recites this chapter at every festival, I believe that by him the entire Mahabharata has been studied.

यः च इमं शृणुयात् नित्यम्; आर्षं श्रद्धा-समन्वितः। सः दीर्घम् आयुः कीर्तिं च; स्वर्ग-गतिम् च आप्नुयात् नरः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ७)

yaḥ ca imaṁ śr̥ṇuyāt nityam; ārṣaṁ śraddhā-samanvitaḥ। saḥ dīrgham āyuḥ kīrtiṁ ca; svarga-gatim ca āpnuyāt naraḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 7)

[यः (yaḥ) - whoever; च (ca) - and; इमं (imaṁ) - this; शृणुयात् (śr̥ṇuyāt) - hears; नित्यम् (nityam) - daily; आर्षं (ārṣaṁ) - ancient; श्रद्धा-समन्वितः (śraddhā-samanvitaḥ) - with faith; सः (saḥ) - he; दीर्घम् (dīrgham) - long; आयुः (āyuḥ) - life; कीर्तिं (kīrtiṁ) - renown; च (ca) - and; स्वर्ग-गतिम् (svarga-gatim) - the path to heaven; च (ca) - and; आप्नुयात् (āpnuyāt) - may obtain; नरः (naraḥ) - the man;]

And whoever listens daily to this ancient work with faith—he may attain long life, renown, and the path to heaven.

चत्वारः एकतः वेदाः; भारतम् च एकम् एकतः। समागतैः सुरर्षिभिः; तुलाम् आरोपितं पुरा ॥ ( बोरि १. १. २ ० ८)

catvāraḥ ēkataḥ vēdāḥ; bhāratam ca ēkam ēkataḥ। samāgataiḥ surarṣibhiḥ; tulām ārōpitaṁ purā ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 8)

[चत्वारः (catvāraḥ) - four; एकतः (ēkataḥ) - on one side; वेदाः (vēdāḥ) - the Vedas; भारतं (bhārataṁ) - the Mahabharata; च (ca) - and; एकम् (ēkam) - one; एकतः (ēkataḥ) - on the other side; समागतैः (samāgataiḥ) - by those assembled; सुरर्षिभिः (surarṣibhiḥ) - by gods and sages; तुलाम् (tulām) - a scale; आरोपितं (ārōpitaṁ) - was placed; पुरा (purā) - in ancient times;]

In ancient times, the four Vedas were placed on one side of a scale and the Mahabharata on the other, by the assembled gods and sages.

महत्त्वे च गुरुत्वे च; ध्रियमाणं ततः अधिकम् ॥ ( बोरि १. १. २ ० ८)

mahattvē ca gurutvē ca; dhriyamāṇaṁ tataḥ adhikam ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 8)

[महत्त्वे (mahattvē) - in greatness; च (ca) - and; गुरुत्वे (gurutvē) - in weightiness; च (ca) - and; ध्रियमाणं (dhriyamāṇaṁ) - being weighed; ततः (tataḥ) - then; अधिकम् (adhikam) - greater;]

And when it was weighed for greatness and weight, it was found to be greater.

चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा ॥ (नील १. १. २ ७ २)

caturbhyaḥ sarahasyēbhyō vēdēbhyō hyadhikaṁ yadā ॥ (nīla 1. 1. 2 7 2)

[चतुर्भ्यः (caturbhyaḥ) - than the four; सरहस्येभ्यः (sarahasyēbhyaḥ) - with their secret teachings; वेदेभ्यः (vēdēbhyaḥ) - Vedas; हि (hi) - indeed; अधिकम् (adhikam) - greater; यदा (yadā) - when;]

when it became greater than the four Vedas, including their secret teachings...

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ॥ (नील १. १. २ ७ ३)

tadāprabhr̥ti lōkē’sminmahābhāratamucyatē ॥ (nīla 1. 1. 2 7 3)

[तदा-प्रभृति (tadā-prabhr̥ti) - since then; लोके (lōkē) - in the world; अस्मिन् (asmin) - in this; महाभारतम् (mahābhāratam) - Mahabharata; उच्यते (ucyatē) - is called;]

From that time onward, in this world, it is called the Mahabharata.

महत्त्वात् भारवत्त्वात् च; महाभारतम् उच्यते। निरुक्तम् अस्य यः वेद; सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥ ( बोरि १. १. २ ० ९)

mahattvāt bhāravattvāt ca; mahābhāratam ucyatē। niruktam asya yaḥ vēda; sarva-pāpaiḥ pramucyatē ॥ ( bōri 1. 1. 2 0 9)

[महत्त्वात् (mahattvāt) - because of its greatness; भारवत्त्वात् (bhāravattvāt) - because of its heaviness; च (ca) - and; महाभारतम् (mahābhāratam) - Mahabharata; उच्यते (ucyatē) - is called; निरुक्तम् (niruktam) - the etymology; अस्य (asya) - of this; यः (yaḥ) - who; वेद (vēda) - knows; सर्व-पापैः (sarva-pāpaiḥ) - from all sins; प्रमुच्यते (pramucyatē) - is freed;]

It is called the Mahabharata because of its greatness and weight; whoever knows its etymology is freed from all sins.

तपः न कल्कः अध्ययनं न कल्कः। स्वाभाविकः वेदविधिः न कल्कः। प्रसह्य वित्त-ाहरणं न कल्कः; तानि एव भाव-उपहतानि कल्कः ॥ ( बोरि १. १. २ १ ०)

tapaḥ na kalkaḥ adhyayanaṁ na kalkaḥ। svābhāvikaḥ vēdavidhiḥ na kalkaḥ। prasahya vitta-āharaṇaṁ na kalkaḥ; tāni ēva bhāva-upahatāni kalkaḥ ॥ ( bōri 1. 1. 2 1 0)

[तपः (tapaḥ) - asceticism; न (na) - is not a fault; कल्कः (kalkaḥ) - fault; अध्ययनं (adhyayanaṁ) - study; न (na) - is not a fault; कल्कः (kalkaḥ) - fault; स्वाभाविकः (svābhāvikaḥ) - natural; वेदविधिः (vēdavidhiḥ) - Vedic ritual; न (na) - is not a fault; कल्कः (kalkaḥ) - fault; प्रसह्य (prasahya) - by force; वित्त-ाहरणं (vitta-āharaṇaṁ) - taking away wealth; न (na) - is not a fault; कल्कः (kalkaḥ) - fault; तानि (tāni) - these very things; एव (ēva) - indeed; भाव-उपहतानि (bhāva-upahatāni) - corrupted by motive; कल्कः (kalkaḥ) - are faults;]

Asceticism is not a fault, nor is study, nor is natural ritual of the Veda, nor is forcibly taking wealth a fault; these things themselves become faults only when corrupted by motive.