UNION 01.01
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ ( बोरि १. १. ०)
Having bowed to Nārāyaṇa and to Nara, the best of men, and to the goddess Sarasvatī, then one should recite the epic Jaya.
नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च। त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम् ॥ (कुंभ १. १. २)
I bow to Nārāyaṇa, teacher of the gods, the sole lord of the world, beloved of devotees, revered by all beings, free from the three qualities, unborn, all-pervading, the primeval lord, the destroyer of worldly existence, worshipped by gods, asuras, and siddhas.
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ (कुंभ १. १. ३)
Homage to the great Dharma; homage to Krishna, the creator. Having paid respects to the Brahmins, I shall declare the eternal laws.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः। ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय। ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः ॥ (कुंभ १. १. ४)
Om, homage to the divine Vāsudeva. Om, homage to the Grandsire. Om, homage to the Prajāpatis. Om, homage to Kṛṣṇa Dvaipāyana. Om, homage to all removers of obstacles.
लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥ ( बोरि १. १. १)
Ugraśravā, son of Lomaharṣaṇa, the Sūta and reciter of ancient tales, at the twelve-year sacrificial session of Śaunaka, the chief of the family, in the Naimiṣa forest...
समासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान्। विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥ ( बोरि १. १. २)
At some point, the son of the Sūta, bowing respectfully, approached the seated brahmarshis who were firm in their vows.
तमाश्रममनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनः। चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः ॥ ( बोरि १. १. ३)
When he arrived at the hermitage, the ascetics dwelling in Naimisharanya gathered there around him, eager to hear the varied tales.
उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात् ॥ (कुंभ १. १. ७)
He said to all those sages, "I am fortunate today to see you."
वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः। वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः ॥ (कुंभ १. १. ८)
O best of the twice-born, I will recite to you today all the Vedas, the collections of stories of dharma composed by Vyāsa; let the ascetics rich in austerity listen.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः ॥ (कुंभ १. १. ९)
Hearing those words of his, the residents of the Naimisha forest...
अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः।अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिनन्दितः ॥ ( बोरि १. १. ४)
Having bowed respectfully with joined palms to all those sages, he inquired about their progress in austerities, and was welcomed by the worthy ones.
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु।निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः ॥ ( बोरि १. १. ५)
Then, when all the ascetics had taken their seats, Lomaharshana respectfully took the indicated seat.
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च।अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ ( बोरि १. १. ६)
Then, seeing him comfortably seated and rested, a certain seer there asked him, beginning a conversation.
कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहृतस्त्वया।कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ ( बोरि १. १. ७)
O Sūta, from where have you come, and where has he wandered with you? O lotus-eyed one, tell me this as I ask: what is the time?
एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावल्लौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसम्पन्नस्तेषां च चरिताश्रयम् ॥ (नील १. १. ८)
Thus, Lomaharshana, endowed with eloquence, properly spoke a statement based upon their deeds, as was appropriate, having been asked.
तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (नील १. १. ९)
In that spacious assembly of sages whose souls were perfected...
सूत उवाच॥
The Sūta said:
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः।समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ॥ ( बोरि १. १. ८)
In the presence of the great-souled Janamejaya, the royal sage, at the snake sacrifice, truly in the assembly of the king of kings, the son of Parikshit...
कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः।कथिताश्चापि विधिवद्या वैशम्पायनेन वै ॥ ( बोरि १. १. ९)
The various and highly auspicious stories spoken by Kṛṣṇa Dvaipāyana, as well as those properly narrated by Vaiśaṃpāyana—
श्रुत्वाहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः।बहूनि सम्परिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ॥ ( बोरि १. १. १ ०)
Having heard those various stories connected with the Mahabharata, full of diverse meanings, I visited many pilgrimage places and shrines.
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्।गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ॥ ( बोरि १. १. १ १)
I went to that sacred place named Samantapañcaka, frequented by Brahmins, where the battle took place long ago.
पाण्डवानां कुरूणां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ ( बोरि १. १. १ १)
of the Pāṇḍavas, the Kurus, and all the kings
दिदृक्षुरागतस्तस्मात्समीपं भवतामिह।आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः ॥ ( बोरि १. १. १ २)
Therefore, wishing to see you, I have come here; I consider all of you to be long-lived and truly possessed of a spiritual nature.
अस्मिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः।कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ॥ ( बोरि १. १. १ ३)
In this sacrifice, O most fortunate ones whose radiance is like that of the sun and fire, who are consecrated, pure, have recited the mantras, and have offered oblations into the fire...
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥ ( बोरि १. १. १ ३)
You Brahmins are all seated at ease; what shall I say?
पुराणसंश्रिताः पुण्याः कथा वा धर्मसंश्रिताः।इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ४)
Stories rooted in ancient legend, sacred tales, or accounts grounded in righteousness—of kings and of great sages.
ऋषय ऊचुः॥
The sages said:
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा।सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥ ( बोरि १. १. १ ५)
The purāṇa which was spoken by Dvaipāyana, the supreme seer, and which, having been heard, was highly honored by the gods and Brahmarṣis...
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः।सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ ( बोरि १. १. १ ६)
of that foremost among narratives, with its remarkable and varied sections, endowed with subtle meaning and reasoning, and adorned with the meanings of the Vedas
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्।संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥ ( बोरि १. १. १ ७)
the sacred narrative of the Bhārata, imbued with the essence of the text, rendered with proper refinement, expressed in Sanskrit, and enriched by many branches of knowledge
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशम्पायन उक्तवान्।यथावत्स ऋषिस्तुष्ट्या सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥ ( बोरि १. १. १ ८)
which the sage Vaiśampāyana, by Dvaipāyana's command, properly recited with satisfaction to King Janamejaya at the sacrifice
वेदैश्चतुर्भिः समितां व्यासस्याद्भुतकर्मणः।संहितां श्रोतुमिच्छामो धर्म्यां पापभयापहाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ९)
We wish to hear the righteous compilation, made from the four Vedas by Vyāsa of wondrous deeds, which removes the fear of sin and evil.
सूत उवाच॥
The Sūta said:
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्।ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ ( बोरि १. १. २ ०)
The original person, the lord, invoked by many, praised by men, the truth, the one syllable, Brahman, both manifest and unmanifest, eternal.
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्।परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ ( बोरि १. १. २ १)
The one who is both the unmanifest and the manifest, who indeed is everything in the universe, who is beyond both the manifest and unmanifest, the creator of all that is higher and lower, the ancient, the supreme, the imperishable.
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्।नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥ ( बोरि १. १. २ २)
Having bowed to Viṣṇu—who is auspicious, blessed, worthy of worship, sinless, pure; to Hṛṣīkeśa, the teacher of all that moves and does not move, to Hari—
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोके महात्मनः।प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ ( बोरि १. १. २ ३)
I shall now declare in full the teaching of Vyāsa, the great-souled sage who is honored here and in all the worlds, whose brilliance is boundless.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ (कुंभ १. १. ३ २)
Homage to that venerable Vyāsa of boundless energy, by whose grace I will declare this tale of Nārāyaṇa.
सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा ॥ (कुंभ १. १. ३ ३)
O Sūta, the fulfilment of all stages of life and bathing in all sacred fords are not as fruitful as the tale of Nārāyaṇa.
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति। एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ (कुंभ १. १. ३ ४)
There never has been, nor ever will be, anyone equal to Nārāyaṇa; by this true statement, I accomplish all aims.
आचख्युः कवयः केचित्सम्प्रत्याचक्षते परे।आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥ ( बोरि १. १. २ ४)
Some poets have narrated this history, others are now narrating it, and still others likewise will narrate it on earth.
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्।विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥ ( बोरि १. १. २ ५)
But this great knowledge, established in the three worlds, is both set forth in detail and summarized, being preserved by the twice-born.
अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः।छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥ ( बोरि १. १. २ ६)
Embellished with beautiful words, both divine and human expressions, and endowed with various metrical forms—pleasing to the learned.
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये। विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः ॥ (कुंभ १. १. ३ ९)
In a sacred and pure mountain cave dwelling at the foot of the Himalaya, the righteous one, having purified his body, resorted to a bed of sacred grass.
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ॥ (कुंभ १. १. ४ ०)
Pure, self-restrained Vyāsa, with a tranquil mind, engaged in austerity, having examined with righteousness that course of the history of Bhārata,
प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः ॥ (कुंभ १. १. ४ १)
Entering into meditative concentration with knowledge, he saw everything within.
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते।बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमक्षयम् ॥ ( बोरि १. १. २ ७)
In this realm, devoid of brilliance, without light, and enveloped on all sides by darkness, there arose a single great egg—the imperishable seed of all beings.
युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते।यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ ( बोरि १. १. २ ८)
That great, divine principle, which is declared to be the cause at the beginning of the cosmic cycle—in which are heard the truth, the light, and the eternal Absolute—
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम्।अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ ( बोरि १. १. २ ९)
It is wondrous and inconceivable, present equally everywhere, unmanifest, the subtle cause which is of the nature of both existence and nonexistence.
यस्मात्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः।ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ ( बोरि १. १. ३ ०)
From whom were born the Grandfather (Brahmā), the Lord, the one Prajāpati, Brahmā, the teacher of the gods, Sthāṇu (Śiva), Manu, Ka, Parameṣṭhin, and then...
प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त ये।ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ ( बोरि १. १. ३ १)
Similarly, Prāchetas, Dakṣa, and Dakṣa's seven sons—from them arose the twenty-one lords of beings.
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वमृषयो विदुः।विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ ( बोरि १. १. ३ २)
And the cosmic Person of immeasurable essence, whom all the seers, the Viśvedevas, the Ādityas, the Vasus, and even the Aśvins know—
यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा।ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ( बोरि १. १. ३ ३)
Yakshas, Sādhyas, Piśācas, Guhyakas, and Pitṛs; then, the pure and distinguished Brahmarshis, the wise, were also born.
राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः।आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा ॥ ( बोरि १. १. ३ ४)
Likewise, many royal sages endowed with all virtues, the waters, the sky, the earth, the wind, the atmosphere, and the directions...
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात्।यच्चान्यदपि तत्सर्वं सम्भूतं लोकसाक्षिकम् ॥ ( बोरि १. १. ३ ५)
Years, seasons, months, fortnights, days, and nights in due order—and whatever else—have all arisen, witnessed by the world.
यदिदं दृश्यते किञ्चिद्भूतं स्थावरजङ्गमम्।पुनः सङ्क्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥ ( बोरि १. १. ३ ६)
Whatever of this world, whether stationary or moving, is seen—all beings—are all drawn back again when the end of the age arrives.
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये।दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ ( बोरि १. १. ३ ७)
Just as the signs of the seasons, in their various forms, appear in succession—and they are always the same—so too are the manifestations at the beginnings of the yugas.
एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम्।अनादिनिधनं लोके चक्रं सम्परिवर्तते ॥ ( बोरि १. १. ३ ८)
Thus, this wheel, which has neither beginning nor end and causes the destruction of beings, keeps turning in the world without start or finish.
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च।त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः सङ्क्षेपलक्षणा ॥ ( बोरि १. १. ३ ९)
In summary, the creation of the gods is said to number thirty-three thousand, thirty-three hundred, and thirty-three.
दिवस्पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः।सविता च ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ ( बोरि १. १. ४ ०)
He is the son of Dyaus, of great brilliance, the soul of sight, the radiant one, Savitar, R̥cīka, Arka, Bhānu, the bringer of light, Ravi.
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः।देवभ्राट्तनयस्तस्य तस्मात्सुभ्राडिति स्मृतः ॥ ( बोरि १. १. ४ १)
All the sons of Vivasvat, among them the youngest—he is the son of Devabhṛat; therefore, he is known as Subhrāt.
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः।दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरात्मवान् ॥ ( बोरि १. १. ४ २)
But Subhrāj had three sons who were prolific and well-learned: Daśajyotis, Śatajyotis, and Sahasrajyotis, all self-possessed.
दश पुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः।ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ ( बोरि १. १. ४ ३)
The great-souled Dashajyotis had ten thousand sons; and then, here, Shatajotis had sons ten times as many.
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः।तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ ( बोरि १. १. ४ ४)
Further, the sons of Sahasrajyotis were ten times as many as those before him; from them came this Kuru lineage and that of the Yadus and Bharata.
ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः।सम्भूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सविस्तराः ॥ ( बोरि १. १. ४ ५)
The lineages of Yayāti, the Ikṣvāku lineage, all the royal sages, and many other lines, with the origins of various beings described in full detail, sprang forth.
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्।वेदयोगं सविज्ञानं धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ ( बोरि १. १. ४ ६)
All the abodes of beings, the secrets of three kinds, union with the Veda together with knowledge, and dharma, artha, and kama—
धर्मकामार्थशास्त्राणि शास्त्राणि विविधानि च।लोकयात्राविधानं च सम्भूतं दृष्टवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ४ ७)
The sage saw the treatises on dharma, desire, and wealth, the various other treatises, and the ordering of worldly conduct that had arisen.
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः ॥ (कुंभ १. १. ६ ३)
ethical teaching and the complete account in every detail of the line of Bharata
इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च।इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ॥ ( बोरि १. १. ४ ८)
Here, all historical accounts with their explanations, various scriptures as well, are included and described; this is a characteristic of the work.
संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम् ॥ (कुंभ १. १. ६ ४)
Then, after summarizing this epic, he will recount it in detail.
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः सङ्क्षेपमब्रवीत्।इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ ( बोरि १. १. ४ ९)
Having expounded this great knowledge, the sage presented a summary, for in the world, a mixture of concise and detailed exposition is indeed desirable for the learned.
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथापरे।तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥ ( बोरि १. १. ५ ०)
Some begin the Mahabharata with the episode of Manu, others with Astika, and yet others with Uparicara—learned brahmins recite it properly in these various ways.
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः।व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थं धारयितुं परे ॥ ( बोरि १. १. ५ १)
The wise illuminate varied knowledge of the collections; some are skilled in explaining the text, while others in committing it to memory.
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्।इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ ( बोरि १. १. ५ २)
Through asceticism and celibacy, the son of Satyavatī arranged the eternal Veda and composed this holy epic.
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः।मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥ ( बोरि १. १. ५ ३)
The learned son of Parāśara, a Brahmarṣi, firm in his vows, through his mother’s appointment, and the wise and righteous son of Gaṅgā...
तदाख्यानवरिष्ठं स कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ॥ (नील १. १. ५ ५)
Having composed that foremost narration, the master Dvaipayana...
कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्। तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ॥ (नील १. १. ५ ६)
He pondered, 'How should I teach the students here?' And when someone knew that thought of the sage Dvaipayana...
तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्। प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ॥ (नील १. १. ५ ७)
There, the revered Brahma, the teacher of the worlds, himself arrived, to show favor to that sage and out of the desire for the welfare of the worlds.
तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः ॥ (नील १. १. ५ ८)
Amazed on seeing him, he stood with hands joined and bowed down, then, surrounded by all the assemblies of sages, prepared a seat.
हिरण्यगर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनाभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥ (नील १. १. ५ ९)
But seeing Hiraṇyagarbha seated there on the supreme seat, the son of Vasavā (Viṣṇu), after walking around, stood near the seat.
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः ॥ (नील १. १. ६ ०)
Then, having been permitted by Brahmā, the supreme creator, Kṛṣṇa—delighted and with a pure smile—sat down near the seat.
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवान्काव्यं परमपूजितम् ॥ (नील १. १. ६ १)
He who was of great brilliance said to Brahmā, the supreme lord: 'O Blessed One, this most highly revered poem has been composed by me.'
ब्रह्मन्वेदरहस्यं च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ (नील १. १. ६ २)
O Brahman, the secret of the Veda and whatever else has been established by me, along with the parts and Upaniṣads and the detailed exposition of the Vedas—
इतिहासपुराणानामुन्मेषं निर्मितं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसञ्ज्ञितम् ॥ (नील १. १. ६ ३)
the emergence and formation of the Itihāsas and Purāṇas, and whatever else—classified as the threefold time: past, present, and future
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम् ॥ (नील १. १. ६ ४)
The determination of the presence and absence of old age, death, fear, and disease; the various forms of dharma; and the distinguishing marks of the āśramas.
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ (नील १. १. ६ ५)
the arrangement of the four social classes, the entirety of the Purāṇas, asceticism, celibacy, the earth, and the moon and the sun
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह। ऋचो यजूंषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च ॥ (नील १. १. ६ ६)
the measure of the planets, stars, and constellations along with their ages; the Ṛg Veda hymns, the Yajur Veda formulas, the Sāma Veda chants, and likewise the spiritual essence of the Veda;
न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा। हेतुनैव समं जन्म दिव्यमानुषसञ्ज्ञितम् ॥ (नील १. १. ६ ७)
Law, phonetics, medicine, charity, the Pāśupata doctrine as well, and the cause of the origin of those called divine and human...
तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम्। नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥ (नील १. १. ६ ८)
the praise of sacred fords, holy places, regions, rivers, mountains, forests, and the ocean
पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम्। वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः ॥ (नील १. १. ६ ९)
the skill in warfare from the divine and ancient histories and the eons, the various types of expression, and the order of worldly conduct, which...
यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ (नील १. १. ७ ०)
And whatever is the all-pervading entity, that too has been explained; but there is no writer of this on earth.
ब्रह्मोवाच। तपोविशिष्टदपि वै विशिष्टान्मुनिसञ्चयात्। मन्ये श्रेष्ठतरं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ (नील १. १. ७ १)
Brahma said: I consider you indeed to be superior even to the distinguished assembly of sages who excel in asceticism, because of your knowledge of secret wisdom.
जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम्। त्वया च काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति ॥ (नील १. १. ७ २)
From birth I have known your speech to be truthful and possessing knowledge of Brahman; and since you have called it kāvya, therefore, it shall be kāvya.
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ (नील १. १. ७ ३)
The poets are not capable of fully defining this poem—just as, regarding the householder, the other three āśramas are unable to do so.
काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने। सौतिरुवाच। एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ॥ (नील १. १. ७ ४)
For the purpose of writing the poem, Ganesha should be remembered, O sage. Sauti said: Having thus spoken to him, Brahma went to his own abode.
ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः। स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ॥ (नील १. १. ७ ५)
Then Vyasa, the son of Satyavati, remembered Heramba; Ganesha, Lord who fulfils the wishes of his devotees, is present the moment he is recalled.
तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः। पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदाऽनघ ॥ (नील १. १. ७ ६)
There, the lord of obstacles came to where Vyāsa was; having been worshipped and seated by Vyāsa, he was then addressed by the sinless sage.
लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक। मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च ॥ (नील १. १. ७ ७)
You, Gananayaka, be the scribe of this Bhārata, as it is recited by me and conceived in my mind.
श्रुत्वैतत्प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम्। लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ (नील १. १. ७ ८)
Hearing this, Ganesha said, "If my pen does not stop even for a moment while I am writing, then I will indeed be the scribe."
व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित्। ओमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः ॥ (नील १. १. ७ ९)
Vyāsa also told that god, “Do not write anything without understanding.” After saying 'Om', Ganesha is said to have become the scribe.
ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात्। यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम् ॥ (नील १. १. ८ ०)
Then the sage, out of curiosity, made a concealed knot in the composition—in which sage Dvaipayana truly uttered this with a condition:
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च। अहं वेद्मि शुको वेत्ति सञ्जयो वेत्ति वा न वा ॥ (नील १. १. ८ १)
There are eight thousand verses and eight hundred more; I know them, Śuka knows, and Saṃjaya knows— or perhaps does not.
तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने। भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्य गूढत्वात्प्रश्रितस्य च ॥ (नील १. १. ८ २)
O sage, that collection of verses is still very tightly woven, and it cannot be unraveled, for its meaning is both hidden and subtle.
सर्वज्ञोपि गणेशो यत्क्षणमास्ते विचारयन्। तावच्चकार व्यासोपि श्लोकानन्यान्बहूनपि ॥ (नील १. १. ८ ३)
Even though Ganesha is all-knowing, whenever he paused to think, in that time Vyasa also composed many other verses.
अज्ञानतिमिरान्धस्य लोकस्य तु विचेष्टतः। ज्ञानाञ्जनशालाकाभिः नेत्रोऽन्मीलनकारकम् ॥ (नील १. १. ८ ४)
But for the world, blinded by the darkness of ignorance, when it wanders about, the one who opens its eyes with the sticks of the ointment of knowledge...
धर्मार्थकाममोक्षार्थैः समासव्यासकीर्तनैः। तथा भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः ॥ (नील १. १. ८ ५)
Just so, by the sun that is the Mahābhārata—through its concise and expansive narrations about dharma, artha, kāma, and mokṣa—the darkness among people is dispelled.
पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाः प्रकाशिताः। नृबुद्धिकौरवाणां च कृतमेतत्प्रकाशनम् ॥ (नील १. १. ८ ६)
By the full moon of the Purāṇa, the rays of light from the Vedas have been made manifest, and this illumination has been brought about for the intelligence of men and the Kauravas.
इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना। लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्सम्प्रकाशितम् ॥ (नील १. १. ८ ७)
By means of the lamp of history, which destroys the veil of delusion, the whole secret chamber of the world has been fully revealed as it truly is.
सङ्ग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान्। सम्भवस्कन्धविस्तारः सभारण्यविटङ्कवान् ॥ (नील १. १. ८ ८)
With the seeds in the Summary and Adhyaya sections, indeed rooted in the Pauloma and Astika portions, its trunk expanding in the Sambhava section, with branches in Sabha, Aranya, and Vitranka...
अरणीपर्वरुपाढ्यो विराटोद्योगसारवान्। भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान् ॥ (नील १. १. ८ ९)
Having Araniparvan as its form, filled with the essence of Virata and Udyoga parvans, with Bhishmaparvan as a great branch and adorned with the leaves of the Dronaparvan,
कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः। स्त्रीपर्वैवीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः ॥ (नील १. १. ९ ०)
With the white flowers of the Karna section, the fragrant ones of the Shalya section, deep shade for rest in the Stri section, and the great fruit of the Shanti section.
अश्वमेधामृतरसस्वाश्रमस्थानसंशयः। मौसलः श्रुतिसङ्क्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः ॥ (नील १. १. ९ १)
Ashvamedha, imbued with the nectar of immortality, full of doubts regarding the hermitage settings; the Mausala, condensed from the Vedas, attended upon by distinguished Brahmins.
सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति। पर्जन्य इव भूतानामक्षयो भारतद्रुमः ॥ (नील १. १. ९ २)
The Mahābhārata tree will be an inexhaustible resource for all the foremost poets, like a raincloud is for all creatures.
सौतिरुवाच। तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शश्वत्पुष्पफलोदयम्। स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि ॥ (नील १. १. ९ ३)
Sauti said: I shall describe the tree whose flowers and fruits arise perpetually, whose sap is delicious and pure, and which cannot be cut down even by the immortals.
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा।त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥ ( बोरि १. १. ५ ४)
Formerly, the mighty Kṛṣṇa Dvaipāyana begot, in the womb of Vicitravīrya, the Kauravas—like (one tending) three sacrificial fires.
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च।जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ ( बोरि १. १. ५ ५)
Having fathered Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura, the wise one went again to the hermitage to practice austerities.
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्।अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ५ ६)
When they were born, had grown up, and had reached their highest state, the great sage declared the Bhārata in this world of men.
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः।शशास शिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके ॥ ( बोरि १. १. ५ ७)
Having been questioned by Janamejaya and by thousands of Brahmins, the great sage instructed his disciple Vaishampayana, who was seated before him.
स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम्।कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ ( बोरि १. १. ५ ८)
Seated together with the members, he recited the Mahabharata during the intervals of the sacrifice, being urged again and again.
विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्।क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ५ ९)
Vyāsa fully recounted the full history of the Kuru lineage, the righteousness of Gāndhārī, the wisdom of Vidura, and the steadfastness of Kuntī.
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्।दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ६ ०)
The blessed sage declared the greatness of Vāsudeva, the truthfulness of the Pāṇḍavas, and the wicked conduct of the sons of Dhṛtarāṣṭra.
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ॥ (कुंभ १. १. ७ ७)
This Mahabharata, consisting of a hundred thousand verses of meritorious deeds together with tales, should be known and recited as supreme.
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्।उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥ ( बोरि १. १. ६ १)
He composed the Bhārata compilation of twenty-four thousand (verses); the Bhārata to that extent, without the subsidiary tales, is recounted by the learned.
ततोऽध्यर्धशतं भूयः सङ्क्षेपं कृतवानृषिः।अनुक्रमणिमध्यायं वृत्तान्तानां सपर्वणाम् ॥ ( बोरि १. १. ६ २)
Then, the sage further made an abridged version of a little over fifty verses—the contents chapter—summarizing the events along with their parvans.
इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम्।ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभुः ॥ ( बोरि १. १. ६ ३)
Dvaipayana first taught this to his son Shuka, and then the master imparted it to other worthy disciples.
षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ॥ (नील १. १. १ ० ५)
He composed another saṃhitā of sixty hundred thousand (verses).
त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम्। पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं गन्धर्वेषु चतुर्दश ॥ (नील १. १. १ ० ६)
Thirty thousand are established in the world of the gods; fifteen are said to be in the pitr world, and fourteen among the Gandharvas.
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ॥ (नील १. १. १ ० ७)
However, among humans, there is one hundred thousand established.
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन्।गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥ ( बोरि १. १. ६ ४)
Nārada informed the gods; Asita and Devala informed the ancestors; and Śuka indeed caused the Gandharvas, Yakṣas, and Rākṣasas to hear.
वैशम्पायनविप्रर्षिः श्रावयामास पार्थिवम्। पारिक्षितं महात्मानं नाम्ना तु जनमेजयम् ॥ (कुंभ १. १. १ २ ५)
The sage Vaiśampāyana informed the great-souled king, the son of Parikṣit, named Janamejaya.
अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशम्पायन उक्तवान्। शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः ॥ (कुंभ १. १. १ २ ६)
Indeed, in this human world, Vaiśampāyana—Vyāsa's disciple, righteous, and foremost among all knowers of the Veda—has spoken.
एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत ॥ (कुंभ १. १. १ २ ७)
But know that I have spoken one hundred thousand (verses).
दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः; स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः। दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥ ( बोरि १. १. ६ ५)
Duryodhana is a great tree made of anger; Karna is its trunk, and Shakuni its branches. Duhshasana is its rich flowers and fruit; its root is King Dhritarashtra, who is unwise.
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः। माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ (नील १. १. १ १ १)
Yudhishthira, composed of dharma, is a great tree; Arjuna is its trunk, Bhima its branches, the sons of Madri are its abundant flowers and fruits, Krishna its root, and Brahman and the Brahmins as well.
पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्बुद्ध्या विक्रमणेन च। अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसन्मुनिभिः सह ॥ (नील १. १. १ १ २)
Pāṇḍu, having conquered many lands through intelligence and valor, dwelt in the forest devoted to hunting, together with sages.
मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम्। जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥ (नील १. १. १ १ ३)
Because of the incident of killing the deer, he suffered a grievous misfortune. From birth onwards, this meant a breach of propriety for the sons of Pāṇḍu there.
स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ ( बोरि १. १. ६ ६)
Seated together with the members, he repeatedly recited the Bhārata during the intervals of the sacrifice when urged.
विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ६ ७)
Vyāsa fully spoke of the detailed account of the Kuru lineage, Gāndhārī’s righteousness, Vidura’s wisdom, and Kuntī’s steadfastness.
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ ( बोरि १. १. ६ ८)
The blessed sage spoke of the greatness of Vāsudeva, the truthfulness of the Pāṇḍavas, and the wickedness of the sons of Dhṛtarāṣṭra.
मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति। धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाश्विनोः ॥ ( बोरि १. १. ६ ९)
The approach to the mother, pertaining to the sacred teaching of Dharma, of Vāyu, of Śakra, of the two gods, and also of the Aśvins…
ततो धर्मोपनिषदं भूत्वा भर्तुः प्रिया पृथा। धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ३)
Then Kunti, her husband’s beloved, performed the invocation to Dharma; with the wish for sons, she invoked Dharma, Vāyu, and Indra with those invocations.
तद्दत्तोपनिषन्माद्री चाश्विनावाजुहाव च। जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्र्याश्च मन्त्रतः ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ४)
Then Mādrī also, following the instructions that were given, invoked the two Aśvins. Thus, all the sons of Pṛthā and Mādrī were born through the mantra.
तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः। मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ॥ ( बोरि १. १. ७ ०)
They grew up together with ascetics, protected by their two mothers, in holy and sacred forests and in the hermitages of great sages.
तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ५)
When all those great-souled Pāṇḍavas were born...
माद्र्या तु सह संगम्य ऋषिशापप्रभावतः। मृतः पाण्डुर्महापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ ॥ (कुंभ १. १. १ ३ ६)
But Pāṇḍu, having united with Mādrī, died at the exceedingly holy Śataśṛṅga, the great mountain, by the power of a sage's curse.
ऋषिभिश्च तदानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम्। शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ ( बोरि १. १. ७ १)
Then the sages themselves brought the children—handsome boys with matted hair, practicing celibacy—toward the sons of Dhṛtarāṣṭra.
पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः। पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥ ( बोरि १. १. ७ २)
The sages said, "These are your sons, brothers, disciples, and friends—the Pāṇḍavas"; having said this, they then disappeared.
तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा। शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥ ( बोरि १. १. ७ ३)
When the Kauravas and the rest of the castes and the city-dwellers saw the Pāṇḍavas, who had been presented by them, they all cried out loudly with joy.
आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे। यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येति चापरे ॥ ( बोरि १. १. ७ ४)
Some said, "These are not his (children)," and others, "These are indeed his." And still others said, "Since Pāṇḍu died long ago, how can these be his?"
स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम्। उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ ( बोरि १. १. ७ ५)
"Welcome in every way!", "Fortunate that we see the descendants of Pāṇḍu!"—such words of welcome were heard on all sides.
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा विनादयन्। अन्तर्हितानां भूतानां निस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥ ( बोरि १. १. ७ ६)
When that sound had ceased, a loud noise arose from the invisible beings, echoing through all directions.
पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः। आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ( बोरि १. १. ७ ७)
A rain of flowers, auspicious fragrances, and the sounds of conches and drums arose at the entry of the sons of Pāṇḍu, and it seemed wondrous.
तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसम्भवः। शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥ ( बोरि १. १. ७ ८)
Then, from the delight of all the citizens, a great sound arose there, reaching the sky and increasing their fame.
तेऽप्यधीत्याखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च। न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥ ( बोरि १. १. ७ ९)
The Pāṇḍavas, having studied all the Vedas and various treatises as well, resided there, honoured and free from fear.
युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन्। धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥ ( बोरि १. १. ८ ०)
The people became pleased by Yudhisthira’s purity, by Bhimasena’s steadfastness, and by Arjuna’s valor.
गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च। तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥ ( बोरि १. १. ८ १)
The whole world was pleased with them—by Kunti’s service to her elders, by the humility of the two sons of Yama, and by their quality of valor.
समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम्।प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ( बोरि १. १. ८ २)
Then, at the assembly of kings, Arjuna obtained Kṛṣṇā, the maiden who chose her own husband, having accomplished a feat that was extremely difficult.
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम्।आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥ ( बोरि १. १. ८ ३)
From that time onward in this world, he was honoured by all archers and, like the sun, became one who was hard to face even in battles.
स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान्।आजहारार्जुनो राज्ञे राजसूयं महाक्रतुम् ॥ ( बोरि १. १. ८ ४)
Then Arjuna, after conquering all the kings and all the great hosts, brought the great Rājasūya sacrifice to the king.
अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः।युधिष्ठिरेण सम्प्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ ( बोरि १. १. ८ ५)
Yudhiṣṭhira's great Rājasūya sacrifice, which was abundant in food and generous offerings, endowed with every quality, was accomplished.
सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च।घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ ( बोरि १. १. ८ ६)
By the wisdom of Vāsudeva and the strength of Bhīma and Arjuna, having caused the deaths of Jarāsandha and the Cedi king so proud of their strength,
दुर्योधनमुपागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः।मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥ ( बोरि १. १. ८ ७)
They brought to Duryodhana various gifts of honour—gems, gold, jewels, cows, elephants, horses, and treasures.
विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च। कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च ॥ (नील १. १. १ ३ ३)
And variously patterned garments, cloaks and coverings, blankets, deer-skins, gems, and bedspreads made by the Raṅka people.
समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम्।ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥ ( बोरि १. १. ८ ८)
Then, seeing the great prosperity and wealth of the Pāṇḍavas, a very great anger arising from envy arose in him.
विमानप्रतिमां चापि मयेन सुकृतां सभाम्।पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥ ( बोरि १. १. ८ ९)
And seeing that splendid assembly hall of the Pandavas, which resembled a palace and had been expertly built by Maya and presented to them, he was tormented.
यत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव सम्भ्रमात्।प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ०)
Where he was laughed at, as if leaping up in confusion, by Bhīma before Vāsudeva, as though lacking refinement.
स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च। कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥ ( बोरि १. १. ९ १)
While he was enjoying various pleasures and various jewels, he was described to Dhritarashtra as a pale and emaciated deer.
अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः। तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥ ( बोरि १. १. ९ २)
Then Dhritarashtra, fond of his son, approved the gambling. When Vasudeva heard of this, great anger arose in him.
नातिप्रीतमनाः च आसीत् विवादांश् च अन्वमोदत। द्यूतादीन् नयान् घोरान् प्रवृद्धांश् च अपि उपैक्षत ॥ ( बोरि १. १. ९ ३)
He was not very pleased in mind but consented to the disputes, and even overlooked the terrible and intensified intrigues such as the game of dice.
निरस्य विदुरं द्रोणं भीष्मं शारद्वतं कृपम्। विग्रहे तुमुले तस्मिन् अहन् क्षत्रं परस्परम् ॥ ( बोरि १. १. ९ ४)
Having cast out Vidura, Drona, Bhishma, Sharadvata, and Kripa, in that tumultuous conflict, the Kshatriyas destroyed each other.
जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम्। दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेः तथा ॥ ( बोरि १. १. ९ ५)
When the sons of Pāṇḍu were winning, having heard of the great disaster and knowing the counsel of Duryodhana, as well as that of Karṇa and Śakuni...
धृतराष्ट्रः चिरं ध्यात्वा सञ्जयं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ५)
After reflecting for a long time, Dhritarashtra spoke to Sanjaya.
शृणु सञ्जय मे सर्वं न मेऽसूयितुमर्हसि। श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥ ( बोरि १. १. ९ ६)
Listen, Sanjaya, to me. Tell me everything, and do not be resentful towards me. You are learned, wise, intelligent, and esteemed by the wise.
न विग्रहे मम मतिः न च प्रीये कुरुक्षये। न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ ( बोरि १. १. ९ ७)
I am not inclined toward conflict, nor do I take pleasure in the destruction of the Kaurus. I make no distinction between my own sons and the sons of Pandu.
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्यु-परायणाः। अहं तु अचक्षुः कार्पण्यात् पुत्र-प्रीत्या सहामि तत् ॥ ( बोरि १. १. ९ ८)
My sons, given to anger, resent me in my old age; but I, being blind, endure it out of weakness and affection for my son.
मुह्यन्तं च अनुमुह्यामि दुर्योधनम् अचेतनम् ॥ ( बोरि १. १. ९ ८)
And I grieve for Duryodhana, bewildered and senseless.
राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः। तच्च अवहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ ( बोरि १. १. ९ ९)
Seeing the splendor of the powerful Pāṇḍava at the Rājasūya, and receiving that mockery during the assembly hall incident...
अमर्षितः स्वयं जेतुं अशक्तः पाण्डवान् रणे। निरुत्साहश्च सम्प्राप्तुं श्रियम् अक्षत्रियः यथा ॥ ( बोरि १. १. १ ० ०)
Angered and unable himself to defeat the Pāṇḍavas in battle, disheartened at gaining prosperity as if he were not a warrior,
गान्धारराजसहितः छद्मद्यूतम् अमन्त्रयत् ॥ ( बोरि १. १. १ ० ०)
He arranged a deceitful dice game together with the king of Gandhara.
तत्र यद्यत् यथा ज्ञातं मया सञ्जय तत् शृणु। श्रुत्वा हि मम वाक्यानि बुद्ध्या युक्तानि तत्त्वतः ॥ ( बोरि १. १. १ ० १)
There, whatever and however I have understood, Sañjaya, listen to that. For if you truly hear my words, which are well-considered and spoken with understanding…
ततः ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञा-चक्षुषम् इति उक्तम् ॥ ( बोरि १. १. १ ० १)
Then, O Sūta, you will know me as one who sees with the eye of wisdom—so it was said.
यदा अश्रौषम् धनुः आयम्य चित्रम्; विद्धम् लक्ष्यं पातितम् वै पृथिव्याम्। कृष्णां हृतां पश्यतां सर्वराज्ञाम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० २)
When I heard the sound of the wondrous bow being drawn, the target struck and fallen to the ground, and Kṛṣṇā carried off before the eyes of all the kings—then, O Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदा अश्रौषम् द्वारकायां सुभद्रां; प्रसह्य ऊढां माधवीम् अर्जुनेन। इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ३)
When I heard that in Dvārakā, Subhadrā, descendant of Madhu, had been carried off by force by Arjuna, and that the two heroic Vṛṣṇis had gone to Indraprastha, then, Saṃjaya, I did not expect victory.
यदा अश्रौषम् देवराजम् प्रवृष्टम्; शरैः दिव्यैः वारितं च अर्जुनेन। अग्निम् तथा तर्पितं खाण्डवे च; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ४)
When I heard that even the king of the gods, though he made it rain, was checked by Arjuna with his divine arrows, and that Agni was thus gratified in the Khāṇḍava forest—then, Sanjaya, I did not expect victory.
यदाऽश्रौषं जातुषाद्वेश्मनस्तान्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान्। युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्धौ तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ३)
When I learned that the five sons of Pritha had escaped from the house of lac with Kunti, and that Vidura had assisted them in achieving their purpose, then, Sanjaya, I no longer expected victory.
यदाऽश्रौषं द्रौपदीं रङ्गमध्ये लक्ष्यं भित्त्वा निर्जितामर्जुनेन। शूरान्पञ्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तांस्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ४)
When I heard that Draupadī, after the target had been pierced in the arena and won by Arjuna, had the Pañcāla heroes and the sons of Pāṇḍu as her allies, then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदाऽश्रौषं मागधानां वरिष्ठं जरासन्धं क्षत्रमध्ये ज्वलन्तम्। दोर्भ्यां हतं भीमसेनेन गत्वा तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ५)
When I heard that Jarāsandha, the foremost of the Māgadhas, blazing among the kṣatriyas, had been slain with his arms by Bhīmasena after going there, then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाऽश्रौषं दिग्जये पाण्डुपुत्रैर्वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य। महाक्रतुं राजसूयं कृतं च तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ६)
When I heard that, in their conquest of all directions, the sons of Pandu had forcibly subdued the kings and performed the great Rajasuya sacrifice, then, Sanjaya, I did not expect victory.
यदा अश्रौषम् हृत-राज्यम् युधिष्ठिरम्; पराजितम् सौबलेन अक्षवत्याम्। अन्वागतं भ्रातृभिः अप्रमेयैः; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ५)
When I heard that Yudhiṣṭhira, whose kingdom had been taken, had been defeated by the son of Subala at the dice game, and was followed by his immeasurable brothers, then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदा अश्रौषम् द्रौपदीम् अश्रु-कण्ठीम्; सभाम् नीताम् दुःखिताम् एक-वस्त्राम्। रजस्वलाम् नाथवतीम् अनाथवत्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ६)
When I heard how Draupadi, with her throat choked with tears, was brought into the assembly, distressed, wearing a single garment, menstruating—though she had a husband, as if she were without support—then, O Sanjaya, I did not expect victory.
यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः। दुःशासनो गतवान्नैव चान्तं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ५ ८)
When I heard that the gambler of dull mind threw down a heap of garments there and that Duḥśāsana left without even drawing it to an end, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदा अश्रौषम् विविधाः तात चेष्टाः; धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय। ज्येष्ठ-प्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ७)
Whenever, O dear one, I heard of the various actions of the righteous Pāṇḍavas—who had departed for the forest, suffering out of affection for their eldest—then, O Saṃjaya, I did not hope for victory.
यदा अश्रौषम् स्नातकानां सहस्रैः; अन्वागतं धर्मराजं वनस्थम्। भिक्षा-भुजां ब्राह्मणानां महात्मनाम्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ८)
When I heard, Sanjaya, that thousands of graduates—great-souled Brahmins living on alms—were accompanying Dharmaraja living in the forest, I did not hope for victory.
यदाऽश्रौषं वनवासेन पार्थान्समागतान्महर्षिभिः पुराणैः। उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्यांस्तदा नाशंसे विजयाय संजर्य ॥ (कुंभ १. १. १ ८ ४)
When I heard that, during their exile, the sons of Pāṇḍu were joined by ancient great sages, being venerated by them along with their followers and having formed new friendships, then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदा अश्रौषम् अर्जुनः देव-देवम्; किरात-रूपम् त्र्यम्बकम् तोष्य युद्धे। अवाप तत् पाशुपतं महास्त्रं; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ० ९)
When I heard that Arjuna, having pleased the three-eyed lord of lords who had taken the form of a hunter in battle, obtained that great Pāśupata weapon, then I did not expect victory, Sañjaya.
यदा अश्रौषम् त्रिदिवस्थम् धनञ्जयम्; शक्रात् साक्षात् दिव्यमस्त्रं यथावत्। अधीयानं शंसितं सत्यसन्धम्; तदा न अशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ०)
When I heard that Dhananjaya, dwelling in heaven, was properly studying the divine weapon directly from Indra, being praised and true to his word, then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाऽश्रोषं कालकेयास्ततस्ते पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः। देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ४)
When I heard that the Kālakeyas and then the Paulomas—arrogant because of their boon and invincible by the gods—were defeated by Arjuna, then, Sanjaya, I did not expect success.
यदाऽश्रौषमसुराणां वधार्थे किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम्। कृतार्थं चाप्यागतं शक्रलोकात्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ५)
When I heard that Arjuna, the one with the diadem and scourge of foes, went to destroy the asuras and then returned from the world of Indra, having fulfilled his mission, then, O Sanjaya, I hoped for victory.
यदाऽश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं पाण्डोः सुतं सहितं लोमशेन। बृहदश्वादक्षहृदयं च प्राप्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. १ ८ ८)
When I heard that the son of Pandu, together with Lomasha, had set out on pilgrimage and received the lore of dice-play from Brihadashva, then I did not hope for victory, Sanjaya.
यदाश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं; समागतं भीममन्यांश्च पार्थान्। तस्मिन् देशे मानुषाणामगम्ये; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ १)
When I heard that Bhima and the other sons of Pritha had met together with Vaiśravaṇa in that land inaccessible to men, O Sanjaya, I did not hope for victory then.
यदाश्रौषं घोषयात्रागतानां; बन्धं गन्धर्वैः मोक्षणं च अर्जुनेन। स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ २)
When I heard of the capture of those who had gone on the cattle expedition by the Gandharvas and their liberation by Arjuna—your own sons, devoted to Karna's counsel—then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं; समागतं धर्मराजेन सूत। प्रश्नानुक्तान्विब्रुवन्तं च सम्यक्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ३)
When I heard that Dharma, in the form of a Yaksha, approached Yudhishthira, O Sūta, and thoroughly explained the questions he had asked, then, O Sañjaya, I no longer expected victory.
यदाऽश्रौषं न विदुर्मामकास्तान् प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान्। विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ६ ९)
When I heard that my people did not recognize the sons of Pandu, living in concealment in the kingdom of Virata together with Krishna (Draupadi), then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाऽश्रौषं कीचकानां वरिष्ठं निषूदितं भ्रातृशतेन सार्धम्। द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सङ्ख्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. १ ९ ३)
When I heard that the foremost of the Kīcakas, together with a hundred brothers, had been slain in battle by Bhīmasena for Draupadī's sake, then, Sañjaya, I no longer expected victory.
यदाश्रौषं मामकानां वरिष्ठान्; धनञ्जयेनैकरथेन भग्नान्। विराटराष्ट्रे वसता महात्मना; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ४)
When I heard that the foremost of my people were defeated by Dhananjaya, alone in his chariot, dwelling in the kingdom of Virata—the great-souled one—then, Sanjaya, I lost hope for victory.
यदाश्रौषं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा; सुतां दत्ताम् उत्तराम् अर्जुनाय। तां च अर्जुनः प्रत्यगृह्णात् सुतार्थे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ५)
When I heard that the king of the Matsyas, honouring Arjuna, gave his daughter Uttarā to him, and that Arjuna accepted her for his son, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं निर्जितस्य अधनस्य; प्रव्राजितस्य स्वजनात् प्रच्युतस्य। अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ६)
When I heard that Yudhishthira, who had been defeated, impoverished, exiled, and separated from his people, had seven akshauhinis, then, O Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं नरनारायणौ तौ; कृष्णार्जुनौ वदतः नारदस्य। अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके सदा इति; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ७)
When I heard from Nārada the account of Kṛṣṇa and Arjuna—those two, Nara and Nārāyaṇa—who said, 'I am always the seer in Brahmā's world,' then, Sañjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं माधवं वासुदेवं; सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम्। यस्य इमां गां विक्रमम् एकम् आहु; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ८)
When I heard that Mādhava Vāsudeva, wholly committed to the cause of the Pāṇḍavas, was appointed—of whom they speak of this unique heroic deed—then, O Sañjaya, I did not hope for victory.
यदाऽश्रौषं लोकहिताय कृष्णं शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम्। शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ७ ५)
When I heard that Kṛṣṇa, seeking peace and acting for the good of all, went to the Kurus to make peace, but departed with his purpose unfulfilled, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं कर्ण-दुर्योधनाभ्यां; बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य। तं च आत्मानं बहुधा दर्शयानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ १ ९)
When I heard that Karna and Duryodhana had made a plan to restrain Keshava, and that he was displaying himself in many forms, then, O Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं वासुदेवे प्रयाते; रथस्य एकाम् अग्रतः तिष्ठमानाम्। आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ०)
When I heard that, as Vāsudeva was departing, Kuntī was standing alone before the chariot, distressed and being consoled by Keśava, then, Saṁjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं; तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम्। भारद्वाजं च आऽशिषः अनुब्रुवाणं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ १)
When I heard Vāsudeva the adviser, and likewise Bhīṣma the son of Śantanu, and Bhāradvāja among them, giving their blessings—then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदाश्रौषं कर्ण उवाच भीष्मं; न अहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयि इति। हित्वा सेनाम् अपचक्राम चैव; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ २)
When I heard Karna say to Bhishma, 'I will not fight while you are fighting,' and then withdraw from the army, Sanjaya, then I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं वासुदेव-अर्जुनौ तौ; तथा धनुः गाण्डिवम् अप्रमेयम्। त्रीणि उग्रवीर्याणि समागतानि; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ३)
When I heard that those two, Vāsudeva and Arjuna, together with the incomparable bow Gaṇḍīva—the three great powers—had come together, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं कश्मलेन अभिपन्ने; रथ-उपस्थे सीदमाने अर्जुने वै। कृष्णं लोकान् दर्शयानं शरीरे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ४)
When I heard that Arjuna, overcome by faintness and sinking down in the seat of the chariot, with Kṛṣṇa showing the worlds in his body—then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदाश्रौषं भीष्मम् अमित्रकर्शनं; निघ्नन्तम् आजावयुतं रथानाम्। नैषां कश्चित् वध्यते दृश्य-रूपः; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ५)
When I heard that Bhishma, the scourge of his enemies, was striking down the bannered chariots and not one of these was visibly being killed, then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाऽश्रौषं चापगेयेन सङ्ख्ये स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण। तच्चाकार्षुः पाण्डवेयाः प्रहृष्टास्तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. १ ८ ३)
When I heard that Bhīṣma, son of the Ganges, himself had ordained his own death in battle, and that the sons of Pāṇḍu did this gladly, then, O Saṃjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं भीष्मम् अत्यन्त-शूरं; हतं पार्थेन आहवेषु अप्रधृष्यम्। शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ६)
When I heard that Bhishma, the extremely valiant and unassailable, had been slain in battle by Arjuna, with Shikhandin stationed in front, then, O Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं शरतल्पे शयानं; वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः। भीष्मं कृत्वा सोमकान् अल्पशेषान्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ७)
When I heard that the aged hero Bhishma was lying on a bed of arrows, struck down by arrows with variegated feathers, and that only a few of the Somakas remained, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं शान्तनवे शयाने; पानीयार्थे चोदितेन अर्जुनेन। भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ८)
When I heard that Bhishma, the son of Shantanu lying on his bed, was, at Arjuna’s urging, given water there by piercing the ground, then, O Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं शुक्र-सूर्यौ च युक्तौ; कौन्तेयानाम् अनुलोमौ जयाय। नित्यं च अस्मान् श्वापदाः व्याभषन्त; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ २ ९)
When I heard that Venus and the Sun were aligned, which was favourable for the sons of Kunti in winning, and wild beasts were constantly howling around us, then, Sanjaya, I did not expect victory.
यदा द्रोणः विविधान् अस्त्रमार्गान्; विदर्शयन् समरे चित्रयोधी। न पाण्डवान् श्रेष्ठतमान् निहन्ति; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ०)
When Drona, the illustrious warrior, displays various weapon techniques in battle and does not slay the most excellent of the Pandavas, then, Sanjaya, I do not hope for victory.
यदाश्रौषं च अस्मदीयान् महारथान्; व्यवस्थितान् अर्जुनस्य अन्तकाय। संशप्तकान् निहतान् अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ १)
When I heard that Arjuna had slain the Saṁśaptakas—who were our great warriors arrayed to bring about his destruction—then, Sanjaya, I had no hope for victory.
यदाश्रौषं व्यूहम् अभेद्यम् अन्यैः; भारद्वाजेन आत्त-शस्त्रेण गुप्तम्। भित्त्वा सौभद्रं वीरम् एकं प्रविष्टं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ २)
When I heard that the battle array, impenetrable to others and defended by Bharadvaja's son, whose weapons were ready, had been penetrated by the hero, Subhadra's son, alone—then, O Sanjaya, I did not hope for victory.
यदा अभिमन्युं परिवार्य बालं; सर्वे हत्वा हृष्ट-रूपा बभूवुः। महारथाः पार्थम् अशक्नुवन्त; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ३)
When all the great warriors, having surrounded the boy Abhimanyu, killed him and became joyful in appearance, but were unable to subdue the son of Partha, then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं अभिमन्युं निहत्य; हर्षात् मूढान् क्रोशतः धार्तराष्ट्रान्। क्रोधं मुक्तं सैन्धवे च अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ४)
When I heard that, after Abhimanyu was killed, the deluded sons of Dhritarashtra were shouting with delight, and that Arjuna had released his anger upon the Sindhu prince—then, Sanjaya, I no longer expected victory.
यदाश्रौषं सैन्धव-अर्थे प्रतिज्ञाम्; प्रतिज्ञाताम् तद्वधाय अर्जुनेन। सत्याम् निस्तीर्णाम् शत्रु-मध्ये च तेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ५)
Sanjaya, when I heard that the vow Arjuna had made—to kill Jayadratha—had been fulfilled and accomplished by him in the midst of the enemy, then I despaired of victory.
यदाश्रौषं श्रान्त-हये धनञ्जये; मुक्त्वा हयान् पाययित्वा उपवृत्तान्। पुनः युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ६)
When I heard that, as Dhananjaya's horses were exhausted, he unyoked them, watered the tired ones who had returned, then harnessed them again and set out with Vāsudeva—then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं वाहनेषु आश्वसत्सु; रथ-उपस्थे तिष्ठता गाण्डिवेन। सर्वान् योधान् वारितान् अर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ७)
When I heard that, with the chariot-horses refreshed, Arjuna stood upon the chariot platform with his Gandiva and held back all the warriors, then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं नागबलैः दुरुत्सहं; द्रोण-आनीकं युयुधानं प्रमथ्य। यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्ण-पार्थौ; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ८)
When I heard that Drona's division, hard to withstand because of its elephant divisions, had been overpowered by Yuyudhana, and that the Vrishni hero had gone to where Krishna and Arjuna were, Sanjaya, then I did not hope for victory.
यदाश्रौषं कर्णम् आसाद्य मुक्तं; वधात् भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः। धनुष्कोट्या तुद्य कर्णेन वीरं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ३ ९)
When I heard that Karna, after approaching Bhima—striking the hero with the edge of his bow and reviling him with words—let him go without killing him, then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च; कर्णः द्रौणिः मद्रराजश्च शूरः। अमर्षयन् सैन्धवं वध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ०)
When Droṇa, Kṛtavarman, Kṛpa, Karna, the son of Droṇa, and the brave king of Madra could not endure seeing the Sindhu king being slain, then, O Sañjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं देवराजेन दत्तां; दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन। घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ १)
When I heard that the mighty Mādhava had hurled at Ghaṭotkaca, the rākṣasa of terrifying form, the divine spear given by the king of the gods, then I ceased to hope for victory, Saṃjaya.
यदाश्रौषं कर्ण-घटोत्कचाभ्याम्; युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्। यया वध्यः समरे सव्यसाची; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ २)
When I heard that, during the battle between Karna and Ghaṭotkaca, the son of the charioteer released the spear—which would have slain Savyasāci (Arjuna) in battle—then, Sanjaya, I did not hope for victory.
यदाश्रौषं द्रोणम् आचार्यम् एकं; धृष्टद्युम्नेन अति-क्रम्य धर्मम्। रथ-उपस्थे प्रायगतं विशस्तं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ३)
When I heard that Droṇa the teacher, left alone, was slain by Dhṛṣṭadyumna violating righteousness as he lay on his chariot, then, Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं; माद्रीपुत्रं नकुलं लोकमध्ये। समं युद्धे पाण्डवं युध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ४)
When I heard that the son of Droṇa fought in single combat, in his chariot, with Nakula, the son of Mādrī, equally matched in battle among all the people—that moment, O Sañjaya, I no longer hoped for victory.
यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रः; नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्। नैषां अन्तं गतवान् पाण्डवानां; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ५)
When Droṇa had been killed and Droṇa’s son unleashed the divine Nārāyaṇa weapon, yet failed to destroy the Pāṇḍavas, then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य। निवारितं नान्यतमेन भीमं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ (नील १. १. २ ० ४)
When I heard that Bhimasena drank the blood of his brother Duhshasana in battle, and that Bhima was not restrained by anyone, then, O Sanjaya, I did not expect success.
यदाश्रौषं कर्णम् अत्यन्त-शूरं; हतं पार्थेन आहवेषु अप्रधृष्यम्। तस्मिन् भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ६)
When I heard that Karna, the exceedingly brave and invincible one, was slain by Arjuna in battle during that conflict among the brothers—mysterious even to the gods—then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रं कृपं च; दुःशासनं कृतवर्माणम् उग्रम्। युधिष्ठिरं शून्यम् अधर्षयन्तम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ७)
When I heard that the son of Droṇa, Kṛpa, Duḥśāsana, the fierce Kṛtavarman were assailing Yudhiṣṭhira alone, then, Sañjaya, I did not expect victory.
यदाश्रौषं निहतम् मद्रराजं; रणे शूरं धर्मराजेन सूत। सदा सङ्ग्रामे स्पर्धते यः स कृष्णं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ८)
When I heard that the king of Madra, that valiant warrior who always rivals Krishna in battle, had been slain by Yudhishthira in the fight, Sanjaya, then I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं कलह-द्यूत-मूलं; माया-बलं सौबलं पाण्डवेन। हतम् सङ्ग्रामे सहदेवेन पापम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ४ ९)
When I heard that the wicked son of Subala, whose power lay in deception and whose enmity began with the quarrel and the dice, was slain in battle by Sahadeva, then, Sanjaya, I hoped for victory.
यदाश्रौषं श्रान्तम् एकं शयानं; ह्रदम् गत्वा स्तम्भयित्वा तत् अम्भः। दुर्योधनं विरथं भग्नदर्पं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ०)
When I heard that Duryodhana, exhausted, alone, and lying down, had gone to the lake, stopped its waters, was without his chariot and his pride broken—then, Sanjaya, I no longer expected victory.
यदाश्रौषं पाण्डवाँस् तिष्ठमानान्; गङ्गा-ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्। अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ १)
When I heard that the Pāṇḍavas, together with Vāsudeva, were standing in the Ganges pool, incensed and attacking my son, Sañjaya, then I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं विविधान् तात मार्गान्; गदायुद्धे मण्डलं सञ्चरन्तम्। मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ २)
When I heard, dear Sanjaya, of the various maneuvers during the mace fight, of him moving about the arena, and of the false report of his having been killed through Vasudeva's stratagem, then I did not expect victory, Sanjaya.
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिः तैः; हतान् पाञ्चालान् द्रौपदेयान् च सुप्तान्। कृतं बीभत्सम अयशस्यं च कर्म; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ३)
When I heard that the Panchalas and the sons of Draupadi, sleeping, had been slain by Drona's son and the others, that that horrible and disgraceful deed had been done—then, Sanjaya, I no longer hoped for victory.
यदाश्रौषं भीमसेनानुयातेन; अश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्। क्रुद्धेन ऐषीकम् अवधीद् येन गर्भं; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ४)
When I heard how Ashvatthaman, pursued by Bhimasena, discharged the supreme weapon in his anger—a missile by which he struck down the womb—then, Sanjaya, I did not expect victory.
यदाश्रौषं ब्रह्मशिरः अर्जुनेन; मुक्तं स्वस्ति इति अस्त्रम् अस्त्रेण शान्तम्। अश्वत्थाम्ना मणि-रत्नं च दत्तम्; तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ५)
When I heard that Arjuna released the Brahmashiras weapon, and, saying 'for peace,' checked the weapon with another weapon; and that Ashvatthaman gave up the jewel—then, O Sanjaya, I no longer expected victory.
यदाश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे; वैराट्याया वै पात्यमाने महास्त्रे। द्वैपायनः केशवः द्रोणपुत्रं; परस्परेण अभिशापैः शशाप ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ६)
When I heard that the son of Droṇa was hurling a great weapon at the unborn child of the daughter of Virāṭa, Dvaipāyana and Keśava cursed the son of Droṇa with mutual curses.
संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ (कुंभ १. १. २ ३ ९)
Then, Sanjaya, when Hari made the promise 'I will revive them,' I no longer hoped for victory.
बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः ॥ (कुंभ १. १. २ ४ ०)
Having understood this, Sūta, I—now bereft of wisdom and of sons and grandsons—indeed grieve.
शोच्याः गान्धारी पुत्रपौत्रैः विहीना; तथा वध्वः पितृभिः भ्रातृभिः च। कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः; प्राप्तं राज्यं असपत्नं पुनः तैः ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ७)
Gāndhārī is to be pitied, bereft of her sons and grandsons; likewise, the wives, deprived of their fathers and brothers. The sons of Pāṇḍu have accomplished a deed hard to achieve; once again, through them, the undisputed kingdom has been gained.
कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुताः मे; त्रयः अस्माकं पाण्डवानां च सप्त। द्वि-ऊना विंशतिः आहत-अक्षौहिणीनां; तस्मिन् संग्रामे विग्रहे क्षत्रियाणाम् ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ८)
It is terrible: only ten are said to remain from the battle—three of ours and seven of the Pandavas; out of twenty divisions of kshatriyas destroyed in that conflict.
तमसा तु अभ्यवस्तीर्णो; मोहः आविशतीव माम्। सञ्ज्ञां न उपलभे सूत; मनः विह्वलतीव मे ॥ ( बोरि १. १. १ ५ ९)
But it is as if I am overwhelmed by darkness, Sūta, as if delusion is entering me; I cannot perceive my senses, and my mind seems distressed.
इति उक्त्वा धृतराष्ट्रः अथ; विलप्य बहु-दुःखितः। मूर्च्छितः पुनः आश्वस्तः; सञ्जयं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ०)
Having said this, Dhritarashtra, greatly distressed, lamented, then fainted; recovering again, he spoke these words to Sanjaya.
सञ्जय एवम् गते प्राणान् त्यक्तुम् इच्छामि मा चिरम्। स्तोकम् हि अपि न पश्यामि फलम् जीवित-धारणे ॥ ( बोरि १. १. १ ६ १)
Sanjaya, now that things have come to this, I wish to give up my life without delay, for I do not see even the slightest benefit in continuing to live.
तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम्। गावल्गणिः इदं धीमान् महार्थं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ २)
As the distressed, lamenting king spoke in this way, Gāvalgaṇa, the wise one, spoke these words of great significance.
निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः ॥ (नील १. १. २ २ १)
Sighing like an elephant, repeatedly dazed...
श्रुतवान् असि वै राज्ञो महोत्साहान् महाबलान्। द्वैपायनस्य वदतः नारदस्य च धीमतः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ३)
You have indeed heard, from the words of Dvaipayana and the wise Narada, of the kings who were of great energy and great strength.
महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च। जातान् दिव्यास्त्रविदुषः शक्र-प्रतिम-तेजसः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ४)
born in the great royal dynasties endowed with virtues, knowers of divine weapons, possessing splendor like Indra
धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैः इष्ट्वा आप्त-दक्षिणैः। अस्मिन् लोके यशः प्राप्य ततः काल-वशं गताः ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ५)
Having conquered the earth by righteousness, performed sacrifices with ample gifts, and attained fame in this world, then they passed under the dominion of time.
वैन्यं महारथं वीरं सृञ्जयं जयतां वरम्। सुहोत्रं रन्तिदेवं च कक्षीवन्तं तथा औशिजम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ६)
Vainya, the great chariot-warrior and hero; Sṛñjaya, the foremost of victors; Suhotra, Rantideva, and likewise Kakṣīvant Auśija.
बाह्लीकं दमनं शैब्यं शर्यातिम अजितं जितम्। विश्वामित्रम् अमित्रघ्नम् अम्बरीषं महाबलम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ७)
Bāhlīka, Dama, Śaibya, Śaryāti, Ajita, Jita, Viśvāmitra the slayer of foes, and Ambarīṣa of great strength.
मरुत्तं मनुम् इक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च। रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ८)
Marutta, Manu, Ikshvaku, Gaya, also Bharata, and also Rama the son of Dasharatha, Shashabindu, and Bhagiratha.
कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम् ॥ (नील १. १. २ २ ८)
Kritavirya, who was most fortunate, and likewise Janamejaya,
ययातिं शुभकर्माणं देवैः यः याजितः स्वयम्। चैत्य-यूपाङ्किता भूमिः यस्य इयम् सवनाकरा ॥ ( बोरि १. १. १ ६ ९)
Yayāti, of virtuous deeds, whom even the gods themselves engaged as a sacrificer—this land, marked by chaitya-yūpas and filled with sacrifices, belonged to him.
इति राज्ञां चतुर्विंशत् नारदेन सुरर्षिणा। पुत्रशोक-अभितप्ताय पुरा शैब्याय कीर्तिताः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ०)
Thus, the twenty-four kings were recounted by the divine sage Nārada, long ago, to Shaibya, who was tormented by grief for his son.
तेभ्यः च अन्ये गताः पूर्वं; राजानः बलवत्-तराः। महारथाः महात्मानः; सर्वैः समुदिताः गुणैः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ १)
And apart from them, other kings, even mightier—great warriors, noble-souled, endowed with all virtues—have passed away before.
पूरुः कुरुः यदुः शूरः; विष्वगश्वः महा-धृतिः। अनेनाः युवनाश्वः च; ककुत्स्थः विक्रमी रघुः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ २)
Puru, Kuru, Yadu, Shura, Vishvagashva, Maha-dhriti, Anena, Yuvanashva, and also the valiant Kakutstha and Raghu.
विजिती वीतिहोत्रः च; भवः श्वेतः बृहद्गुरुः। उशीनरः शतरथः; कङ्कः दुलिदुहः द्रुमः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ३)
Vijitī, Vītihotra, Bhava, Śveta, Bṛhadguru, Uśīnara, Shataratha, Kaṅka, Duliduha, and Druma.
दम्भोद्भवः परः वेनः; सगरः सङ्कृतिः निमिः। अजेयः परशुः पुण्ड्रः; शम्भुः देवावृद्धः अनघः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ४)
Dambhodbhava, Para, Vena, Sagara, Sankriti, Nimi, Ajeya, Parashu, Pundra, Shambhu, Devavriddha, and Anagha.
देव-आह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीकः बृहद्रथः। महोत्साहः विनीतात्मा सुक्रतुः नैषधः नलः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ५)
Devahvaya, Supratima, Supratika, Brihadratha, Mahotsaha, Vinitatma, Sukratu, Naishadha, and Nala;
सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः। जानुजङ्घः अनरण्यः अर्कः प्रियभृत्यः शुभव्रतः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ६)
He was steadfast in truth, fearless, blessed with good friends, very strong, mighty, long-legged, without enemies, like the sun, beloved by his servants, and devoted to good vows.
बलबन्धुः निरामर्दः केतुशृङ्गः बृहद्बलः। धृष्टकेतुः बृहत्केतुः दीप्तकेतुः निरामयः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ७)
(He was) an ally of the strong, unoppressive, bearing a banner as his crest, great in strength, bold-bannered, of a great banner, having a blazing banner, and free from affliction.
अविक्षित् प्रबलः धूर्तः कृतबन्धुः दृढेषुधिः। महापुराणः सम्भाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ८)
Avikṣit, the mighty, the cunning, one who has formed alliances, firm with arrows, the great ancient one, honourable, a westerner, destroyer of foes, and renowned.
एते च अन्ये च बहवः शतशः अथ सहस्रशः। श्रूयन्ते अयुतशः च अन्ये सङ्ख्याताः च अपि पद्मशः ॥ ( बोरि १. १. १ ७ ९)
These and many others, heard of by the hundreds and thousands, and yet others by the tens of thousands, and even others reckoned by the hundreds of thousands.
हित्वा सुविपुलान् भोगान् बुद्धिमन्तः महाबलाः। राजानः निधनं प्राप्ताः तव पुत्रैः महत्तमाः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ०)
The wisest and mightiest of kings, having given up immense enjoyments, have been slain by your sons—the very greatest among men.
येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमः त्यागः एव च। माहात्म्यम् अपि च आस्तिक्यं सत्यता शौचम् आर्जवम् ॥ ( बोरि १. १. १ ८ १)
Their deeds were divine—valor, generosity, greatness, faith, truthfulness, purity, and honesty.
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कवि-सत्तमैः। सर्व-ऋद्धि-गुण-सम्पन्नाः ते च अपि निधनं गताः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ २)
The learned recount in this world, through ancient tales and the greatest poets, that even those endowed with every excellence and virtue have met death.
तव पुत्राः दुरात्मानः प्रतप्ताः च एव मन्युना। लुब्धाः दुर्वृत्त-भूयिष्ठाः न तान् शोचितुम् अर्हसि ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ३)
Your sons, wicked, tormented by anger, greedy, and mostly of evil conduct—you should not grieve for them.
श्रुतवान् असि मेधावी बुद्धिमान् प्राज्ञ-सम्मतः। येषां शास्त्र-अनुगा बुद्धिः न ते मुह्यन्ति भारत ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ४)
You have heard, are intelligent, wise, and held in esteem by the learned; those whose understanding is guided by scripture, O Bhārata, are not led astray.
निग्रह-अनुग्रहौ च अपि विदितौ ते नराधिप। न अत्यन्तम् एव अनुवृत्तिः श्रूयते पुत्र-रक्षणे ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ५)
O king, you also know well how to control and how to show favor, but it is acknowledged that complete indulgence is not appropriate in the protection of sons.
भवितव्यं तथा तत् च; न अतः शोचितुम् अर्हसि। दैवं प्रज्ञा-विशेषेण; कः निवर्तितुम् अर्हति ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ६)
What is destined comes to pass, and therefore you should not grieve. Who, by any special wisdom, is able to turn back fate?
विधातृ-विहितं मार्गं; न कश्चित् अति वर्तते। काल-मूलम् इदं सर्वं; भाव-अभावौ सुख-असुखे ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ७)
No one can overstep the path ordained by the Creator; all this—existence and nonexistence, pleasure and pain—is rooted in time.
कालः पचति भूतानि; कालः संहरति प्रजाः। निर्दहन्तं प्रजाः कालं; कालः शमयते पुनः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ८)
Time ripens living beings; Time destroys creatures. Time, as it consumes all beings, is itself pacified again.
कालः विकुरुते भावान्; सर्वान् लोके शुभ-अशुभान्। कालः सङ्क्षिपते सर्वाः; प्रजाः विसृजते पुनः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ९)
Time transforms all good and bad states in the world; Time gathers in all creatures and then sends them forth again.
कालः सर्वेषु भूतेषु; चरति अविधृतः समः ॥ ( बोरि १. १. १ ८ ९)
Time moves among all beings, unwavering and impartial.
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (नील १. १. २ ५ ०)
Time remains awake while all are asleep; for time is truly inescapable.
अतीत-अनागताः भावाः; ये च वर्तन्ति साम्प्रतम्। तान् काल-निर्मितान् बुद्ध्वा; न सञ्ज्ञां हातुम् अर्हसि ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ०)
Knowing that the past, the future, and also what exists in the present are all created by time, you ought not to lose your awareness.
इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्। आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ७)
Thus, Gāvalgaṇa the charioteer comforted Dhṛtarāṣṭra, the lord of men, who was afflicted with grief for his son, and restored him to calm at that time.
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा धृतिमेव समाश्रयत्। दिष्ट्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ८)
Dhritarashtra too, after hearing that, composed himself, thinking, "Fortunately, this has come to pass"—for he was the wisest of men.
सूत उवाच॥
The Sūta said:
लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ॥ (कुंभ १. १. २ ७ ९)
and the revered sage, out of compassion, for the welfare of the people...
अत्र उपनिषदं पुण्याम् कृष्णद्वैपायनः अब्रवीत्। भारत-अध्ययनात् पुण्यात् अपि पादम् अधीयतः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ १)
Here, Kṛṣṇa Dvaipāyana spoke a sacred teaching: even a fraction of one who studies it is holier than the study of the Bhārata.
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापानि अशेषतः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ १)
All the sins of one who has faith are completely purified.
देवर्षयः हि अत्र पुण्याः ब्रह्म-राजर्षयः तथा। कीर्त्यन्ते शुभकर्माणः तथा यक्ष-महोरगाः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ २)
Here indeed, the divine sages—virtuous, as well as Brahma-rishis and royal rishis—are celebrated for their auspicious deeds, and so too are the yakṣas and mighty serpents.
भगवान् वासुदेवः च कीर्त्यते अत्र सनातनः। सः हि सत्यम् अमृतम् चैव पवित्रम् पुण्यम् एव च ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ३)
The divine Vāsudeva is also praised here as the eternal one—truly, he is truth, immortality, purity, and merit.
शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम्। यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ४)
The supreme, eternal, immutable Brahman, the ancient light, whose divine deeds the wise proclaim.
असत् सत् सत्-असत् च एव; यस्मात् देवात् प्रवर्तते। सन्ततिः च प्रवृत्तिः च; जन्म मृत्युः पुनर्भवः ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ५)
From that god arise the nonexistent, the existent, and both existent and nonexistent, as well as continuance, activity, birth, death, and rebirth.
अध्यात्मं श्रूयते यत् च पञ्चभूत-गुणात्मकम्। अव्यक्त-आदि परं यत् च सः एव परिगीयते ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ६)
What is called the self, what is characterized by the qualities of the five elements, and what is the supreme beginning with the unmanifest—he, indeed, is proclaimed as such.
यत् तत् यतिवराः युक्ताः ध्यान-योग-बलान्विताः। प्रतिबिम्बम् इव आदर्शे पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ७)
That which the foremost ascetics, practicing and endowed with the power of meditation and discipline, see abiding within themselves—like a reflection in a mirror.
श्रद्दधानः सदा उद्युक्तः सत्य-धर्म-परायणः। आसेवन् इमम् अध्यायम् नरः पापात् प्रमुच्यते ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ८)
A man who recites this chapter with faith, always diligent and devoted to truth and righteousness, is freed from sin.
अनुक्रमणि-अध्यायम् भारतस्य इमम् आदितः। आस्तिकः सततं शृण्वन् न कृच्छ्रेषु अवसीदति ॥ ( बोरि १. १. १ ९ ९)
One who, with faith, always listens from the beginning to this index chapter of the Mahābhārata never sinks in difficulties.
उभे सन्ध्ये जपन् किञ्चित्; सद्यः मुच्येत किल्बिषात्। अनुक्रमण्या यावत् स्यात्; अह्ना रात्र्या च सञ्चितम् ॥ ( बोरि १. १. २ ० ०)
Reciting even a little of the Anukramanika at both twilights, one is immediately freed from the sins accumulated by day and by night.
भारतस्य वपुः हि एतत्; सत्यं च अमृतम् एव च। नवनीतं यथा दध्नः; द्विपदां ब्राह्मणः यथा ॥ ( बोरि १. १. २ ० १)
This indeed is the essence of the Bharata—truth and immortality—just as clarified butter comes from curds, just as, among bipeds, the Brahmin is foremost.
आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ॥ (नील १. १. २ ६ ५)
just as the Araṇyaka among the Vedas, as nectar among plants...
ह्रदानाम् उदधिः श्रेष्ठः; गौः वरिष्ठा चतुष्पदाम्। यथा एतानि वरिष्ठानि; तथा भारतम् उच्यते ॥ ( बोरि १. १. २ ० २)
Just as the ocean is the best among lakes, and the cow is the foremost among four-legged creatures, so is the Bhārata said to be the most excellent among them.
यः च एनम् श्रावयेत् श्राद्धे; ब्राह्मणान् पादम् अन्ततः। अक्षय्यम् अन्नपानं तत्; पितृन् तस्य उपतिष्ठति ॥ ( बोरि १. १. २ ० ३)
And whoever recites even a single portion of this to the brahmins at a śrāddha ceremony, for him, inexhaustible food and drink attend his ancestors.
इतिहास-पुराणाभ्यां; वेदम् समुपबृंहयेत्। बिभेति अल्प-श्रुतात् वेदः; माम् अयम् प्रतरिष्यति ॥ ( बोरि १. १. २ ० ४)
One should supplement the Veda with Itihāsa and Purāṇa, for the Veda fears, "This person of little learning will cross over me."
कार्ष्णम् वेदम् इमम् विद्वान्; श्रावयित्वा अर्थम् अश्नुते। भ्रूण-हत्या-कृतं च अपि; पापं जह्यात् न संशयः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ५)
One who knows this Mahābhārata, having recited it to others, obtains its merit, and would be freed without doubt even from the sin committed by abortion.
यः इमं शुचिः अध्यायं पठेत् पर्वणि पर्वणि। अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यात् इति मे मतिः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ६)
Whoever, pure in mind, recites this chapter at every festival, I believe that by him the entire Mahabharata has been studied.
यः च इमं शृणुयात् नित्यम्; आर्षं श्रद्धा-समन्वितः। सः दीर्घम् आयुः कीर्तिं च; स्वर्ग-गतिम् च आप्नुयात् नरः ॥ ( बोरि १. १. २ ० ७)
And whoever listens daily to this ancient work with faith—he may attain long life, renown, and the path to heaven.
चत्वारः एकतः वेदाः; भारतम् च एकम् एकतः। समागतैः सुरर्षिभिः; तुलाम् आरोपितं पुरा ॥ ( बोरि १. १. २ ० ८)
In ancient times, the four Vedas were placed on one side of a scale and the Mahabharata on the other, by the assembled gods and sages.
महत्त्वे च गुरुत्वे च; ध्रियमाणं ततः अधिकम् ॥ ( बोरि १. १. २ ० ८)
And when it was weighed for greatness and weight, it was found to be greater.
चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा ॥ (नील १. १. २ ७ २)
when it became greater than the four Vedas, including their secret teachings...
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ॥ (नील १. १. २ ७ ३)
From that time onward, in this world, it is called the Mahabharata.
महत्त्वात् भारवत्त्वात् च; महाभारतम् उच्यते। निरुक्तम् अस्य यः वेद; सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥ ( बोरि १. १. २ ० ९)
It is called the Mahabharata because of its greatness and weight; whoever knows its etymology is freed from all sins.
तपः न कल्कः अध्ययनं न कल्कः। स्वाभाविकः वेदविधिः न कल्कः। प्रसह्य वित्त-ाहरणं न कल्कः; तानि एव भाव-उपहतानि कल्कः ॥ ( बोरि १. १. २ १ ०)
Asceticism is not a fault, nor is study, nor is natural ritual of the Veda, nor is forcibly taking wealth a fault; these things themselves become faults only when corrupted by motive.