Chapter 3: Garuḍa seeks amṛta to free Vinatā, defeats its divine guardians, becomes Viṣṇu’s vehicle, befriends Indra, and secures his mother’s release.
सूत उवाच॥
ततः कामगमः पक्षी महावीर्यो महाबलः। मातुरन्तिकमागच्छत्परं तीरं महोदधेः ॥BORI: १-२१-१॥
यत्र सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता। अतीव दुःखसन्तप्ता दासीभावमुपागता ॥BORI: १-२१-२॥
ततः कदाचिद्विनतां प्रवणां पुत्रसंनिधौ। काल आहूय वचनं कद्रूरिदमभाषत ॥BORI: १-२१-३॥
नागानामालयं भद्रे सुरम्यं रमणीयकम्। समुद्रकुक्षावेकान्ते तत्र मां विनते वह ॥BORI: १-२१-४॥
ततः सुपर्णमाता तामवहत्सर्पमातरम्। पन्नगान्गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदितः ॥BORI: १-२१-५॥
स सूर्यस्याभितो याति वैनतेयो विहङ्गमः। सूर्यरश्मिपरीताश्च मूर्च्छिताः पन्नगाभवन् ॥ तदवस्थान्सुतान्दृष्ट्वा कद्रूः शक्रमथास्तुवत् ॥BORI: १-२१-६॥
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते बलसूदन। नमुचिघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ॥BORI: १-२१-७॥
सर्पाणां सूर्यतप्तानां वारिणा त्वं प्लवो भव। त्वमेव परमं त्राणमस्माकममरोत्तम ॥BORI: १-२१-८॥
ईशो ह्यसि पयः स्रष्टुं त्वमनल्पं पुरंदर। त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमग्निर्वैद्युतोऽम्बरे ॥BORI: १-२१-९॥
त्वमभ्रघनविक्षेप्ता त्वामेवाहुः पुनर्घनम्। त्वं वज्रमतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहकः ॥BORI: १-२१-१०॥
स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजितः। त्वं ज्योतिः सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावसुः ॥BORI: १-२१-११॥
त्वं महद्भूतमाश्चर्यं त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः। त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् ॥BORI: १-२१-१२॥
त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोमः परमार्चितः। त्वं मुहूर्तस्तिथिश्च त्वं लवस्त्वं वै पुनः क्षणः ॥BORI: १-२१-१३॥
शुक्लस्त्वं बहुलश्चैव कला काष्ठा त्रुटिस्तथा। संवत्सरर्तवो मासा रजन्यश्च दिनानि च ॥BORI: १-२१-१४॥
त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुन्धरा; सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा। महोदधिः सतिमितिमिङ्गिलस्तथा; महोर्मिमान्बहुमकरो झषालयः ॥BORI: १-२१-१५॥
महद्यशस्त्वमिति सदाभिपूज्यसे; मनीषिभिर्मुदितमना महर्षिभिः। अभिष्टुतः पिबसि च सोममध्वरे; वषट्कृतान्यपि च हवींषि भूतये ॥BORI: १-२१-१६॥
त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थं; वेदाङ्गेष्वतुलबलौघ गीयसे च। त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्विजेन्द्रा; वेदाङ्गान्यभिगमयन्ति सर्ववेदैः ॥BORI: १-२१-१७॥
सूत उवाच॥
एवं स्तुतस्तदा कद्र्वा भगवान्हरिवाहनः। नीलजीमूतसङ्घातैर्व्योम सर्वं समावृणोत् ॥BORI: १-२२-१॥
ते मेघा मुमुचुस्तोयं प्रभूतं विद्युदुज्ज्वलाः। परस्परमिवात्यर्थं गर्जन्तः सततं दिवि ॥BORI: १-२२-२॥
सङ्घातितमिवाकाशं जलदैः सुमहाद्भुतैः। सृजद्भिरतुलं तोयमजस्रं सुमहारवैः ॥BORI: १-२२-३॥
सम्प्रनृत्तमिवाकाशं धारोर्मिभिरनेकशः। मेघस्तनितनिर्घोषमम्बरं समपद्यत ॥BORI: १-२२-४॥
नागानामुत्तमो हर्शस्तदा वर्षति वासवे। आपूर्यत मही चापि सलिलेन समन्ततः ॥BORI: १-२२-५॥
मेघानाज्ञापयामास वर्षध्वममृतं शुभम् ॥KUMB: १-२६-२; NILA: ०१.०२६.००२॥
तैर्मेघैः सततासारं वर्षद्भिरनिशं तदा ॥KUMB: १-२६-५; NILA: ०१.०२६.००५॥
रसातलमनुप्राप्तं शीतलं विमलं जलम् ॥KUMB: १-२६-७; NILA: ०१.०२६.००७॥
तदा भूरभवच्छन्ना जलोर्मिभिरनेकशः । रामणीयकमागच्छन्मात्रा सह भुजङ्गमाः ॥KUMB: १-२६-८; NILA: ०१.०२६.००८॥
सूत उवाच॥
सुपर्णेनोह्यमानास्ते जग्मुस्तं देशमाशु वै। सागराम्बुपरिक्षिप्तं पक्षिसङ्घनिनादितम् ॥BORI: १-२३-१॥
विचित्रफलपुष्पाभिर्वनराजिभिरावृतम्। भवनैरावृतं रम्यैस्तथा पद्माकरैरपि ॥BORI: १-२३-२॥
प्रसन्नसलिलैश्चापि ह्रदैश्चित्रैर्विभूषितम्। दिव्यगन्धवहैः पुण्यैर्मारुतैरुपवीजितम् ॥BORI: १-२३-३॥
उपजिघ्रद्भिराकाशं वृक्षैर्मलयजैरपि। शोभितं पुष्पवर्षाणि मुञ्चद्भिर्मारुतोद्धुतैः ॥BORI: १-२३-४॥
किरद्भिरिव तत्रस्थान्नागान्पुष्पाम्बुवृष्टिभिः। मनःसंहर्षणं पुण्यं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम् । नानापक्षिरुतं रम्यं कद्रूपुत्रप्रहर्षणम् ॥BORI: १-२३-५॥
तत्ते वनं समासाद्य विजह्रुः पन्नगा मुदा। अब्रुवंश्च महावीर्यं सुपर्णं पतगोत्तमम् ॥BORI: १-२३-६॥
वहास्मानपरं द्वीपं सुरम्यं विपुलोदकम्। त्वं हि देशान्बहून्रम्यान्पतन्पश्यसि खेचर ॥BORI: १-२३-७॥
स विचिन्त्याब्रवीत्पक्षी मातरं विनतां तदा। किं कारणं मया मातः कर्तव्यं सर्पभाषितम् ॥BORI: १-२३-८॥
विनतोवाच॥
दासीभूतास्म्यनार्याया भगिन्याः पतगोत्तम। पणं वितथमास्थाय सर्पैरुपधिना कृतम् ॥BORI: १-२३-९॥
सूत उवाच॥
तस्मिंस्तु कथिते मात्रा कारणे गगनेचरः। उवाच वचनं सर्पांस्तेन दुःखेन दुःखितः ॥BORI: १-२३-१०॥
किमाहृत्य विदित्वा वा किं वा कृत्वेह पौरुषम्। दास्याद्वो विप्रमुच्येयं सत्यं शंसत लेलिहाः ॥BORI: १-२३-११॥
श्रुत्वा तमब्रुवन्सर्पा आहरामृतमोजसा। ततो दास्याद्विप्रमोक्षो भविता तव खेचर ॥BORI: १-२३-१२॥
सम्प्रहृष्टास्ततो नागा जलधाराप्लुतास्तदा ॥KUMB: १-२७-१; NILA: ०१.०२७.००१॥
तं द्वीपं मकरावासं विहितं विश्वकर्मणा । तत्र ते लवणं घोरं ददृशुः पूर्वमागताः ॥KUMB: १-२७-२; NILA: ०१.०२७.००२॥
सुपर्णसहिताः सर्पाः काननं च मनोरमम् ॥KUMB: १-२७-३; NILA: ०१.०२७.००३॥
वायुविक्षिप्तकुसुमैस्तथाऽन्यैरपि पादपैः ॥KUMB: १-२७-७; NILA: ०१.०२७.००७॥
मत्तभ्रमस्सङ्घुष्टं मनोज्ञाकृतिदर्शनम् । रमणीयं शिवं पुण्यं सर्वैर्जनमनोहरैः ॥KUMB: १-२७-८; KUMB: १-२७-९; NILA: ०१.०२७.००८; NILA: ०१.०२७.००९॥
सूत उवाच॥
इत्युक्तो गरुडः सर्पैस्ततो मातरमब्रवीत्। गच्छाम्यमृतमाहर्तुं भक्ष्यमिच्छामि वेदितुम् ॥BORI: १-२४-१॥
विनतोवाच॥
समुद्रकुक्षावेकान्ते निषादालयमुत्तमम्। सहस्राणामनेकानां तान्भुक्त्वामृतमानय ॥BORI: १-२४-२॥
न तु ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथञ्चन। अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणो ह्यनलोपमः ॥BORI: १-२४-३॥
अग्निरर्को विषं शस्त्रं विप्रो भवति कोपितः। भूतानामग्रभुग्विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः ॥BORI: १-२४-४॥
गरुड उवाच॥
यथाहमभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणैः शुभैः। तन्मे कारणतो मातः पृच्छतो वक्तुमर्हसि ॥BORI: १-२४-५॥
विनतोवाच॥
यस्ते कण्ठमनुप्राप्तो निगीर्णं बडिशं यथा। दहेदङ्गारवत्पुत्र तं विद्याद्बाह्मणर्षभम् ॥BORI: १-२४-६॥
सूत उवाच॥
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दादिदं वचः। जानन्त्यप्यतुलं वीर्यमाशीर्वादसमन्वितम् ॥BORI: १-२४-७॥
पक्षौ ते मारुतः पातु चन्द्रः पृष्ठं तु पुत्रक। शिरस्तु पातु ते वह्निर्भास्करः सर्वमेव तु ॥BORI: १-२४-८॥
अहं च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा। अरिष्टं व्रज पन्थानं वत्स कार्यार्थसिद्धये ॥BORI: १-२४-९॥
ततः स मातुर्वचनं निशम्य; वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात। ततो निषादान्बलवानुपागम; द्बुभुक्षितः काल इवान्तको महान् ॥BORI: १-२४-१०॥
स तान्निषादानुपसंहरंस्तदा; रजः समुद्धूय नभःस्पृशं महत्। समुद्रकुक्षौ च विशोषयन्पयः; समीपगान्भूमिधरान्विचालयन् ॥BORI: १-२४-११॥
ततः स चक्रे महदाननं तदा; निषादमार्गं प्रतिरुध्य पक्षिराट्। ततो निषादास्त्वरिताः प्रवव्रजु; र्यतो मुखं तस्य भुजङ्गभोजिनः ॥BORI: १-२४-१२॥
तदाननं विवृतमतिप्रमाणव; त्समभ्ययुर्गगनमिवार्दिताः खगाः। सहस्रशः पवनरजोभ्रमोहिता; महानिलप्रचलितपादपे वने ॥BORI: १-२४-१३॥
ततः खगो वदनममित्रतापनः; समाहरत्परिचपलो महाबलः। निषूदयन्बहुविधमत्स्यभक्षिणो; बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ॥BORI: १-२४-१४॥
भवनानि निषादानां तत्र सन्ति द्विजोत्तम । पापिनां नष्टलोकानां निर्घृणानां दुरात्मनाम् ॥KUMB: १-२८-२; KUMB: १-२८-३॥
गुरुर्हि सर्वभूतानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः ॥KUMB: १-२८-५; NILA: ०१.०२८.००४॥
एवमादिस्वरूपैस्तु सतां वै ब्राह्मणो मतः । स ते तात न हन्तव्यः सङ्क्रुद्धेनापि सर्वथा ॥KUMB: १-२८-६; NILA: ०१.०२८.००५॥
ब्राह्मणानामभिद्रोहो न कर्तव्यः कथञ्चन । न ह्येवमग्निर्नादित्यो भस्म कुर्यात्तथाऽनघ ॥KUMB: १-२८-७; NILA: ०१.०२८.००६॥
यथा कुर्यादभिक्रुद्धो ब्राह्मणः संशितव्रतः । तदेतैर्विविधैर्लिङ्गैस्त्वं विद्यास्तं द्विजोत्तमम् ॥KUMB: १-२८-८; NILA: ०१.०२८.००७॥
किंरूपो ब्राह्मणो मातः किंशीलः किम्पराक्रमः । किंस्विदग्निनिभो भाति किंस्वित्सौम्यप्रदर्शनः ॥KUMB: १-२८-९क्ष्; KUMB: १-२८-१०; NILA: ०१.०२८.००८; NILA: ०१.०२८.००९॥
विप्रस्त्वया न हन्तव्यः सङ्क्रुद्धेनापि सर्वदा ॥KUMB: १-२८-१२; NILA: ०१.०२८.०११॥
जठरे न च जीर्येद्यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम् । पुनः प्रोवाच विनता पुत्रहार्दादिदं वचः ॥KUMB: १-२८-१३; KUMB: १-२८-१४; NILA: ०१.०२८.०१२; NILA: ०१.०२८.०१३॥
प्रीता परमदुःखार्ता नागैर्विप्रकृता सती ॥KUMB: १-२८-१५; NILA: ०१.०२८.०१४॥
विष्णुः सर्वगतः सर्वमह्गानि तव चैव ह ॥KUMB: १-२८-१६॥
इहासीना भविष्यामि स्वस्तिकारे रता सदा ॥KUMB: १-२८-१७; NILA: ०१.०२८.०१६॥
सूत उवाच॥
तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया। दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः ॥BORI: १-२५-१॥
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात्। न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा ॥BORI: १-२५-२॥
ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः समभाषत। निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह ॥BORI: १-२५-३॥
गरुड उवाच॥
एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत। तूर्णं सम्भावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा ॥BORI: १-२५-४॥
सूत उवाच॥
ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा। वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह ॥BORI: १-२५-५॥
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट्। वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः ॥BORI: १-२५-६॥
ततोऽपश्यत्स पितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः। अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुद्यतः । मातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै ॥BORI: १-२५-७॥
मात्रा चास्मि समादिष्टो निषादान्भक्षयेति वै। न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः ॥BORI: १-२५-८॥
तस्माद्भोक्तव्यमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे। यद्भुक्त्वामृतमाहर्तुं समर्थः स्यामहं प्रभो ॥BORI: १-२५-९॥
कश्यप उवाच॥
आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्। भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ॥BORI: १-२५-१०॥
स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः। विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीकोऽथ नित्यशः ॥BORI: १-२५-११॥
अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः। विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यदा । ततो विभक्ता अन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः ॥BORI: १-२५-१२॥
ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः। विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः ॥BORI: १-२५-१३॥
विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ। भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ॥BORI: १-२५-१४॥
तस्माच्चैव विभागार्थं न प्रशंसन्ति पण्डिताः। गुरुशास्त्रे निबद्धानामन्योन्यमभिशङ्किनाम् ॥BORI: १-२५-१५॥
नियन्तुं न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि। यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि ॥BORI: १-२५-१६॥
शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत्। त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः सम्भविष्यसि ॥BORI: १-२५-१७॥
एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू। गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ ॥BORI: १-२५-१८॥
रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि। परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ ॥BORI: १-२५-१९॥
सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ। तयोरेकतरः श्रीमान्समुपैति महागजः ॥BORI: १-२५-२०॥
तस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः। उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं सङ्क्षोभयन्सरः ॥BORI: १-२५-२१॥
तं दृष्ट्वावेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम्। दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान् ॥BORI: १-२५-२२॥
तं विक्षोभयमाणं तु सरो बहुझषाकुलम्। कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान् ॥BORI: १-२५-२३॥
षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः। कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः ॥BORI: १-२५-२४॥
तावेतौ युद्धसंमत्तौ परस्परजयैषिणौ। उपयुज्याशु कर्मेदं साधयेप्सितमात्मनः ॥BORI: १-२५-२५॥
सूत उवाच॥
स तच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः। नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत् ॥BORI: १-२५-२६॥
समुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहङ्गमः। सोऽलम्बतीर्थमासाद्य देववृक्षानुपागमत् ॥BORI: १-२५-२७॥
ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः। न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः ॥BORI: १-२५-२८॥
प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलाङ्कुरान्। अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः ॥BORI: १-२५-२९॥
काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैडूर्यशाखिनः। सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान् ॥BORI: १-२५-३०॥
तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रोहिणपादपः। अतिप्रवृद्धः सुमहानापतन्तं मनोजवम् ॥BORI: १-२५-३१॥
यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता। एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ ॥BORI: १-२५-३२॥
ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं; महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन्। खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा; न्बभञ्ज तामविरलपत्रसंवृताम् ॥BORI: १-२५-३३॥
यथान्यायममेयात्मा तं चोवाच महानृषिः ॥KUMB: १-२९-७; NILA: ०१.०२९.००७॥
कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत । कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु ॥KUMB: १-२९-८; NILA: ०१.०२९.००८॥
क्व गन्तास्यतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि ॥KUMB: १-२९-८॥
माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम् । न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा ॥KUMB: १-२९-९; NILA: ०१.०२९.००९॥
क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान् । इदं सरो महापुण्यं देवलोकेऽपि विश्रुतम् ॥KUMB: १-२९-१३; KUMB: १-२९-१३क्ष्; NILA: ०१.०२९.०१३॥
यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः । तयोर्जन्मान्तरे वैरं सम्प्रवक्ष्याम्यसोषतः ॥KUMB: १-२९-१४; NILA: ०१.०२९.०१४॥
तन्मे तत्त्वं निबोधस्य यत्प्रमाणौ च तावुभौ ॥KUMB: १-२९-१५; NILA: ०१.०२९.०१५॥
शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम् । पित्रोरर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज ॥KUMB: १-२९-१५; KUMB: १-२९-१६॥
विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपः ॥KUMB: १-२९-१९॥
एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम् । एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः ॥KUMB: १-२९-२२; KUMB: १-२९-२३॥
महाभ्रघनसङ्काशं तं भुक्त्वामृतमानय । महागिरिसमप्रख्यं घोररूपं च हस्तिनम् ॥KUMB: १-२९-३४; NILA: ०१.०२९.०३२॥
इत्युक्त्वा गरुडं सोऽथ माङ्गल्यमकरोत्तदा । युध्यतः सह देवैस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम् ॥KUMB: १-२९-३५; NILA: ०१.०२९.०३३॥
पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किञ्चिदुत्तमम् । शुभं स्वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डजा ॥KUMB: १-२९-३६; NILA: ०१.०२९.०३४॥
युध्यमानस्य सङ्ग्रामे देवैः सार्धं महाबल । ऋचो यजूंषि सामानि पवित्राणि हवींषि च ॥KUMB: १-२९-३७; NILA: ०१.०२९.०३५॥
रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाश्च ते बलम् । इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं ह्रदमन्तिकात् ॥KUMB: १-२९-३८; NILA: ०१.०२९.०३६॥
वर्धयिष्यन्ति समरे भविष्यति खगोत्तम ॥KUMB: १-२९-३८॥
अपश्यन्निर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम् ॥KUMB: १-२९-३९; NILA: ०१.०२९.०३७॥
तेषां मध्ये महानासीत्पादपः सुमनोहरः । सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः ॥KUMB: १-२९-४४॥
खगानामालयो दिव्यो नाम्ना रौहिणपादपः । यस्य छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः ॥KUMB: १-२९-४५॥
सूत उवाच॥
स्पृष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा। अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैनामधारयत् ॥BORI: १-२६-१॥
तां भग्नां स महाशाखां स्मयन्समवलोकयन्। अथात्र लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान् ॥BORI: १-२६-२॥
स तद्विनाशसन्त्रासादनुपत्य खगाधिपः। शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया । शनैः पर्यपतत्पक्षी पर्वतान्प्रविशातयन् ॥BORI: १-२६-३॥
एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः। दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत ॥BORI: १-२६-४॥
स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमव्ययम्। ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् ॥BORI: १-२६-५॥
ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहङ्गमम्। तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम् ॥BORI: १-२६-६॥
शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्। अचिन्त्यमनभिज्ञेयं सर्वभूतभयङ्करम् ॥BORI: १-२६-७॥
मायावीर्यधरं साक्षादग्निमिद्धमिवोद्यतम्। अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः ॥BORI: १-२६-८॥
भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां नदीजलविशोषणम्। लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् ॥BORI: १-२६-९॥
तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा। विदित्वा चास्य सङ्कल्पमिदं वचनमब्रवीत् ॥BORI: १-२६-१०॥
पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम्। मा त्वा दहेयुः सङ्क्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः ॥BORI: १-२६-११॥
प्रसादयामास स तान्कश्यपः पुत्रकारणात्। वालखिल्यांस्तपःसिद्धानिदमुद्दिश्य कारणम् ॥BORI: १-२६-१२॥
प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः। चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ ॥BORI: १-२६-१३॥
एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः। मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्तं तपोर्थिनः ॥BORI: १-२६-१४॥
ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतात्मजः। शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम् ॥BORI: १-२६-१५॥
भगवन्क्व विमुञ्चामि तरुशाखामिमामहम्। वर्जितं ब्राह्मणैर्देशमाख्यातु भगवान्मम ॥BORI: १-२६-१६॥
ततो निष्पुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम्। अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः ॥BORI: १-२६-१७॥
तं पर्वतमहाकुक्षिमाविश्य मनसा खगः। जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः ॥BORI: १-२६-१८॥
न तां वध्रः परिणहेच्छतचर्मा महानणुः। शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः ॥BORI: १-२६-१९॥
ततः स शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः। कालेन नातिमहता गरुडः पततां वरः ॥BORI: १-२६-२०॥
स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः। अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनां तत्र खेचरः ॥BORI: १-२६-२१॥
पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट्। मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादपः ॥BORI: १-२६-२२॥
शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः। मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम् ॥BORI: १-२६-२३॥
शाखिनो बहवश्चापि शाखयाभिहतास्तया। काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः ॥BORI: १-२६-२४॥
ते हेमविकचा भूयो युक्ताः पर्वतधातुभिः। व्यराजञ्शाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः ॥BORI: १-२६-२५॥
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः। भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ ॥BORI: १-२६-२६॥
ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात मनोजवः। प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयवेदिनः ॥BORI: १-२६-२७॥
इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल व्यथान्वितम्। सधूमा चापतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता ॥BORI: १-२६-२८॥
तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः। साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः । स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत् ॥BORI: १-२६-२९॥
अभूतपूर्वं सङ्ग्रामे तदा देवासुरेऽपि च। ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः समन्ततः ॥BORI: १-२६-३०॥
निरभ्रमपि चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम्। देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षदसृक्तदा ॥BORI: १-२६-३१॥
मम्लुर्माल्यानि देवानां शेमुस्तेजांसि चैव हि। उत्पातमेघा रौद्राश्च ववर्षुः शोणितं बहु । रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन् ॥BORI: १-२६-३२॥
ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः। उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम् ॥BORI: १-२६-३३॥
किमर्थं भगवन्घोरा महोत्पाताः समुत्थिताः। न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत् ॥BORI: १-२६-३४॥
बृहस्पतिरुवाच॥
तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो। तपसा वालखिल्यानां भूतमुत्पन्नमद्भुतम् ॥BORI: १-२६-३५॥
कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः। हर्तुं सोममनुप्राप्तो बलवान्कामरूपवान् ॥BORI: १-२६-३६॥
समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहङ्गमः। सर्वं सम्भावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत् ॥BORI: १-२६-३७॥
सूत उवाच॥
श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः। महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः ॥BORI: १-२६-३८॥
युष्मान्सम्बोधयाम्येष यथा स न हरेद्बलात्। अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच मे ॥BORI: १-२६-३९॥
तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः। परिवार्यामृतं तस्थुर्वज्री चेन्द्रः शतक्रतुः ॥BORI: १-२६-४०॥
धारयन्तो महार्हाणि कवचानि मनस्विनः। काञ्चनानि विचित्राणि वैडूर्यविकृतानि च ॥BORI: १-२६-४१॥
विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः। शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सहस्रशः ॥BORI: १-२६-४२॥
सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः। चक्राणि परिघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् ॥BORI: १-२६-४३॥
शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान्। स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ॥BORI: १-२६-४४॥
तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः। भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः ॥BORI: १-२६-४५॥
अनुपमबलवीर्यतेजसो; धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य। असुरपुरविदारणाः सुरा; ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः ॥BORI: १-२६-४६॥
इति समरवरं सुरास्थितं; परिघसहस्रशतैः समाकुलम्। विगलितमिव चाम्बरान्तरे; तपनमरीचिविभासितं बभौ ॥BORI: १-२६-४७॥
ऋषयो ह्यत्र लम्बन्ते न हन्यामिति तानृषीन् । तपोरतांल्लम्बमानान्ब्रह्मर्षीनभिवीक्ष्य सः ॥KUMB: १-३०-३; NILA: ०१.०३०.००३॥
हन्यादेतान्सम्पतन्ती शाखेत्यथ विचिन्त्य सः । नखैर्दृढतरं वीरः सङ्गृह्य गजकच्छपौ ॥KUMB: १-३०-४; NILA: ०१.०३०.००४॥
अतिदैवं तु तत्तस्य कर्म दृष्ट्वा महर्षयः । विस्मयोत्कम्पहृदया नाम चक्रुर्महाखगे ॥KUMB: १-३०-६; NILA: ०१.०३०.००६॥
गुरुं भारं समासाद्योड्डीन एष विहङ्गमः । गरुडस्तु खगश्रेष्ठस्तस्मात्पन्नगभोजनः ॥KUMB: १-३०-७; NILA: ०१.०३०.००७॥
तावुभौ भक्षयित्वा तु स तार्क्ष्यः कूर्मकुञ्जरौ ॥KUMB: १-३०-३१; NILA: ०१.०३०.०३१॥
गृहीत्वावरणायुधान् । परिवार्यामृतं सर्वे यूयं मद्वचनादिह । रक्षध्वं विबुधा वीरा ॥KUMB: १-३०-४४; KUMB: १-३०-४५॥
चर्माण्यपि च गात्रेषु भानुमन्ति दृढानि च ॥KUMB: १-३०-४८; NILA: ०१.०३०.०४७॥
शौनक उवाच॥
कोऽपराधो महेन्द्रस्य कः प्रमादश्च सूतज। तपसा वालखिल्यानां सम्भूतो गरुडः कथम् ॥BORI: १-२७-१॥
कश्यपस्य द्विजातेश्च कथं वै पक्षिराट्सुतः। अधृष्यः सर्वभूतानामवध्यश्चाभवत्कथम् ॥BORI: १-२७-२॥
कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते ॥BORI: १-२७-३॥
सूत उवाच॥
विषयोऽयं पुराणस्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि। शृणु मे वदतः सर्वमेतत्सङ्क्षेपतो द्विज ॥BORI: १-२७-४॥
यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः। साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः किल ॥BORI: १-२७-५॥
तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह। मुनयो वालखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः ॥BORI: १-२७-६॥
शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्मभारं गिरिप्रभम्। समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः ॥BORI: १-२७-७॥
अथापश्यदृषीन्ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरपर्वणः। पलाशवृन्तिकामेकां सहितान्वहतः पथि ॥BORI: १-२७-८॥
प्रलीनान्स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान्। क्लिश्यमानान्मन्दबलान्गोष्पदे सम्प्लुतोदके ॥BORI: १-२७-९॥
तांश्च सर्वान्स्मयाविष्टो वीर्योन्मत्तः पुरंदरः। अवहस्यात्यगाच्छीघ्रं लङ्घयित्वावमन्य च ॥BORI: १-२७-१०॥
तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः। आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयङ्करम् ॥BORI: १-२७-११॥
जुहुवुस्ते सुतपसो विधिवज्जातवेदसम्। मन्त्रैरुच्चावचैर्विप्रा येन कामेन तच्छृणु ॥BORI: १-२७-१२॥
कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः। इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः ॥BORI: १-२७-१३॥
इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः। तपसो नः फलेनाद्य दारुणः सम्भवत्विति ॥BORI: १-२७-१४॥
तद्बुद्ध्वा भृशसन्तप्तो देवराजः शतक्रतुः। जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम् ॥BORI: १-२७-१५॥
तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः। वालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत ॥BORI: १-२७-१६॥
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः। तान्कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥BORI: १-२७-१७॥
अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः। इन्द्रार्थं च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः ॥BORI: १-२७-१८॥
न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः। भवतां च न मिथ्यायं सङ्कल्पो मे चिकीर्षितः ॥BORI: १-२७-१९॥
भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्त्ववान्। प्रसादः क्रियतां चैव देवराजस्य याचतः ॥BORI: १-२७-२०॥
एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः। प्रत्यूचुरभिसम्पूज्य मुनिश्रेष्ठं प्रजापतिम् ॥BORI: १-२७-२१॥
इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेषां नः प्रजापते। अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः ॥BORI: १-२७-२२॥
तदिदं सफलं कर्म त्वया वै प्रतिगृह्यताम्। तथा चैव विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि ॥BORI: १-२७-२३॥
एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा। विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी ॥BORI: १-२७-२४॥
तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः। उपचक्राम भर्तारं तामुवाचाथ कश्यपः ॥BORI: १-२७-२५॥
आरम्भः सफलो देवि भवितायं तवेप्सितः। जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ ॥BORI: १-२७-२६॥
तपसा वालखिल्यानां मम सङ्कल्पजौ तथा। भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ ते लोकपूजितौ ॥BORI: १-२७-२७॥
उवाच चैनां भगवान्मारीचः पुनरेव ह। धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः ॥BORI: १-२७-२८॥
एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति। लोकसम्भावितो वीरः कामवीर्यो विहङ्गमः ॥BORI: १-२७-२९॥
शतक्रतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः। त्वत्सहायौ खगावेतौ भ्रातरौ ते भविष्यतः ॥BORI: १-२७-३०॥
नैताभ्यां भविता दोषः सकाशात्ते पुरंदर। व्येतु ते शक्र सन्तापस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥BORI: १-२७-३१॥
न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः। न चावमान्या दर्पात्ते वाग्विषा भृशकोपनाः ॥BORI: १-२७-३२॥
एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिविष्टपम्। विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तदा ॥BORI: १-२७-३३॥
जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा। अरुणस्तयोस्तु विकल आदित्यस्य पुरःसरः ॥BORI: १-२७-३४॥
पतत्रीणां तु गरुड इन्द्रत्वेनाभ्यषिच्यत। तस्यैतत्कर्म सुमहच्छ्रूयतां भृगुनन्दन ॥BORI: १-२७-३५॥
केन कामेन चारब्धं भवद्भिर्होमकर्म च । याथातथ्येन मे ब्रूत श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥KUMB: १-३१-१७॥
अवज्ञाताः सुरेन्द्रेण मूढेनाकृतबुद्धिना । ऐश्वर्यमदमत्तेन सदाचारान्निरस्यता ॥KUMB: १-३१-१८॥
तद्विघातार्थमारम्भो विधिवत्तस्य कश्यप ॥KUMB: १-३१-१९॥
सूत उवाच॥
ततस्तस्मिन्द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे। गरुत्मान्पक्षिराट्तूर्णं सम्प्राप्तो विबुधान्प्रति ॥BORI: १-२८-१॥
तं दृष्ट्वातिबलं चैव प्राकम्पन्त समन्ततः। परस्परं च प्रत्यघ्नन्सर्वप्रहरणान्यपि ॥BORI: १-२८-२॥
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभः। भौवनः सुमहावीर्यः सोमस्य परिरक्षिता ॥BORI: १-२८-३॥
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखैः क्षतः। मुहूर्तमतुलं युद्धं कृत्वा विनिहतो युधि ॥BORI: १-२८-४॥
रजश्चोद्धूय सुमहत्पक्षवातेन खेचरः। कृत्वा लोकान्निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत् ॥BORI: १-२८-५॥
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन्। न चैनं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिणः ॥BORI: १-२८-६॥
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम्। पक्षतुण्डप्रहारैश्च देवान्स विददार ह ॥BORI: १-२८-७॥
ततो देवः सहस्राक्षस्तूर्णं वायुमचोदयत्। विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवैतत्कर्म मारुत ॥BORI: १-२८-८॥
अथ वायुरपोवाह तद्रजस्तरसा बली। ततो वितिमिरे जाते देवाः शकुनिमार्दयन् ॥BORI: १-२८-९॥
ननाद चोच्चैर्बलवान्महामेघरवः खगः। वध्यमानः सुरगणैः सर्वभूतानि भीषयन् । उत्पपात महावीर्यः पक्षिराट्परवीरहा ॥BORI: १-२८-१०॥
तमुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्। वर्मिणो विबुधाः सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् ॥BORI: १-२८-११॥
पट्टिशैः परिघैः शूलैर्गदाभिश्च सवासवाः। क्षुरान्तैर्ज्वलितैश्चापि चक्रैरादित्यरूपिभिः ॥BORI: १-२८-१२॥
नानाशस्त्रविसर्गैश्च वध्यमानः समन्ततः। कुर्वन्सुतुमुलं युद्धं पक्षिराण्न व्यकम्पत ॥BORI: १-२८-१३॥
विनर्दन्निव चाकाशे वैनतेयः प्रतापवान्। पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद्व्याक्षिपत्सुरान् ॥BORI: १-२८-१४॥
ते विक्षिप्तास्ततो देवाः प्रजग्मुर्गरुडार्दिताः। नखतुण्डक्षताश्चैव सुस्रुवुः शोणितं बहु ॥BORI: १-२८-१५॥
साध्याः प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम्। प्रजग्मुः सहिता रुद्रैः पतगेन्द्रप्रधर्षिताः ॥BORI: १-२८-१६॥
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्या उत्तरां दिशम्। मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजसम् ॥BORI: १-२८-१७॥
अश्वक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिणा। क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचरः ॥BORI: १-२८-१८॥
उलूकश्वसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिणा। प्ररुजेन च संयुद्धं चकार प्रलिहेन च ॥BORI: १-२८-१९॥
तान्पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद्विनतासुतः। युगान्तकाले सङ्क्रुद्धः पिनाकीव महाबलः ॥BORI: १-२८-२०॥
महावीर्या महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षताः। रेजुरभ्रघनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥BORI: १-२८-२१॥
तान्कृत्वा पतगश्रेष्ठः सर्वानुत्क्रान्तजीवितान्। अतिक्रान्तोऽमृतस्यार्थे सर्वतोऽग्निमपश्यत ॥BORI: १-२८-२२॥
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भिः सर्वतोऽम्बरम्। दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं घोरं वायुसमीरितम् ॥BORI: १-२८-२३॥
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां; कृत्वा तरस्वी गरुडो महात्मा। नदीः समापीय मुखैस्ततस्तैः; सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन ॥BORI: १-२८-२४॥
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः; समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः। ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं; प्रवेष्टुकामोऽग्निमभिप्रशाम्य ॥BORI: १-२८-२५॥
नभः स्पृशन्तं ज्वालाभिः सर्वभूतभयंकरम् ॥KUMB: १-३२-२४॥
सूत उवाच॥
जाम्बूनदमयो भूत्वा मरीचिविकचोज्ज्वलः। प्रविवेश बलात्पक्षी वारिवेग इवार्णवम् ॥BORI: १-२९-१॥
स चक्रं क्षुरपर्यन्तमपश्यदमृतान्तिके। परिभ्रमन्तमनिशं तीक्ष्णधारमयस्मयम् ॥BORI: १-२९-२॥
ज्वलनार्कप्रभं घोरं छेदनं सोमहारिणाम्। घोररूपं तदत्यर्थं यन्त्रं देवैः सुनिर्मितम् ॥BORI: १-२९-३॥
तस्यान्तरं स दृष्ट्वैव पर्यवर्तत खेचरः। अरान्तरेणाभ्यपतत्सङ्क्षिप्याङ्गं क्षणेन ह ॥BORI: १-२९-४॥
अधश्चक्रस्य चैवात्र दीप्तानलसमद्युती। विद्युज्जिह्वौ महाघोरौ दीप्तास्यौ दीप्तलोचनौ ॥BORI: १-२९-५॥
चक्षुर्विषौ महावीर्यौ नित्यक्रुद्धौ तरस्विनौ। रक्षार्थमेवामृतस्य ददर्श भुजगोत्तमौ ॥BORI: १-२९-६॥
सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमिषेक्षणौ। तयोरेकोऽपि यं पश्येत्स तूर्णं भस्मसाद्भवेत् ॥BORI: १-२९-७॥
तयोश्चक्षूंषि रजसा सुपर्णस्तूर्णमावृणोत्। अदृष्टरूपस्तौ चापि सर्वतः पर्यकालयत् ॥BORI: १-२९-८॥
तयोरङ्गे समाक्रम्य वैनतेयोऽन्तरिक्षगः। आच्छिनत्तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत्ततः ॥BORI: १-२९-९॥
समुत्पाट्यामृतं तत्तु वैनतेयस्ततो बली। उत्पपात जवेनैव यन्त्रमुन्मथ्य वीर्यवान् ॥BORI: १-२९-१०॥
अपीत्वैवामृतं पक्षी परिगृह्याशु वीर्यवान्। अगच्छदपरिश्रान्त आवार्यार्कप्रभां खगः ॥BORI: १-२९-११॥
विष्णुना तु तदाकाशे वैनतेयः समेयिवान्। तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्मणा ॥BORI: १-२९-१२॥
तमुवाचाव्ययो देवो वरदोऽस्मीति खेचरम्। स वव्रे तव तिष्ठेयमुपरीत्यन्तरिक्षगः ॥BORI: १-२९-१३॥
उवाच चैनं भूयोऽपि नारायणमिदं वचः। अजरश्चामरश्च स्याममृतेन विनाप्यहम् ॥BORI: १-२९-१४॥
प्रतिगृह्य वरौ तौ च गरुडो विष्णुमब्रवीत्। भवतेऽपि वरं दद्मि वृणीतां भगवानपि ॥BORI: १-२९-१५॥
तं वव्रे वाहनं कृष्णो गरुत्मन्तं महाबलम्। ध्वजं च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यसीति तम् ॥BORI: १-२९-१६॥
अनुपत्य खगं त्विन्द्रो वज्रेणाङ्गेऽभ्यताडयत्। विहङ्गमं सुरामित्रं हरन्तममृतं बलात् ॥BORI: १-२९-१७॥
तमुवाचेन्द्रमाक्रन्दे गरुडः पततां वरः। प्रहसञ्श्लक्ष्णया वाचा तथा वज्रसमाहतः ॥BORI: १-२९-१८॥
ऋषेर्मानं करिष्यामि वज्रं यस्यास्थिसम्भवम्। वज्रस्य च करिष्यामि तव चैव शतक्रतो ॥BORI: १-२९-१९॥
एष पत्रं त्यजाम्येकं यस्यान्तं नोपलप्स्यसे। न हि वज्रनिपातेन रुजा मेऽस्ति कदाचन ॥BORI: १-२९-२०॥
तत्र तं सर्वभूतानि विस्मितान्यब्रुवंस्तदा। सुरूपं पत्रमालक्ष्य सुपर्णोऽयं भवत्विति ॥BORI: १-२९-२१॥
दृष्ट्वा तदद्भुतं चापि सहस्राक्षः पुरंदरः। खगो महदिदं भूतमिति मत्वाभ्यभाषत ॥BORI: १-२९-२२॥
बलं विज्ञातुमिच्छामि यत्ते परमनुत्तमम्। सख्यं चानन्तमिच्छामि त्वया सह खगोत्तम ॥BORI: १-२९-२३॥
तौ दृष्ट्वा सहसा खेदं जगाम विनतात्मजः । कथमेतौ महावीर्यौ जेतव्यौ हरिभोजिनौ । इति संचिन्त्य गरुडस्तयोस्तूर्णं निराकरः ॥KUMB: १-३३-८; KUMB: १-३३-९॥
एवमस्त्विति तं विष्णुरुवाच विनतासुतम् ॥KUMB: १-३३-१६; NILA: ०१.०३३.०१५॥
एवमस्त्विति तं देवमुक्त्वा नारायणं खगः । वव्राज तरसा वेगाद्वायुं स्पर्धन्महाजवः ॥KUMB: १-३३-१८; KUMB: १-३३-१९; NILA: ०१.०३३.०१७; NILA: ०१.०३३.०१८॥
एवमुक्त्वा ततः पुत्रमुत्ससर्ज स पक्षिराट् । तदुत्सृष्टमभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् ॥KUMB: १-३३-२३; KUMB: १-३३-२४; NILA: ०१.०३३.०२२; NILA: ०१.०३३.०२३॥
गरुड उवाच॥
सख्यं मेऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरंदर। बलं तु मम जानीहि महच्चासह्यमेव च ॥BORI: १-३०-१॥
कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम्। गुणसङ्कीर्तनं चापि स्वयमेव शतक्रतो ॥BORI: १-३०-२॥
सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया। न ह्यात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यमनिमित्ततः ॥BORI: १-३०-३॥
सपर्वतवनामुर्वीं ससागरवनामिमाम्। पक्षनाड्यैकया शक्र त्वां चैवात्रावलम्बिनम् ॥BORI: १-३०-४॥
सर्वान्सम्पिण्डितान्वापि लोकान्सस्थाणुजङ्गमान्। वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद्बलम् ॥BORI: १-३०-५॥
सूत उवाच॥
इत्युक्तवचनं वीरं किरीटी श्रीमतां वरः। आह शौनक देवेन्द्रः सर्वभूतहितः प्रभुः ॥BORI: १-३०-६॥
प्रतिगृह्यतामिदानीं मे सख्यमानन्त्यमुत्तमम्। न कार्यं तव सोमेन मम सोमः प्रदीयताम् । अस्मांस्ते हि प्रबाधेयुर्येभ्यो दद्याद्भवानिमम् ॥BORI: १-३०-७॥
गरुड उवाच॥
किञ्चित्कारणमुद्दिश्य सोमोऽयं नीयते मया। न दास्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम् ॥BORI: १-३०-८॥
यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम्। त्वमादाय ततस्तूर्णं हरेथास्त्रिदशेश्वर ॥BORI: १-३०-९॥
शक्र उवाच॥
वाक्येनानेन तुष्टोऽहं यत्त्वयोक्तमिहाण्डज। यदिच्छसि वरं मत्तस्तद्गृहाण खगोत्तम ॥BORI: १-३०-१०॥
सूत उवाच॥
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कद्रूपुत्राननुस्मरन्। स्मृत्वा चैवोपधिकृतं मातुर्दास्यनिमित्ततः ॥BORI: १-३०-११॥
ईशोऽहमपि सर्वस्य करिष्यामि तु तेऽर्थिताम्। भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः ॥BORI: १-३०-१२॥
तथेत्युक्त्वान्वगच्छत्तं ततो दानवसूदनः। हरिष्यामि विनिक्षिप्तं सोममित्यनुभाष्य तम् ॥BORI: १-३०-१३॥
आजगाम ततस्तूर्णं सुपर्णो मातुरन्तिकम्। अथ सर्पानुवाचेदं सर्वान्परमहृष्टवत् ॥BORI: १-३०-१४॥
इदमानीतममृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु वः। स्नाता मङ्गलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगाः ॥BORI: १-३०-१५॥
अदासी चैव मातेयमद्यप्रभृति चास्तु मे। यथोक्तं भवतामेतद्वचो मे प्रतिपादितम् ॥BORI: १-३०-१६॥
ततः स्नातुं गताः सर्पाः प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत। शक्रोऽप्यमृतमाक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुनः ॥BORI: १-३०-१७॥
अथागतास्तमुद्देशं सर्पाः सोमार्थिनस्तदा। स्नाताश्च कृतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः ॥BORI: १-३०-१८॥
तद्विज्ञाय हृतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत्। सोमस्थानमिदं चेति दर्भांस्ते लिलिहुस्तदा ॥BORI: १-३०-१९॥
ततो द्वैधीकृता जिह्वा सर्पाणां तेन कर्मणा। अभवंश्चामृतस्पर्शाद्दर्भास्तेऽथ पवित्रिणः ॥BORI: १-३०-२०॥
ततः सुपर्णः परमप्रहृष्टवा; न्विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने। भुजङ्गभक्षः परमार्चितः खगै; रहीनकीर्तिर्विनतामनन्दयत् ॥BORI: १-३०-२१॥
इमां कथां यः शृणुयान्नरः सदा; पठेत वा द्विजजनमुख्यसंसदि। असंशयं त्रिदिवमियात्स पुण्यभा; ङ्महात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात् ॥BORI: १-३०-२२॥
इत्येवमुक्तो गरुडः प्रत्युवाच शचीपतिम् ॥KUMB: १-३४-१॥
अनिमित्तं सुरश्रेष्ठ सद्यः प्राप्नोति गर्हणाम् । गुणसंकीर्तनं चापि पृष्टेनान्येन गोपते ॥KUMB: १-३४-२; KUMB: १-३४-३॥
एवमेव यथात्थ त्वं सर्वं सम्भाव्यते त्वयि ॥KUMB: १-३४-८; NILA: ०१.०३४.००७॥
देवदेवं महात्मानं योगिनामीश्वरं हरिम् ॥KUMB: १-३४-१५; NILA: ०१.०३४.०१४॥
स चान्वमोदत्तं चार्थं यथोक्तं गरुडेन वै । इदं भूयो वचः प्राह भगवांस्त्रिदशेश्वरः ॥KUMB: १-३४-१६; NILA: ०१.०३४.०१५॥
विनयावनतो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् । इदमानीतममृतं देवानां भवनान्मया ॥KUMB: १-३४-१८॥
प्रशाधि किमितो मातः करिष्यामि शुभव्रते । परितुष्टाऽहमेतेन कर्मणा तव पुत्रक ॥KUMB: १-३४-१९; KUMB: १-३४-१९क्ष्॥
अजरश्चाभरश्चैव देवानां सुप्रियो भव ॥KUMB: १-३४-२०॥
भवद्भिरिदमासीनैर्यदुक्तं तद्वचस्तदा ॥KUMB: १-३४-२१; NILA: ०१.०३४.०१८॥
परस्परकृतद्वेषाः सोमप्राशनकर्मणि । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्युक्त्वा ते समाद्रवन् ॥KUMB: १-३४-२५॥
यत्रैतदमृतं चापि स्थापितं कुशसंस्तरे ॥KUMB: १-३४-२६; NILA: ०१.०३४.०२२॥
नागाश्च वञ्चिता भूत्वा विसृज्य विनतां ततः । विषादमगमंस्तीव्रं गरुडस्य बलात्प्रभो ॥KUMB: १-३४-२८॥
एवं तदमृतं तेन हृतमाहृतमेव च । द्विजिह्वाश्च कृताः सर्पा गरुडेन महात्मना ॥KUMB: १-३४-२९; NILA: ०१.०३४.०२४॥