Chapter 21: Bhīma’s Marriage to Hiḍimbā, the Birth of Ghaṭotkaca, and Vyāsa’s Guidance to the Pāṇḍavas
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६७-०क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-167-0kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-167-0क्ष्)
[PV-KDV:01_028_1] (Bharata)
सा तानेवापतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः । अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति ॥KUMB: १-१६७-१॥
sā tānēvāpatattūrṇaṁ bhaginī tasya rakṣasaḥ । abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavānprati ॥KUMB: 1-167-1॥
She, the sister of that Rakshasa, quickly approached them. But without saying anything to the Pandavas, the Rakshasi Hidimba… (KUMB: 1-167-1)
[PV-KDV:01_028_2] (Bharata)
अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् । अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभाषत ॥KUMB: १-१६७-२॥
abhivādya tataḥ kuntīṁ dharmarājaṁ ca pāṇḍavam । abhipūjya tataḥ sarvānbhīmasēnamabhāṣata ॥KUMB: 1-167-2॥
She then saluted Kunti and the Pandava king Yudhishthira, paid homage to them all, and addressed Bhimasena: (KUMB: 1-167-2)
[PV-KDV:01_028_3] (Bharata)
अहं ते दर्शादेव मन्मथस्य वशं गता । क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती ॥KUMB: १-१६७-३॥
ahaṁ tē darśādēva manmathasya vaśaṁ gatā । krūraṁ bhrātr̥vacō hitvā sā tvāmēvānirundhatī ॥KUMB: 1-167-3॥
At the mere sight of you, I fell under the sway of love. Abandoning my brother’s cruel command and not opposing you... (KUMB: 1-167-3)
[PV-KDV:01_028_4] (Bharata)
राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम् । अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम् ॥KUMB: १-१६७-४॥
rākṣasē raudrasaṅkāśē tavāpaśyaṁ vicēṣṭitam । ahaṁ śuśrūṣuricchēyaṁ tava gātraṁ niṣēvitum ॥KUMB: 1-167-4॥
I saw how you dealt with the fearsome-looking Rakshasa. Eager to serve you, I long to enjoy your body. (KUMB: 1-167-4)
[PV-KDV:01_028_5] (Bharata)
भीमसेन उवाच॥KUMB: १-१६७-५क्ष्॥
bhīmasēna uvāca॥KUMB: 1-167-5kṣ॥
Bhimasena said: (KUMB: 1-167-5क्ष्)
[PV-KDV:01_028_6] (Bharata)
स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् । हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम् ॥KUMB: १-१६७-५॥
smaranti vairaṁ rakṣāṁsi māyāmāśritya mōhinīm । hiḍimbē vraja panthānaṁ tvamimaṁ bhrātr̥sēvitam ॥KUMB: 1-167-5॥
Rakshasas remember their enmity and resort to bewildering illusion. Hidimba, take this path trodden by your brother. (KUMB: 1-167-5)
[PV-KDV:01_028_7] (Bharata)
युधिष्ठिर उवाच॥KUMB: १-१६७-६क्ष्॥
yudhiṣṭhira uvāca॥KUMB: 1-167-6kṣ॥
Yudhishthira said: (KUMB: 1-167-6क्ष्)
[PV-KDV:01_028_8] (Bharata)
क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः । शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव ॥KUMB: १-१६७-६॥
kruddhō’pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṁ vadhīḥ । śarīraguptyabhyadhikaṁ dharmaṁ gōpāya pāṇḍava ॥KUMB: 1-167-6॥
Though you are angry, Bhima, tiger among men, do not kill a woman. O Pandava, uphold dharma even above the preservation of your own body. (KUMB: 1-167-6)
[PV-KDV:01_028_9] (Bharata)
वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् । रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥KUMB: १-१६७-७॥
vadhābhiprāyamāyāntamavadhīstvaṁ mahābalam । rakṣasastasya bhaginī kiṁ naḥ kruddhā kariṣyati ॥KUMB: 1-167-7॥
You killed that immensely powerful Rakshasa when he came intent on killing. What will his sister do to us in her anger? (KUMB: 1-167-7)
[PV-KDV:01_028_10] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६७-८क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-167-8kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-167-8क्ष्)
[PV-KDV:01_028_11] (Bharata)
हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः । युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥KUMB: १-१६७-८॥
hiḍimbā tu tataḥ kuntīmabhivādya kr̥tāñjaliḥ । yudhiṣṭhiraṁ tu kauntēyamidaṁ vacanamabravīt ॥KUMB: 1-167-8॥
Then Hiḍimbā, having saluted Kuntī and Yudhiṣṭhira, the son of Kuntī, with joined hands, spoke these words: (KUMB: 1-167-8)
[PV-KDV:01_028_12] (Bharata)
आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् । तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे ॥KUMB: १-१६७-९॥
āryē jānāsi yadduḥkhamiha strīṇāmanaṅgajam । tadidaṁ māmanuprāptaṁ bhīmasēnakr̥tē śubhē ॥KUMB: 1-167-9॥
Noble lady, you know the anguish that women here suffer from love. That anguish has now come upon me because of Bhimasena, gracious lady. (KUMB: 1-167-9)
[PV-KDV:01_028_13] (Bharata)
सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया । सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः ॥KUMB: १-१६७-१०॥
sōḍhaṁ tatparamaṁ duḥkhaṁ mayā kālapratīkṣayā । sō’yamabhyāgataḥ kālō bhavitā mē sukhōdayaḥ ॥KUMB: 1-167-10॥
I have endured that supreme anguish while awaiting the appointed time. Now that time has come, and happiness will dawn for me. (KUMB: 1-167-10)
[PV-KDV:01_028_14] (Bharata)
मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा । वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे ॥KUMB: १-१६७-११॥
mayā hyutsr̥jya suhr̥daḥ svadharmaṁ svajanaṁ tathā । vr̥tō’yaṁ puruṣavyāghrastava putraḥ patiḥ śubhē ॥KUMB: 1-167-11॥
For I abandoned my friends, my duty, and my own people, and chose your son, this tiger among men, as my husband, fair lady. (KUMB: 1-167-11)
[PV-KDV:01_028_15] (Bharata)
वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी । प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥KUMB: १-१६७-१२॥
vīrēṇā’haṁ tathā’nēna tvayā cāpi yaśasvinī । pratyākhyātā na jīvāmi satyamētadbravīmi tē ॥KUMB: 1-167-12॥
Rejected in this way by this hero and by you as well, illustrious woman, I shall not live. I tell you this truly. (KUMB: 1-167-12)
[PV-KDV:01_028_16] (Bharata)
यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि । मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा ॥KUMB: १-१६७-१३॥
yadarhasi kr̥pāṁ kartuṁ mayi tvaṁ varavarṇini । matvā mūḍhēti tanmāṁ tvaṁ bhaktā vā’nugatēti vā ॥KUMB: 1-167-13॥
Fair lady, if you see fit to show me compassion, then, whether you regard me as foolish, devoted to you, or your follower... (KUMB: 1-167-13)
[PV-KDV:01_028_17] (Bharata)
भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह । समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् । पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे ॥KUMB: १-१६७-१४॥
bhartrā’nēna mahābhāgē saṁyōjaya sutēna ha । samupādāya gacchēyaṁ yathēṣṭaṁ dēvarūpiṇam । punaścaivānayiṣyāmi visrambhaṁ kuru mē śubhē ॥KUMB: 1-167-14॥
Noble lady, unite me with your son as my husband. Let me take this godlike man wherever I please; I shall bring him back again. Trust me, fair lady. (KUMB: 1-167-14)
[PV-KDV:01_028_18] (Bharata)
अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात् । ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया ॥KUMB: १-१६७-१५॥
ahaṁ hi samayē lapsyē prāgbhrāturaparvajanāt । tataḥ sō’bhyapatadrātrau bhīmasēnajighāṁsayā ॥KUMB: 1-167-15॥
For I shall obtain him at the appointed time, before my lawless brother does. Then, at night, he rushed forward, intent on killing Bhimasena. (KUMB: 1-167-15)
[PV-KDV:01_028_19] (Bharata)
यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति । तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता ॥KUMB: १-१६७-१६॥
yathāyathā vikramatē yathārimadhitiṣṭhati । tathātathā samāsādya pāṇḍavaṁ kāmamōhitā ॥KUMB: 1-167-16॥
The farther she advanced and the closer she came to her enemy, the more she was overcome by desire as she approached the Pandava. (KUMB: 1-167-16)
[PV-KDV:01_028_20] (Bharata)
न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी । ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी ॥KUMB: १-१६७-१७॥
na yātudhānyahaṁ tvāryē na cāsmi rajanīcarī । īśā rakṣassvasā hyasmi rājñi sālakaṭaṅkaṭī ॥KUMB: 1-167-17॥
I am no demoness, noble lady, nor am I a night-roaming creature. I am powerful, for I am the Rakshasa’s sister, Śālakaṭaṅkaṭī, O queen. (KUMB: 1-167-17)
[PV-KDV:01_028_21] (Bharata)
पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी । सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम् ॥KUMB: १-१६७-१८॥
putrēṇa tava saṁyuktā yuvatirdēvavarṇinī । sarvānvō’hamupasthāsyē puraskr̥tya vr̥kōdaram ॥KUMB: 1-167-18॥
Once united with your son, I, a young woman of divine appearance, shall serve all of you, with Vrikodara foremost. (KUMB: 1-167-18)
[PV-KDV:01_028_22] (Bharata)
अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम्.वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः ॥KUMB: १-१६७-१९॥
apramattā pramattēṣu śuśrūṣurasakr̥ttvaham.vr̥jinē tārayiṣyāmi dāsīvacca nararṣabhāḥ ॥KUMB: 1-167-19॥
Ever vigilant when you are off guard and always eager to serve, I shall carry you through danger like a servant, O best of men. (KUMB: 1-167-19)
[PV-KDV:01_028_23] (Bharata)
पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव । यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् ॥KUMB: १-१६७-२०॥
pr̥ṣṭhēna vō vahiṣyāmi vimānaṁ sukr̥tāniva । yūyaṁ prasādaṁ kuruta bhīmasēnō bhajēta mām ॥KUMB: 1-167-20॥
I shall carry you on my back as a celestial chariot carries the virtuous. Grant me this favor: let Bhimasena accept me. (KUMB: 1-167-20)
[PV-KDV:01_028_24] (Bharata)
एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति । भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः ॥KUMB: १-१६७-२१॥
ēvaṁ bruvantī ha tathā pratyākhyātā kriyāṁ prati । bhūmyāṁ duṣkr̥tinō lōkāngamiṣyē’haṁ na saṁśayaḥ ॥KUMB: 1-167-21॥
If, after speaking thus, I am refused in this matter, I shall surely go to the worlds of evildoers beneath the earth. (KUMB: 1-167-21)
[PV-KDV:01_028_25] (Bharata)
अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा.आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित् ॥KUMB: १-१६७-२२॥
ahaṁ hi manasā dhyātvā sarvaṁ vētsyāmi sarvadā.āpannistaraṇē prāṇāndhārayiṣyē na kēnacit ॥KUMB: 1-167-22॥
For by reflecting in my mind, I shall always understand everything. I shall preserve my life through this adversity without anyone’s help. (KUMB: 1-167-22)
[PV-KDV:01_028_26] (Bharata)
सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता । आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः ॥KUMB: १-१६७-२३॥
sarvamāvr̥tya kartavyaṁ dharmaṁ samanupaśyatā । āpatsu yō dhārayati sa vai dharmaviduttamaḥ ॥KUMB: 1-167-23॥
Taking everything into account, one who keeps dharma in view should act. Whoever preserves his life in times of distress is truly the foremost knower of dharma. (KUMB: 1-167-23)
[PV-KDV:01_028_27] (Bharata)
व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते । पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम् ॥KUMB: १-१६७-२४॥
vyasanaṁ hyēva dharmasya dharmiṇāmāpaducyatē । pumyātprāṇāndhārayati puṇyaṁ vai prāṇadhāraṇam ॥KUMB: 1-167-24॥
The disruption of dharma itself is said to be an emergency for the righteous. One sustains one’s life through merit, and sustaining life is indeed meritorious. (KUMB: 1-167-24)
[PV-KDV:01_028_28] (Bharata)
येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते । महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि ॥KUMB: १-१६७-२५॥
yēna kēnācarēddharmaṁ tasmingarhā na vidyatē । mahatō’tra striyaṁ kāmādvādhitāṁ trāhi māmapi ॥KUMB: 1-167-25॥
One should uphold dharma by whatever means possible; there is no blame in doing so. Save me too, a woman afflicted here by intense desire. (KUMB: 1-167-25)
[PV-KDV:01_028_29] (Bharata)
धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः ॥KUMB: १-१६७-२६॥
dharmārthakāmamōkṣēṣu dayāṁ kurvanti sādhavaḥ । tattu dharmamiti prāhurmunayō dharmavatsalāḥ ॥KUMB: 1-167-26॥
Good people show compassion in matters concerning virtue, prosperity, pleasure, and liberation; sages devoted to virtue declare that compassion to be virtue. (KUMB: 1-167-26)
[PV-KDV:01_028_30] (Bharata)
दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम् । तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम् ॥KUMB: १-१६७-२७॥
divyajñānēna jānāmi vyatītānāgatānaham । tasmādvakṣyāmi vaḥ śrēya āsannaṁ sara uttamam ॥KUMB: 1-167-27॥
Through divine knowledge I know the past and the future. Therefore I shall tell you what is best for you: an excellent lake is nearby. (KUMB: 1-167-27)
[PV-KDV:01_028_31] (Bharata)
अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ । श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम् ॥KUMB: १-१६७-२८॥
adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau । śvaḥ prabhātē mahadbhūtaṁ prādurbhūtaṁ jagatpatim ॥KUMB: 1-167-28॥
After reaching the lake today, bathing, and resting beneath a tree, tomorrow at dawn the great being who has appeared, the lord of the world... (KUMB: 1-167-28)
[PV-KDV:01_028_32] (Bharata)
व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ । धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते ॥KUMB: १-१६७-२९॥
vyāsaṁ kamalapatrākṣaṁ dr̥ṣṭvā śōkaṁ vihāsyatha । dhārtarāṣṭrādvivāsaṁ ca dahanaṁ vāraṇāvatē ॥KUMB: 1-167-29॥
When you see lotus-eyed Vyasa, you will cast off your grief. Your banishment by Dhritarashtra’s son and the burning at Varanavata… (KUMB: 1-167-29)
[PV-KDV:01_028_33] (Bharata)
त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा । आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति ॥KUMB: १-१६७-३०॥
trāṇaṁ ca vidurāttubhyaṁ viditaṁ jñānacakṣuṣā । āvāsē śālihōtrasya sa vō vāsaṁ vidhāsyati ॥KUMB: 1-167-30॥
And your rescue by Vidura is known to him through his eye of knowledge. At Shalihotra’s dwelling, he will arrange lodging for you. (KUMB: 1-167-30)
[PV-KDV:01_028_34] (Bharata)
वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः । पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः ॥KUMB: १-१६७-३१॥
varṣavātātapasahō hyayaṁ puṇyō vanaspatiḥ । pītamātrē tu pānīyē kṣutpipāsē vinaśyataḥ ॥KUMB: 1-167-31॥
For this sacred tree withstands rain, wind, and heat; and as soon as you drink the water, hunger and thirst disappear. (KUMB: 1-167-31)
[PV-KDV:01_028_35] (Bharata)
तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः । कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह ॥KUMB: १-१६७-३२॥
tapasā śālihōtrēṇa sarō vr̥kṣaśca nirmitaḥ । kādambāḥ sārasā haṁsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha ॥KUMB: 1-167-32॥
The lake and the tree were created by Śālihotra through his austerities. Kadamba geese, sāras cranes, swans, and female ospreys together with the males… (KUMB: 1-167-32)
[PV-KDV:01_028_36] (Bharata)
रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम्. ॥KUMB: १-१६७-३३॥
ruvanti madhuraṁ gītaṁ gāndharvasvanamiśritam. ॥KUMB: 1-167-33॥
sing a sweet song mingled with the music of the Gandharvas. (KUMB: 1-167-33)
[PV-KDV:01_028_37] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥KUMB: १-१६७-३३क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca । tasyāstadvacanaṁ śrutvā kuntī vacanamabravīt ॥KUMB: 1-167-33kṣ॥
Vaiśampāyana said: Hearing her words, Kuntī spoke to... (KUMB: 1-167-33क्ष्)
[PV-KDV:01_028_38] (Bharata)
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम्. ॥KUMB: १-१६७-३४॥
yudhiṣṭhiraṁ mahāprājñaṁ sarvadharmaviśāradam. ॥KUMB: 1-167-34॥
to the exceedingly wise Yudhishthira, thoroughly versed in every dharma. (KUMB: 1-167-34)
[PV-KDV:01_028_39] (Bharata)
कुन्त्युवाच । त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत ॥KUMB: १-१६७-३४क्ष्॥
kuntyuvāca । tvaṁ hi dharmabhr̥tāṁ śrēṣṭhō mayōktaṁ śr̥ṇu bhārata ॥KUMB: 1-167-34kṣ॥
Kunti said, “You are the foremost of those who uphold dharma. Hear what I have to say, descendant of Bharata.” (KUMB: 1-167-34क्ष्)
[PV-KDV:01_028_40] (Bharata)
राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै । भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी ॥KUMB: १-१६७-३५॥
rākṣasyēṣā hi vākyēna dharmaṁ vadati sādhu vai । bhāvēna duṣṭā bhīmaṁ vai kiṁ kariṣyati rākṣasī ॥KUMB: 1-167-35॥
This rakshasi is indeed speaking rightly about dharma. Wicked by nature though she is, what can she do to Bhima? (KUMB: 1-167-35)
[PV-KDV:01_028_41] (Bharata)
भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थं यदीच्छसि. ॥KUMB: १-१६७-३६॥
bhajatāṁ pāṇḍavaṁ vīramapatyārthaṁ yadīcchasi. ॥KUMB: 1-167-36॥
If you wish, let her unite with the heroic Pandava for the sake of having a child. (KUMB: 1-167-36)
[PV-KDV:01_028_42] (Bharata)
युधिष्ठिर उवाच । एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः ॥KUMB: १-१६७-३६क्ष्॥
yudhiṣṭhira uvāca । ēvamētadyathā’’ttha tvaṁ hiḍimbē nātra saṁśayaḥ ॥KUMB: 1-167-36kṣ॥
Yudhishthira said, “It is exactly as you say, Hidimba; there is no doubt about it.” (KUMB: 1-167-36क्ष्)
[PV-KDV:01_028_43] (Bharata)
स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे । नित्यं कृताह्निका स्नाता कृतशौचा सुरूपिणी ॥KUMB: १-१६७-३७॥
sthātavyaṁ tu tvayā dharmē yathā brūyāṁ sumadhyamē । nityaṁ kr̥tāhnikā snātā kr̥taśaucā surūpiṇī ॥KUMB: 1-167-37॥
But you must abide by the rule I shall lay down, fair-waisted one: each day, having performed your daily rites, bathed, and purified yourself, and looking beautiful… (KUMB: 1-167-37)
[PV-KDV:01_028_44] (Bharata)
स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् । भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे ॥KUMB: १-१६७-३८॥
snātaṁ kr̥tāhnikaṁ bhadrē kr̥takautukamaṅgalam । bhīmasēnaṁ bhajēthāstvamuditē vai divākarē ॥KUMB: 1-167-38॥
Dear lady, when the sun has risen, you should join Bhimasena after he has bathed, performed his daily rites, and completed the auspicious ceremonies. (KUMB: 1-167-38)
[PV-KDV:01_028_45] (Bharata)
अहस्सु विहरानेन यथाकामं मनोजवा । अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि ॥KUMB: १-१६७-३९॥
ahassu viharānēna yathākāmaṁ manōjavā । ayaṁ tvānayitavyastē bhīmasēnaḥ sadā niśi ॥KUMB: 1-167-39॥
By day, roam with him wherever you wish, O swift-as-thought one; but you must always bring this Bhimasena back at night. (KUMB: 1-167-39)
[PV-KDV:01_028_46] (Bharata)
प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः । एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम् ॥KUMB: १-१६७-४०॥
prāksandhyātō vimōktavyō rakṣitavyaśca nityaśaḥ । ēvaṁ ramasva bhīmēna yāvadgarbhasya vēdanam ॥KUMB: 1-167-40॥
He must be released before twilight and protected at all times. Thus take your pleasure with Bhima until you know that you are pregnant. (KUMB: 1-167-40)
[PV-KDV:01_028_47] (Bharata)
एष ते समयो भद्रे शुश्रूषा चाप्रमत्तया । नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया ॥KUMB: १-१६७-४१॥
ēṣa tē samayō bhadrē śuśrūṣā cāpramattayā । nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṁ śōbhanaṁ tvayā ॥KUMB: 1-167-41॥
This is your obligation, fair lady: you must serve attentively and, always accommodating, do what is proper. (KUMB: 1-167-41)
[PV-KDV:01_028_48] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६८-०क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-168-0kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-168-0क्ष्)
[PV-KDV:01_028_49] (Bharata)
युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा कुन्तीमङ्गेऽधिरोप्य सा । भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता ॥KUMB: १-१६८-१॥
yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā kuntīmaṅgē’dhirōpya sā । bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṁ ca puraskr̥tā ॥KUMB: 1-168-1॥
Having heard Yudhishthira’s words, she lifted Kunti onto her hip and, walking between Bhima and Arjuna with the twins before her… (KUMB: 1-168-1)
[PV-KDV:01_028_50] (Bharata)
तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी । शालिहोत्रसरो रम्यमाससाद जलार्थिनी ॥KUMB: १-१६८-२॥
tiryagyudhiṣṭhirē yāti hiḍimbā bhīmagāminī । śālihōtrasarō ramyamāsasāda jalārthinī ॥KUMB: 1-168-2॥
As Yudhishthira proceeded alongside, Hidimba, accompanying Bhima, reached the lovely Lake Shalihotra in search of water. (KUMB: 1-168-2)
[PV-KDV:01_028_51] (Bharata)
वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा । पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा ॥KUMB: १-१६८-३॥
vanaspatitalaṁ gatvā parimr̥jya gr̥haṁ yathā । pāṇḍavānāṁ ca vāsaṁ sā kr̥tvā parṇamayaṁ tathā ॥KUMB: 1-168-3॥
Going to the foot of a tree and sweeping it clean like a house, she made a dwelling of leaves for the Pandavas, and likewise… (KUMB: 1-168-3)
[PV-KDV:01_028_52] (Bharata)
आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा । पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः सन्ध्यामुपास्य च ॥KUMB: १-१६८-४॥
ātmanaśca tathā kuntyā ēkōddēśē cakāra sā । pāṇḍavāstu tataḥ snātvā śuddhāḥ sandhyāmupāsya ca ॥KUMB: 1-168-4॥
She did the same for herself and Kunti in a single place. Then the Pandavas bathed, purified themselves, and performed their twilight devotions… (KUMB: 1-168-4)
[PV-KDV:01_028_53] (Bharata)
तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन् । शालिहोत्रस्ततो ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा ॥KUMB: १-१६८-५॥
tr̥ṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātrēṇa vartayan । śālihōtrastatō jñātvā kṣudhārtānpāṇḍavāṁstadā ॥KUMB: 1-168-5॥
Thirsty and tormented by hunger and thirst, they subsisted on water alone. Then Shalihotra, realizing that the Pandavas were afflicted by hunger... (KUMB: 1-168-5)
[PV-KDV:01_028_54] (Bharata)
मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत् । ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह ॥KUMB: १-१६८-६॥
manasā cintayāmāsa pānīyaṁ bhōjanaṁ mahat । tatastē pāṇḍavāḥ sarvē viśrāntāḥ pr̥thayā saha ॥KUMB: 1-168-6॥
He thought of abundant drink and food. Then all the Pandavas, having rested together with Pritha… (KUMB: 1-168-6)
[PV-KDV:01_028_55] (Bharata)
यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत् । कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम् ॥KUMB: १-१६८-७॥
yathā jatugr̥hē vr̥ttaṁ rākṣasēna kr̥taṁ ca yat । kr̥tvā kathā bahuvidhāḥ kathāntē pāṇḍunandanam ॥KUMB: 1-168-7॥
After various discussions of what had happened in the house of lac and what the Rakshasa had done, at the end of the conversation, to Pāṇḍu’s son… (KUMB: 1-168-7)
[PV-KDV:01_028_56] (Bharata)
कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् । यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः ॥KUMB: १-१६८-८॥
kuntī rājasutā vākyaṁ bhīmasēnamathābravīt । yathā pāṇḍustathā mānyastava jyēṣṭhō yudhiṣṭhiraḥ ॥KUMB: 1-168-8॥
Then Kunti, the king’s daughter, said to Bhimasena, “You must honor your elder brother Yudhishthira as you would Pandu.” (KUMB: 1-168-8)
[PV-KDV:01_028_57] (Bharata)
अहं धर्मविदाऽनेन मान्या गुरुतरा तव । तस्मात्पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु ॥KUMB: १-१६८-९॥
ahaṁ dharmavidā’nēna mānyā gurutarā tava । tasmātpāṇḍuhitārthaṁ mē yuvarāja hitaṁ kuru ॥KUMB: 1-168-9॥
This knower of dharma honors me, and I am your superior. Therefore, young prince, for Pandu’s sake, do what is good for me. (KUMB: 1-168-9)
[PV-KDV:01_028_58] (Bharata)
निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना । दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर ॥KUMB: १-१६८-१०॥
nikr̥tā dhārtarāṣṭrēṇa pāpēnākr̥tabuddhinā । duṣkr̥tasya pratīkāraṁ na paśyāmi vr̥kōdara ॥KUMB: 1-168-10॥
I have been wronged by the sinful, foolish son of Dhritarashtra. I see no redress for his evil deed, Vrikodara. (KUMB: 1-168-10)
[PV-KDV:01_028_59] (Bharata)
तस्मात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति । क्षेमं दुर्गमिमं वासं वत्स्याम हि यथा वयम् ॥KUMB: १-१६८-११॥
tasmātkatipayāhēna yōgakṣēmaṁ bhaviṣyati । kṣēmaṁ durgamimaṁ vāsaṁ vatsyāma hi yathā vayam ॥KUMB: 1-168-11॥
Therefore, in a few days our security will be assured, so that we may safely complete this difficult sojourn. (KUMB: 1-168-11)
[PV-KDV:01_028_60] (Bharata)
इदमन्यन्महदुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर । दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गाभिप्रचोदिता ॥KUMB: १-१६८-१२॥
idamanyanmahaduḥkhaṁ dharmakr̥cchraṁ vr̥kōdara । dr̥ṣṭvaiva tvāṁ mahāprājña anaṅgābhipracōditā ॥KUMB: 1-168-12॥
This is another great hardship, a dilemma of dharma, Vrikodara: at the very sight of you, most wise one, she was impelled by desire… (KUMB: 1-168-12)
[PV-KDV:01_028_61] (Bharata)
युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः । धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति ॥KUMB: १-१६८-१३॥
yudhiṣṭhiraṁ ca māṁ caiva varayāmāsa dharmataḥ । dharmārthaṁ dēhi putraṁ tvaṁ sa naḥ śrēyaḥ kariṣyati ॥KUMB: 1-168-13॥
She has duly made her request to both Yudhishthira and me. For the sake of dharma, give her a son; he will bring us good fortune. (KUMB: 1-168-13)
[PV-KDV:01_028_62] (Bharata)
प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि आवयोर्वचनं कुरु. ॥KUMB: १-१६८-१४॥
prativākyaṁ tu nēcchāmi āvayōrvacanaṁ kuru. ॥KUMB: 1-168-14॥
But I will accept no refusal; do as the two of us ask. (KUMB: 1-168-14)
[PV-KDV:01_028_63] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच । तथेति तत्प्रतिज्ञाय भीमसेनोऽब्रवीदिदम् ॥KUMB: १-१६८-१४क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca । tathēti tatpratijñāya bhīmasēnō’bravīdidam ॥KUMB: 1-168-14kṣ॥
Vaiśampāyana said: Having promised, “So be it,” Bhīmasena said this: (KUMB: 1-168-14क्ष्)
[PV-KDV:01_028_64] (Bharata)
शासनं ते करिष्यामि वेदशासनमित्यपि । समक्षं भ्रातृमध्ये तु तां चोवाच स राक्षसीम् ॥KUMB: १-१६८-१५॥
śāsanaṁ tē kariṣyāmi vēdaśāsanamityapi । samakṣaṁ bhrātr̥madhyē tu tāṁ cōvāca sa rākṣasīm ॥KUMB: 1-168-15॥
“I shall obey your command as I would a Vedic injunction.” Then, in the presence of his brothers, he addressed the Rakshasi: (KUMB: 1-168-15)
[PV-KDV:01_028_65] (Bharata)
शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम्.यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे ॥KUMB: १-१६८-१६॥
śr̥ṇu rākṣasi satyēna samayaṁ tē vadāmyaham.yāvatkālēna bhavati putrasyōtpādanaṁ śubhē ॥KUMB: 1-168-16॥
Listen, Rākṣasī. I truthfully state my condition to you: however long it takes to beget a son, fair one... (KUMB: 1-168-16)
[PV-KDV:01_028_66] (Bharata)
तावत्कालं चरिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे । विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम् ॥KUMB: १-१६८-१७॥
tāvatkālaṁ cariṣyāmi tvayā saha sumadhyamē । viśēṣatō matsakāśē mā prakāśaya nīcatām ॥KUMB: 1-168-17॥
Until then I will live with you, slender-waisted woman. Above all, do not display any baseness in my presence. (KUMB: 1-168-17)
[PV-KDV:01_028_67] (Bharata)
उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि. ॥KUMB: १-१६८-१८॥
uttamastrīguṇōpētā bhajēthā varavarṇini. ॥KUMB: 1-168-18॥
Conduct yourself as one endowed with the virtues of a noble woman, O fair-complexioned one. (KUMB: 1-168-18)
[PV-KDV:01_028_68] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तथा ॥KUMB: १-१६८-१८क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca । sā tathēti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tathā ॥KUMB: 1-168-18kṣ॥
Vaiśampāyana said: “The Rākṣasī Hiḍimbā agreed, saying, ‘So be it,’ and then…” (KUMB: 1-168-18क्ष्)
[PV-KDV:01_028_69] (Bharata)
गताऽहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हमानयत् । सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामरूपिणी ॥KUMB: १-१६८-१९॥
gatā’hani nivēśēṣu bhōjyaṁ rājārhamānayat । sā kadācidvihārārthaṁ hiḍimbā kāmarūpiṇī ॥KUMB: 1-168-19॥
When the day was over, she brought food fit for a king to their resting places. Once, for recreation, the shape-shifting Hidimba… (KUMB: 1-168-19)
[PV-KDV:01_028_70] (Bharata)
भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमं तदा । शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ॥KUMB: १-१६८-२०॥
bhīmasēnamupādāya ūrdhvamācakramaṁ tadā । śailaśr̥ṅgēṣu ramyēṣu dēvatāyatanēṣu ca ॥KUMB: 1-168-20॥
Taking Bhimasena with her, she then rose aloft, amid lovely mountain peaks and sanctuaries of the gods... (KUMB: 1-168-20)
[PV-KDV:01_028_71] (Bharata)
संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् । तथैव वनदुर्गेषु पर्वतद्रुमसानुषु ॥KUMB: १-१६८-२२॥
saṁjalpantī sumadhuraṁ ramayāmāsa pāṇḍavam । tathaiva vanadurgēṣu parvatadrumasānuṣu ॥KUMB: 1-168-22॥
Speaking very sweetly, she delighted the Pandava, likewise in forest fastnesses and on mountain peaks and treetops… (KUMB: 1-168-22)
[PV-KDV:01_028_73] (Bharata)
सर्वर्तुफलवृक्षेषु मानसेषु वनेषु च । बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् ॥KUMB: १-१६८-२६॥
sarvartuphalavr̥kṣēṣu mānasēṣu vanēṣu ca । bibhratī paramaṁ rūpaṁ ramayāmāsa pāṇḍavam ॥KUMB: 1-168-26॥
Amid trees bearing fruit in every season and in the forests around Lake Mānasa, she displayed surpassing beauty and delighted the Pandava. (KUMB: 1-168-26)
[PV-KDV:01_028_77] (Bharata)
अहस्सु रमयन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम् । आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम् ॥KUMB: १-१६८-३०॥
ahassu ramayantī sā niśākālēṣu pāṇḍavam । ānīya vai svakē gēhē darśayāmāsa mātaram ॥KUMB: 1-168-30॥
She entertained the Pandava during the day, and at night brought him home and presented him to his mother. (KUMB: 1-168-30)
[PV-KDV:01_028_81] (Bharata)
भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तथा । कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वेवसन्निशां ॥KUMB: १-१६८-३१॥
bhrātr̥bhiḥ sahitō nityaṁ svapatē pāṇḍavastathā । kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśvēvasanniśāṁ ॥KUMB: 1-168-31॥
The Pandava always slept with his brothers, spending the night by Kunti’s side while she attended upon Kunti. (KUMB: 1-168-31)
[PV-KDV:01_028_82] (Bharata)
कामांश्च मुखवासादीनानयिष्यति भोजनम् । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाजगाम महाव्रतः ॥KUMB: १-१६८-३२॥
kāmāṁśca mukhavāsādīnānayiṣyati bhōjanam । tasyāṁ rātryāṁ vyatītāyāmājagāma mahāvrataḥ ॥KUMB: 1-168-32॥
She would bring food and whatever else they desired, including mouth perfumes. When that night had passed, the man of great vows arrived… (KUMB: 1-168-32)
[PV-KDV:01_028_83] (Bharata)
पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः । तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं शुभम् । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी ॥KUMB: १-१६८-३३॥
pārāśaryō mahāprājñō divyadarśī mahātapāḥ । tē’bhivādya mahātmānaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ śubham । tasthuḥ prāñjalayaḥ sarvē sasnuṣā caiva mādhavī ॥KUMB: 1-168-33॥
Parāśara’s son, profoundly wise, possessed of divine vision, and mighty in austerity. They all, together with Mādhavī and her daughter-in-law, saluted the noble and blessed Kṛṣṇa Dvaipāyana and stood with palms joined. (KUMB: 1-168-33)
[PV-KDV:01_028_84] (Bharata)
श्रीव्यास उवाच॥KUMB: १-१६८-३४क्ष्॥
śrīvyāsa uvāca॥KUMB: 1-168-34kṣ॥
The venerable Vyasa said: (KUMB: 1-168-34क्ष्)
[PV-KDV:01_028_85] (Bharata)
मयेदं मनसा पूर्वं विदितं भरतर्षभाः । यथा स्थितैरधर्मेण धार्तराष्ट्रौर्विवासिताः ॥KUMB: १-१६८-३४॥
mayēdaṁ manasā pūrvaṁ viditaṁ bharatarṣabhāḥ । yathā sthitairadharmēṇa dhārtarāṣṭraurvivāsitāḥ ॥KUMB: 1-168-34॥
I knew beforehand in my mind, O bulls of Bharata’s line, that you would be exiled by the sons of Dhritarashtra, who acted unrighteously. (KUMB: 1-168-34)
[PV-KDV:01_028_86] (Bharata)
तद्विदित्वाऽस्मि संप्राप्तश्चिकीर्ष्वै परं हितम् । न विषादो हि वः कार्यः सर्वमेतत्सुखाय वः ॥KUMB: १-१६८-३५॥
tadviditvā’smi saṁprāptaścikīrṣvai paraṁ hitam । na viṣādō hi vaḥ kāryaḥ sarvamētatsukhāya vaḥ ॥KUMB: 1-168-35॥
Knowing this, I have come here, wishing to do you the greatest good. You must not despair, for all this is for your happiness. (KUMB: 1-168-35)
[PV-KDV:01_028_87] (Bharata)
सुहृद्वियोजनं कर्म पुराकृतमरिन्दमाः । तस्य सिद्धिरियं प्राप्ता मा शोचत परन्तपाः ॥KUMB: १-१६८-३६॥
suhr̥dviyōjanaṁ karma purākr̥tamarindamāḥ । tasya siddhiriyaṁ prāptā mā śōcata parantapāḥ ॥KUMB: 1-168-36॥
O subduers of foes, an act committed in the past has brought about your separation from your friends. Its fruition has now come to pass; do not grieve, O scorches of foes. (KUMB: 1-168-36)
[PV-KDV:01_028_88] (Bharata)
समाप्ते दुष्कृते चैव यूयं ते वै न संशयः । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्तो भविष्यथ सबान्धवाः ॥KUMB: १-१६८-३७॥
samāptē duṣkr̥tē caiva yūyaṁ tē vai na saṁśayaḥ । svarāṣṭrē vihariṣyantō bhaviṣyatha sabāndhavāḥ ॥KUMB: 1-168-37॥
Once that evil deed has run its course, you will undoubtedly live in your own kingdom together with your kinsmen. (KUMB: 1-168-37)
[PV-KDV:01_028_89] (Bharata)
दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति बान्धवाः । तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम संप्रति ॥KUMB: १-१६८-३८॥
dīnatō bālataścaiva snēhaṁ kurvanti bāndhavāḥ । tasmādabhyadhikaḥ snēhō yuṣmāsu mama saṁprati ॥KUMB: 1-168-38॥
Kinsmen show affection out of compassion and toward children; therefore my affection for you is now all the greater. (KUMB: 1-168-38)
[PV-KDV:01_028_90] (Bharata)
स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं यत्तन्निबोधत । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥KUMB: १-१६८-३९॥
snēhapūrvaṁ cikīrṣāmi hitaṁ yattannibōdhata । vasatēha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ ॥KUMB: 1-168-39॥
Hear what I wish to do for your good, out of affection. Remain here in hiding, awaiting my arrival. (KUMB: 1-168-39)
[PV-KDV:01_028_91] (Bharata)
एतद्वै शालिहोत्रस्य तपसा निर्मितं सरः । रमणीयमिदं तोयं क्षुत्पिपासाश्रमापहम् ॥KUMB: १-१६८-४०॥
ētadvai śālihōtrasya tapasā nirmitaṁ saraḥ । ramaṇīyamidaṁ tōyaṁ kṣutpipāsāśramāpaham ॥KUMB: 1-168-40॥
This lake was created by Shalihotra through his austerities. Its delightful water dispels hunger, thirst, and fatigue. (KUMB: 1-168-40)
[PV-KDV:01_028_92] (Bharata)
कार्यार्थिनस्तु षण्मासान्विहरध्वं यथासुखम् ॥KUMB: १-१६८-४१॥
kāryārthinastu ṣaṇmāsānviharadhvaṁ yathāsukham ॥KUMB: 1-168-41॥
But since you have a task to accomplish, remain here at your ease for six months. (KUMB: 1-168-41)
[PV-KDV:01_028_93] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६८-४२क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-168-42kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-168-42क्ष्)
[PV-KDV:01_028_94] (Bharata)
एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान् । स्नेहाच्च संपरिष्वज्य कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः ॥KUMB: १-१६८-४२॥
ēvaṁ sa tānsamāśvāsya vyāsaḥ pārthānarindamān । snēhācca saṁpariṣvajya kuntīmāśvāsayatprabhuḥ ॥KUMB: 1-168-42॥
Having thus reassured the Pāṇḍavas, those subduers of foes, the mighty Vyāsa embraced Kuntī affectionately and comforted her. (KUMB: 1-168-42)
[PV-KDV:01_028_95] (Bharata)
स्नुषे मा रोद मा रोदेत्येवं व्यासोऽब्रवीद्वचः । जीवपुत्रे सुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः ॥KUMB: १-१६८-४३॥
snuṣē mā rōda mā rōdētyēvaṁ vyāsō’bravīdvacaḥ । jīvaputrē sutastē’yaṁ dharmanityō yudhiṣṭhiraḥ ॥KUMB: 1-168-43॥
“Daughter-in-law, do not weep, do not weep,” Vyasa said. “O mother of living sons, this son of yours, Yudhishthira, is ever devoted to dharma…” (KUMB: 1-168-43)
[PV-PAN:01_028_96] (Bharata)
पृथिव्यां पार्थइवान्सर्वान्प्रशासिष्यति धर्मराट् । धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मकृद्वशी ॥KUMB: १-१६८-४४॥
pr̥thivyāṁ pārthaivānsarvānpraśāsiṣyati dharmarāṭ । dharmēṇa jitvā pr̥thivīmakhilāṁ dharmakr̥dvaśī ॥KUMB: 1-168-44॥
As a righteous king, he will govern all the rulers on earth; righteous and self-controlled, having conquered the entire earth through righteousness… (KUMB: 1-168-44)
[PV-PAN:01_028_97] (Bharata)
स्थापयित्वा वशे सर्वां सपर्वतवनां शुभाम् । भीमसेनार्जुनबलाद्भोक्ष्यत्ययमसंशयम् ॥KUMB: १-१६८-४५॥
sthāpayitvā vaśē sarvāṁ saparvatavanāṁ śubhām । bhīmasēnārjunabalādbhōkṣyatyayamasaṁśayam ॥KUMB: 1-168-45॥
Having brought the entire beautiful earth, with its mountains and forests, under his control, he will undoubtedly enjoy it through the might of Bhimasena and Arjuna. (KUMB: 1-168-45)
[PV-PAN:01_028_98] (Bharata)
पुत्रास्तव च माद्र्याश्च पञ्चैते लोकविश्रुताः । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा ॥KUMB: १-१६८-४६॥
putrāstava ca mādryāśca pañcaitē lōkaviśrutāḥ । svarāṣṭrē vihariṣyanti sukhaṁ sumanasastadā ॥KUMB: 1-168-46॥
These five sons of yours and Madri’s, renowned throughout the world, will then live happily and joyfully in their own kingdom. (KUMB: 1-168-46)
[PV-PAN:01_028_99] (Bharata)
यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम् । राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥KUMB: १-१६८-४७॥
yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pr̥thivīmimām । rājasūyāśvamēdhādyaiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ ॥KUMB: 1-168-47॥
After conquering this earth, those tigers among men will perform sacrifices such as the Rajasuya and the Ashvamedha, bestowing abundant sacrificial gifts. (KUMB: 1-168-47)
[PV-PAN:01_028_100] (Bharata)
अनुगृह्य सुहृद्वर्गं धनेन च सुखेन च । पितृपैतामहं राज्यमहारिष्यन्ति ते सुताः ॥KUMB: १-१६८-४८॥
anugr̥hya suhr̥dvargaṁ dhanēna ca sukhēna ca । pitr̥paitāmahaṁ rājyamahāriṣyanti tē sutāḥ ॥KUMB: 1-168-48॥
After bestowing wealth and comfort on their circle of friends, your sons will take possession of the kingdom of their fathers and forefathers. (KUMB: 1-168-48)
[PV-PAN:01_028_101] (Bharata)
स्नुषा कमलपत्राक्षी नाम्ना कमलपालिका । वशवर्तिनी तु भीमस्य पुत्रमेषा जनिष्यति ॥KUMB: १-१६८-४९॥
snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā । vaśavartinī tu bhīmasya putramēṣā janiṣyati ॥KUMB: 1-168-49॥
Your lotus-petal-eyed daughter-in-law, named Kamalapālikā, who is obedient to Bhīma, will bear him a son. (KUMB: 1-168-49)
[PV-KDV:01_028_102] (Bharata)
तेन पुत्रेण कृच्छ्रेषु भविष्यथ च तारिताः । इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः ॥KUMB: १-१६८-५०॥
tēna putrēṇa kr̥cchrēṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ । iha māsaṁ pratīkṣadhvamāgamiṣyāmyahaṁ punaḥ ॥KUMB: 1-168-50॥
Through that son you will be delivered from hardships. Wait here for a month; I shall return. (KUMB: 1-168-50)
[PV-KDV:01_028_103] (Bharata)
देशकालौ विदित्वैवं यास्यध्वं परमां मुदम् ॥KUMB: १-१६८-५१॥
dēśakālau viditvaivaṁ yāsyadhvaṁ paramāṁ mudam ॥KUMB: 1-168-51॥
Thus, knowing the proper place and time, you will attain supreme joy. (KUMB: 1-168-51)
[PV-KDV:01_028_104] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६८-५२क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-168-52kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-168-52क्ष्)
[PV-KDV:01_028_105] (Bharata)
स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो जनाधिप । जगाम भगवान्व्यासो यथागतमृषिः प्रभुः ॥KUMB: १-१६८-५२॥
sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvaistathētyuktō janādhipa । jagāma bhagavānvyāsō yathāgatamr̥ṣiḥ prabhuḥ ॥KUMB: 1-168-52॥
O king, when they all stood with joined palms and said, “So be it,” the blessed sage Vyasa, the mighty lord, departed as he had come. (KUMB: 1-168-52)
[PV-KDV:01_028_106] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६९-०क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-169-0kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-169-0क्ष्)
[PV-KDV:01_028_107] (Bharata)
गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः । ऊषुस्तत्र च षण्मासान्वटवृक्षे यथासुखम् ॥KUMB: १-१६९-१॥
gatē bhagavati vyāsē pāṇḍavā vigatajvarāḥ । ūṣustatra ca ṣaṇmāsānvaṭavr̥kṣē yathāsukham ॥KUMB: 1-169-1॥
After the blessed Vyasa had departed, the Pandavas, free from distress, lived there by the banyan tree for six months at their ease. (KUMB: 1-169-1)
[PV-KDV:01_028_108] (Bharata)
शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः । अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका ॥KUMB: १-१६९-२॥
śākamūlaphalāhārāstapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ । anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā ॥KUMB: 1-169-2॥
The Pandavas, subsisting on greens, roots, and fruits, practiced austerities. Then, with permission, O great king, Kamalapalika… (KUMB: 1-169-2)
[PV-KDV:01_028_109] (Bharata)
रमयन्ती सदा भीमं तत्रतत्र मनोजवा । दिव्याभरणवस्त्रा हि दिव्यस्रगनुलेपना ॥KUMB: १-१६९-३॥
ramayantī sadā bhīmaṁ tatratatra manōjavā । divyābharaṇavastrā hi divyasraganulēpanā ॥KUMB: 1-169-3॥
swift as thought, always delighting Bhima from place to place, adorned with divine ornaments and garments, garlands, and unguents… (KUMB: 1-169-3)
[PV-KDV:01_028_110] (Bharata)
एवं भ्रातॄन्सप्त मासान्हिडिम्बाऽवासयद्वने । पाण्डवान्भीमसेनार्थे राक्षसी कामरूपिणी ॥KUMB: १-१६९-४॥
ēvaṁ bhrātr̥̄nsapta māsānhiḍimbā’vāsayadvanē । pāṇḍavānbhīmasēnārthē rākṣasī kāmarūpiṇī ॥KUMB: 1-169-4॥
Thus, for Bhimasena’s sake, Hidimba—the shape-shifting rakshasi—lodged the Pandava brothers in the forest for seven months. (KUMB: 1-169-4)
[PV-KDV:01_028_111] (Bharata)
सुखं स विहरन्भीमस्तत्कालं पर्यणामयत् । ततोऽलभत सा गर्भं राक्षसी कामरूपिणी ॥KUMB: १-१६९-५॥
sukhaṁ sa viharanbhīmastatkālaṁ paryaṇāmayat । tatō’labhata sā garbhaṁ rākṣasī kāmarūpiṇī ॥KUMB: 1-169-5॥
Bhima passed that time in happy enjoyment. Then the shape-shifting Rakshasi became pregnant. (KUMB: 1-169-5)
[PV-KDV:01_028_112] (Bharata)
अतृप्ता भीमसेनेन सप्तमासोपसंगता । प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान्महाबलात् ॥KUMB: १-१६९-६॥
atr̥ptā bhīmasēnēna saptamāsōpasaṁgatā । prajajñē rākṣasī putraṁ bhīmasēnānmahābalāt ॥KUMB: 1-169-6॥
Still unsated by Bhimasena, after seven months the Rakshasi gave birth to a son by the mighty Bhimasena. (KUMB: 1-169-6)
[PV-KDV:01_028_113] (Bharata)
अमानुषं मानुषजं भीमवेगमरिन्दमम् । पिशाचकानतीत्यान्यान्बभूवाति स मानुषान् ॥KUMB: १-१६९-९॥
amānuṣaṁ mānuṣajaṁ bhīmavēgamarindamam । piśācakānatītyānyānbabhūvāti sa mānuṣān ॥KUMB: 1-169-9॥
superhuman though born of a human, terrifyingly swift and a subduer of foes. Surpassing the other Piśācas, he also surpassed human beings. (KUMB: 1-169-9)
[PV-KDV:01_028_116] (Bharata)
बालोऽपि विक्रमं प्राप्तो मानुषेषु विशांपते । सर्वास्त्रेषु वरो वीरः प्रकाममभवद्बली ॥KUMB: १-१६९-१०॥
bālō’pi vikramaṁ prāptō mānuṣēṣu viśāṁpatē । sarvāstrēṣu varō vīraḥ prakāmamabhavadbalī ॥KUMB: 1-169-10॥
Though still a child, he attained great prowess among men, O king. The hero became preeminent in the use of every weapon and immensely strong. (KUMB: 1-169-10)
[PV-KDV:01_028_117] (Bharata)
सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च । कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिकाः ॥KUMB: १-१६९-११॥
sadyō hi garbhaṁ rākṣasyō labhantē prasavanti ca । kāmarūpadharāścaiva bhavanti bahurūpikāḥ ॥KUMB: 1-169-11॥
For female Rakshasas conceive and give birth at once, and Rakshasas can assume forms at will and take on many shapes. (KUMB: 1-169-11)
[PV-KDV:01_028_118] (Bharata)
प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा । मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः ॥KUMB: १-१६९-१२॥
praṇamya vikacaḥ pādāvagr̥hṇātsa pitustadā । mātuśca paramēṣvāsastau ca nāmāsya cakratuḥ ॥KUMB: 1-169-12॥
The bald-headed, supreme archer bowed and clasped the feet of his father and mother. The two of them then gave him a name. (KUMB: 1-169-12)
[PV-KDV:01_028_119] (Bharata)
घटोहास्योत्कच इति माता तं प्रत्यभाषत । अभवत्तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह ॥KUMB: १-१६९-१३॥
ghaṭōhāsyōtkaca iti mātā taṁ pratyabhāṣata । abhavattēna nāmāsya ghaṭōtkaca iti sma ha ॥KUMB: 1-169-13॥
“His bald head is like a pot,” his mother said to him. From this he came to be named Ghatotkacha. (KUMB: 1-169-13)
[PV-KDV:01_028_120] (Bharata)
अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः । तेषां च दयितो नित्यमात्मनित्यो बभूव ह ॥KUMB: १-१६९-१४॥
anuraktaśca tānāsītpāṇḍavānsa ghaṭōtkacaḥ । tēṣāṁ ca dayitō nityamātmanityō babhūva ha ॥KUMB: 1-169-14॥
Ghatotkacha was devoted to those Pandavas, and was always as dear to them as their own selves. (KUMB: 1-169-14)
[PV-KDV:01_028_121] (Bharata)
घटोत्कचो महाकायः पाण्डवान्पृथया सह । अभिवाद्य यथान्यायमब्रवीच्च प्रभाष्य तान् ॥KUMB: १-१६९-१५॥
ghaṭōtkacō mahākāyaḥ pāṇḍavānpr̥thayā saha । abhivādya yathānyāyamabravīcca prabhāṣya tān ॥KUMB: 1-169-15॥
After duly saluting the Pandavas and Pritha, the huge-bodied Ghatotkacha addressed them and said: (KUMB: 1-169-15)
[PV-KDV:01_028_122] (Bharata)
किं करोम्यहमार्याणां निःशङ्कं वदतानघाः । तं ब्रुवन्तं भैमसेनिं कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥KUMB: १-१६९-१६॥
kiṁ karōmyahamāryāṇāṁ niḥśaṅkaṁ vadatānaghāḥ । taṁ bruvantaṁ bhaimasēniṁ kuntī vacanamabravīt ॥KUMB: 1-169-16॥
“What may I do for you, noble ones? Tell me without hesitation, O blameless ones.” As Bhīmasena’s son spoke thus, Kuntī said to him: (KUMB: 1-169-16)
[PV-KDV:01_028_123] (Bharata)
त्वं कुरूणां कुले जातः साक्षाद्भीमसमो ह्यसि । ज्येष्ठः पुत्रोसि पञ्चानां साहाय्यं कुरु पुत्रक ॥KUMB: १-१६९-१७॥
tvaṁ kurūṇāṁ kulē jātaḥ sākṣādbhīmasamō hyasi । jyēṣṭhaḥ putrōsi pañcānāṁ sāhāyyaṁ kuru putraka ॥KUMB: 1-169-17॥
You were born into the Kuru line and are indeed the equal of Bhima himself. You are the eldest son of the five; come to their aid, my child. (KUMB: 1-169-17)
[PV-KDV:01_028_124] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१६९-१८क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-169-18kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-169-18क्ष्)
[PV-KDV:01_028_125] (Bharata)
कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄनिति घटोत्कचः । आमन्त्र्य रक्षसां श्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम् ॥KUMB: १-१६९-१९॥
kr̥tyakāla upasthāsyē pitr̥̄niti ghaṭōtkacaḥ । āmantrya rakṣasāṁ śrēṣṭhaḥ pratasthē cōttarāṁ diśam ॥KUMB: 1-169-19॥
“When the time for action comes, I shall present myself before you, my fathers.” With these words, Ghaṭotkaca, foremost of the Rakshasas, took his leave and departed northward. (KUMB: 1-169-19)
[PV-KDV:01_028_127] (Bharata)
स हि सृष्टो भगवता शक्तिहेतोर्महात्मना । वर्णस्याप्रतिवीर्यस्य प्रतियोद्धा महारथः ॥KUMB: १-१६९-२०॥
sa hi sr̥ṣṭō bhagavatā śaktihētōrmahātmanā । varṇasyāprativīryasya pratiyōddhā mahārathaḥ ॥KUMB: 1-169-20॥
For the great-souled Lord had created that mighty chariot-warrior for the sake of the spear, to oppose the class whose prowess was unrivalled. (KUMB: 1-169-20)
[PV-PAN:01_028_128] (Bharata)
भीम उवाच॥KUMB: १-१६९-२१क्ष्॥
bhīma uvāca॥KUMB: 1-169-21kṣ॥
Bhima said: (KUMB: 1-169-21क्ष्)
[PV-KDV:01_028_129] (Bharata)
सह वासो मया जीर्णस्त्वया कमलपालिके । पुनर्द्रक्ष्यसि राज्यस्थानित्यभाषत तां तदा ॥KUMB: १-१६९-२१॥
saha vāsō mayā jīrṇastvayā kamalapālikē । punardrakṣyasi rājyasthānityabhāṣata tāṁ tadā ॥KUMB: 1-169-21॥
“Kamalapalika, I have now lived with you long enough. You will see us again when we are established in a kingdom,” he then told her. (KUMB: 1-169-21)
[PV-KDV:01_028_130] (Bharata)
हिडिम्बोवाच ॥KUMB: १-१६९-२२क्ष्॥
hiḍimbōvāca ॥KUMB: 1-169-22kṣ॥
Hiḍimbā said: (KUMB: 1-169-22क्ष्)
[PV-KDV:01_028_131] (Bharata)
पदा मां संस्मरेः कान्त रिरंसू रहसि प्रभो । तदा तव वशं भूय आगन्तास्म्याशु भारत ॥KUMB: १-१६९-२२॥
padā māṁ saṁsmarēḥ kānta riraṁsū rahasi prabhō । tadā tava vaśaṁ bhūya āgantāsmyāśu bhārata ॥KUMB: 1-169-22॥
When you think of me, my beloved lord, wishing to make love in private, I shall quickly come and place myself at your disposal, descendant of Bharata. (KUMB: 1-169-22)
[PV-KDV:01_028_132] (Bharata)
इत्युक्त्वा सा जगामाशु भावमासज्य पाण्डवे । हिडिम्बा समयं स्मृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत ॥KUMB: १-१६९-२३॥
ityuktvā sā jagāmāśu bhāvamāsajya pāṇḍavē । hiḍimbā samayaṁ smr̥tvā svāṁ gatiṁ pratyapadyata ॥KUMB: 1-169-23॥
Having said this, she quickly departed, her heart set on the Pandava. Remembering the agreement, Hidimba went her own way. (KUMB: 1-169-23)
[PV-KDV:01_028_133] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१७०-०क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-170-0kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-170-0क्ष्)
[PV-KDV:01_028_134] (Bharata)
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे शालिहोत्राश्रमे तदा । पूजितास्तेन वन्येन तमामन्त्र्य महामुनिम् ॥KUMB: १-१७०-१॥
tatastē pāṇḍavāḥ sarvē śālihōtrāśramē tadā । pūjitāstēna vanyēna tamāmantrya mahāmunim ॥KUMB: 1-170-1॥
Then all the Pandavas, having been honored in Śālihotra’s hermitage by that forest-dweller, took leave of him, the great sage, and… (KUMB: 1-170-1)
[PV-KDV:01_028_135] (Bharata)
जटाः कृत्वाऽऽत्मनः सर्वे वल्कलाजिनवाससः । कुन्त्या सह महात्मानो बिभ्रतस्तापसं वपुः ॥KUMB: १-१७०-२॥
jaṭāḥ kr̥tvā’’tmanaḥ sarvē valkalājinavāsasaḥ । kuntyā saha mahātmānō bibhratastāpasaṁ vapuḥ ॥KUMB: 1-170-2॥
All those noble men, together with Kunti, wore their hair in matted locks and dressed in bark and deerskins, bearing the appearance of ascetics… (KUMB: 1-170-2)
[PV-KDV:01_028_136] (Bharata)
ब्राह्मं वेदमधीयाना वेदाङ्गानि च सर्वशः । नीतिशास्त्रं च धर्मज्ञा न्यायज्ञानं च पाण्डवाः ॥KUMB: १-१७०-३॥
brāhmaṁ vēdamadhīyānā vēdāṅgāni ca sarvaśaḥ । nītiśāstraṁ ca dharmajñā nyāyajñānaṁ ca pāṇḍavāḥ ॥KUMB: 1-170-3॥
The Pandavas, versed in dharma, studying the sacred Veda, all the Vedāṅgas in full, the science of polity, and the science of logic… (KUMB: 1-170-3)
[PV-KDV:01_028_137] (Bharata)
शालिहोत्रप्रसादेन लब्ध्वा प्रीतिमवाप्य च । ते वनेन वनं गत्वा घ्नन्तो मृगगणान्बहून् । अपक्रम्य ययू राजंस्त्वरमाणा महारथाः ॥KUMB: १-१७०-४॥
śālihōtraprasādēna labdhvā prītimavāpya ca । tē vanēna vanaṁ gatvā ghnantō mr̥gagaṇānbahūn । apakramya yayū rājaṁstvaramāṇā mahārathāḥ ॥KUMB: 1-170-4॥
Having acquired it through Śālihotra’s favor and found satisfaction, they went from forest to forest, killing many herds of deer. Then, O king, the great chariot-warriors departed and hurried onward. (KUMB: 1-170-4)
[PV-KDV:01_028_138] (Bharata)
मत्स्यांस्त्रिगर्तान्पाञ्चालान्कीचकानन्तरेण च । रमणीयान्वनोद्देशान्प्रेक्षमाणाः सरांसि च ॥KUMB: १-१७०-५॥
matsyāṁstrigartānpāñcālānkīcakānantarēṇa ca । ramaṇīyānvanōddēśānprēkṣamāṇāḥ sarāṁsi ca ॥KUMB: 1-170-5॥
through the lands of the Matsyas, Trigartas, Panchalas, and Kichakas, gazing upon delightful stretches of forest and lakes... (KUMB: 1-170-5)
[PV-KDV:01_028_139] (Bharata)
क्वचिद्वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथाः । क्वचिच्छ्रान्ताश्च कान्तारे क्वचित्तिष्ठन्ति हर्षिताः ॥KUMB: १-१७०-६॥
kvacidvahantō jananīṁ tvaramāṇā mahārathāḥ । kvacicchrāntāśca kāntārē kvacittiṣṭhanti harṣitāḥ ॥KUMB: 1-170-6॥
At times the great chariot-warriors hurried along carrying their mother; at times, weary in the wilderness, they rested; and at times they stood rejoicing. (KUMB: 1-170-6)
[PV-KDV:01_028_140] (Bharata)
क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मुः प्रसभं पुनः । पथि द्वैपायन सर्वे ददृशुः स्वपितामहम् ॥KUMB: १-१७०-७॥
kvacicchandēna gacchantastē jagmuḥ prasabhaṁ punaḥ । pathi dvaipāyana sarvē dadr̥śuḥ svapitāmaham ॥KUMB: 1-170-7॥
Sometimes they traveled at their leisure, and then again they pressed on rapidly. On the road, they all saw Dvaipayana, their grandfather. (KUMB: 1-170-7)
[PV-KDV:01_028_141] (Bharata)
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सह मात्रा परन्तपाः ॥KUMB: १-१७०-८॥
tē’bhivādya mahātmānaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ tadā । tasthuḥ prāñjalayaḥ sarvē saha mātrā parantapāḥ ॥KUMB: 1-170-8॥
Then those scorcher of foes all saluted the great-souled Krishna Dvaipayana and stood before him with joined palms, together with their mother. (KUMB: 1-170-8)
[PV-KDV:01_028_142] (Bharata)
व्यास उवाच॥KUMB: १-१७०-९क्ष्॥
vyāsa uvāca॥KUMB: 1-170-9kṣ॥
Vyasa said: (KUMB: 1-170-9क्ष्)
[PV-KDV:01_028_143] (Bharata)
तदाश्रमान्निर्गमनं मया ज्ञातं नरर्षभाः । घटोत्कचस्य चोत्पत्तिं ज्ञात्वा प्रीतिरवर्धत ॥KUMB: १-१७०-९॥
tadāśramānnirgamanaṁ mayā jñātaṁ nararṣabhāḥ । ghaṭōtkacasya cōtpattiṁ jñātvā prītiravardhata ॥KUMB: 1-170-9॥
I learned of your departure from that hermitage, O bulls among men, and my joy grew when I learned of Ghaṭotkaca’s birth. (KUMB: 1-170-9)
[PV-KDV:01_028_144] (Bharata)
इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥KUMB: १-१७०-१०॥
idaṁ nagaramabhyāśē ramaṇīyaṁ nirāmayam । vasatēha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ ॥KUMB: 1-170-10॥
Nearby is a pleasant, salubrious city. Live there in disguise, awaiting my arrival. (KUMB: 1-170-10)
[PV-KDV:01_028_145] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच॥KUMB: १-१७०-११क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca॥KUMB: 1-170-11kṣ॥
Vaiśampāyana said: (KUMB: 1-170-11क्ष्)
[PV-PAN:01_028_146] (Bharata)
एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्तानरिन्दमान् । एकचक्रामभिगतां कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः ॥KUMB: १-१७०-११॥
ēvaṁ sa tānsamāśvāsya vyāsaḥ pārtānarindamān । ēkacakrāmabhigatāṁ kuntīmāśvāsayatprabhuḥ ॥KUMB: 1-170-11॥
After thus reassuring the Pārthas, those conquerors of foes, the lord Vyāsa reassured Kuntī, who had come to Ekacakrā. (KUMB: 1-170-11)
[PV-PAN:01_028_147] (Bharata)
श्रीव्यास उवाच॥KUMB: १-१७०-१२क्ष्॥
śrīvyāsa uvāca॥KUMB: 1-170-12kṣ॥
The venerable Vyasa said: (KUMB: 1-170-12क्ष्)
[PV-PAN:01_028_148] (Bharata)
कुर्यान्न केवलं धर्मं दुष्कृतं च तथान नरः । सुकृतं दुष्कृतं लोके न कर्ता नास्ति कश्चन ॥KUMB: १-१७०-१२॥
kuryānna kēvalaṁ dharmaṁ duṣkr̥taṁ ca tathāna naraḥ । sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ lōkē na kartā nāsti kaścana ॥KUMB: 1-170-12॥
A man does not do only what is right, but also what is wrong; in this world there is no one who does not perform both good and evil deeds. (KUMB: 1-170-12)
[PV-PAN:01_028_149] (Bharata)
अवश्यं लभते कर्ता फलं वै पुण्यपापयोः । दुष्कृतस्य फलेनैव प्राप्तं व्यसनमुत्तमम् ॥KUMB: १-१७०-१३॥
avaśyaṁ labhatē kartā phalaṁ vai puṇyapāpayōḥ । duṣkr̥tasya phalēnaiva prāptaṁ vyasanamuttamam ॥KUMB: 1-170-13॥
A person inevitably reaps the fruits of both good and evil deeds. This great calamity has come solely as the fruit of an evil deed. (KUMB: 1-170-13)
[PV-PAN:01_028_150] (Bharata)
तस्मान्माधवि मानार्हे मा च शोके मनः कृथाः ॥KUMB: १-१७०-१४॥
tasmānmādhavi mānārhē mā ca śōkē manaḥ kr̥thāḥ ॥KUMB: 1-170-14॥
Therefore, Madhavi, worthy of honor, do not give your mind over to grief. (KUMB: 1-170-14)
[PV-PAN:01_028_151] (Bharata)
वैशम्पायन उवाच । एवमुक्त्वा निवेश्यैनान्ब्राह्मणस्य निवेशने ॥KUMB: १-१७०-१४क्ष्॥
vaiśampāyana uvāca । ēvamuktvā nivēśyainānbrāhmaṇasya nivēśanē ॥KUMB: 1-170-14kṣ॥
Vaiśampāyana said: Having spoken thus and settled them in the Brahmin’s dwelling... (KUMB: 1-170-14क्ष्)
[PV-KDV:01_028_152] (Bharata)
जगाम भगवान्व्यासो यताकाममृषिः प्रभुः ॥KUMB: १-१७०-१५॥
jagāma bhagavānvyāsō yatākāmamr̥ṣiḥ prabhuḥ ॥KUMB: 1-170-15॥
the blessed sage Vyasa, the mighty seer, departed at his pleasure. (KUMB: 1-170-15)
[PV-KDV:01_028_153] (Bharata)