12.205
गुरुरुवाच॥
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायमुपपद्यते। तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्वं न रोचते ॥१२-२०५-१॥
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः। प्रयोजनमतस्त्वत्र मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥१२-२०५-२॥
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्। इयं सा बुद्धिरन्येयं यया याति परां गतिम् ॥१२-२०५-३॥
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वपरिग्रहान्। कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥१२-२०५-४॥
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम्। कर्मणो विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥१२-२०५-५॥
लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते। तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥१२-२०५-६॥
यश्चाधर्मं चरेन्मोहात्कामलोभावनु प्लवन्। धर्म्यं पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥१२-२०५-७॥
शन्दादीन्विषयांस्तस्मादसंरागादनुप्लवेत्। क्रोधहर्षौ विषादश्च जायन्ते हि परस्परम् ॥१२-२०५-८॥
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे। कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत् ॥१२-२०५-९॥
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः। नावगच्छन्त्यविज्ञानादात्मजं पार्थिवं गुणम् ॥१२-२०५-१०॥
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते। पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारैर्विलिप्यते ॥१२-२०५-११॥
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः। धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥१२-२०५-१२॥
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत्। श्रमादाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥१२-२०५-१३॥
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः। यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥१२-२०५-१४॥
सत्यशौचार्जवत्यागैर्यशसा विक्रमेण च। क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥१२-२०५-१५॥
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम्। शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥१२-२०५-१६॥
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः। चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥१२-२०५-१७॥
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसम्भवान्। अज्ञानप्रभवं नित्यमहङ्कारं परित्यजेत् ॥१२-२०५-१८॥
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः। त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहङ्कारे प्रतिष्ठितम् ॥१२-२०५-१९॥
यथेह नियतं कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान्। तद्वद्भूतेष्वहङ्कारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥१२-२०५-२०॥
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसम्भवम्। प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥१२-२०५-२१॥
प्रमोहो हर्षजः प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः। एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥१२-२०५-२२॥
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः। विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥१२-२०५-२३॥
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम्। विमृशेदात्मसंस्थानामेकैकमनुसन्ततम् ॥१२-२०५-२४॥
शिष्य उवाच॥
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः। के पुनः पुनरायान्ति के मोहादफला इव ॥१२-२०५-२५॥
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः। एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्यामहं प्रभो ॥१२-२०५-२६॥
गुरुरुवाच॥
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते। विनाशयति सम्भूतमयस्मयमयो यथा ॥ तथाकृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥१२-२०५-२७॥
राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसम्भवम्। तत्सर्वं देहिनां बीजं सर्वमात्मवतः समम् ॥१२-२०५-२८॥
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च। रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ॥१२-२०५-२९॥
अथ वा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादानां यजुष्कृतम्। हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने ॥१२-२०५-३०॥
रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुयात्। अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ॥१२-२०५-३१॥
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते। हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥१२-२०५-३२॥
सत्त्वस्थः सात्त्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः। स देही विमलः श्रीमाञ्शुद्धो विद्यासमन्वितः ॥१२-२०५-३३॥
