12.211
युधिष्ठिर उवाच॥
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः। जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥१२-२११-१॥
भीष्म उवाच॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥१२-२११-२॥
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः। और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥१२-२११-३॥
तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे। दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥१२-२११-४॥
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये। आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति ॥१२-२११-५॥
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः। परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि ॥१२-२११-६॥
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये। सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥१२-२११-७॥
ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु। शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥१२-२११-८॥
यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षिं प्रजापतिम्। स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥१२-२११-९॥
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम्। पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥१२-२११-१०॥
तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत्। पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निबोधयत् ॥१२-२११-११॥
इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः ॥१२-२११-१२॥
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते। आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥१२-२११-१३॥
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः। ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥१२-२११-१४॥
तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ। ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥१२-२११-१५॥
एतन्मे भगवानाह कापिलेयाय सम्भवम्। तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥१२-२११-१६॥
सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम्। उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥१२-२११-१७॥
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात्। उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥१२-२११-१८॥
तस्मै परमकल्पाय प्रणताय च धर्मतः। अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्साङ्ख्यं विधीयते ॥१२-२११-१९॥
जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमब्रवीत्। कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥१२-२११-२०॥
यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः। तदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम् ॥१२-२११-२१॥
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके। आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥१२-२११-२२॥
अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः। आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥१२-२११-२३॥
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते। अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा ॥१२-२११-२४॥
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे। किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥१२-२११-२५॥
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि। प्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन ॥१२-२११-२६॥
यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावयतेऽपि वा। अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥१२-२११-२७॥
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम्। जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥१२-२११-२८॥
प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्। मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥१२-२११-२९॥
न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः। अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥१२-२११-३०॥
अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम्। कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥१२-२११-३१॥
अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म बीजं तथा कृतम्। तृष्णासञ्जननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥१२-२११-३२॥
तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि। अन्योऽन्याज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसङ्क्षयम् ॥१२-२११-३३॥
यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः। कथमस्मिन्स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥१२-२११-३४॥
एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः। यदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते ॥१२-२११-३५॥
यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्। सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णयः ॥१२-२११-३६॥
तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्। पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते ॥१२-२११-३७॥
ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये। यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसङ्क्षयः ॥१२-२११-३८॥
जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना। दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥१२-२११-३९॥
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च। आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥१२-२११-४०॥
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः। यदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥१२-२११-४१॥
इति सम्यङ्मनस्येते बहवः सन्ति हेतवः। एतदस्तीदमस्तीति न किञ्चित्प्रतिपद्यते ॥१२-२११-४२॥
तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम्। क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥१२-२११-४३॥
एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः। आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥१२-२११-४४॥
अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च; लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः। महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥१२-२११-४५॥
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य; किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च। विहाय यो गच्छति सर्वमेव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥१२-२११-४६॥
भूव्योमतोयानलवायवो हि; सदा शरीरं परिपालयन्ति। इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे; द्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते ॥१२-२११-४७॥
इदमनुपधि वाक्यमच्छलं; परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्। नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥१२-२११-४८॥
