12.259
युधिष्ठिर उवाच॥
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किञ्चित्प्रतापयेत्। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१२-२५९-१॥
भीष्म उवाच॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह ॥१२-२५९-२॥
अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्। वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् ॥१२-२५९-३॥
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्। वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥१२-२५९-४॥
द्युमत्सेन उवाच॥
अथ चेदवधो धर्मो धर्मः को जातु चिद्भवेत्। दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्सङ्करो भवेत् ॥१२-२५९-५॥
ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे। लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्वेत्थ शंस नः ॥१२-२५९-६॥
सत्यवानुवाच॥
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः। धर्मपाशनिबद्धानामल्पो व्यपचरिष्यति ॥१२-२५९-७॥
यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः। अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत् ॥१२-२५९-८॥
तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधः। असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि ॥१२-२५९-९॥
दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः। भार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हते ॥ परेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत् ॥१२-२५९-१०॥
असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदा। साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायतेऽशोभना प्रजा ॥१२-२५९-११॥
न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः। अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥१२-२५९-१२॥
उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च। वधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरोऽहितसम्पदा ॥१२-२५९-१३॥
यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः। करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥१२-२५९-१४॥
तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं नृपशासनम्। बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति वाससम् ॥१२-२५९-१५॥
गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः। तथा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा ॥१२-२५९-१६॥
द्युमत्सेन उवाच॥
यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः। स तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते ॥१२-२५९-१७॥
अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्। पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः ॥१२-२५९-१८॥
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः। पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ॥१२-२५९-१९॥
आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते। वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः ॥१२-२५९-२०॥
नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः। न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन ॥१२-२५९-२१॥
पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्। तेषु यः समयं कुर्यादज्ञेषु हतबुद्धिषु ॥१२-२५९-२२॥
सत्यवानुवाच॥
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया। कस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु ॥१२-२५९-२३॥
द्युमत्सेन उवाच॥
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः। अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च ॥१२-२५९-२४॥
वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन्। सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः ॥१२-२५९-२५॥
श्रेयसः श्रेयसीमेवं वृत्तिं लोकोऽनुवर्तते। सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः ॥१२-२५९-२६॥
आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्। विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम् ॥१२-२५९-२७॥
यो राज्ञो दम्भमोहेन किञ्चित्कुर्यादसाम्प्रतम्। सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥१२-२५९-२८॥
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता। दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥१२-२५९-२९॥
यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखमर्छति। वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम् ॥ इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ॥१२-२५९-३०॥
इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तात पितामहैः। आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च ॥१२-२५९-३१॥
एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगेऽभजत्। पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्त्रेतायुगे तथा ॥ द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वपरे युगे ॥१२-२५९-३२॥
तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह। भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी ॥१२-२५९-३३॥
अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्सङ्करो भवेत्। आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत् ॥१२-२५९-३४॥
सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत्। भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥१२-२५९-३५॥
