12.058
Pancharatra: Bhishma concludes the day's teaching by saying: break the enemy's side by both crooked and straight means; delighting the armies, constantly supervising the people, being tireless in duties, and likewise increasing the treasury - are essential; a kingdom is a vast and complex system, hard to sustain for those lacking self-mastery.

भीष्म उवाच॥

एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर। बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥१२-५८-१॥

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः। सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥१२-५८-२॥

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः। राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः ॥१२-५८-३॥

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर। राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु ॥१२-५८-४॥

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः। युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥१२-५८-५॥

सतां सङ्ग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम्। अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम् ॥१२-५८-६॥

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम्। निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥१२-५८-७॥

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम्। कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥१२-५८-८॥

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसङ्घातभेदनम्। केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ॥१२-५८-९॥

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः। अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥१२-५८-१०॥

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात्। अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥१२-५८-११॥

नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च। रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥१२-५८-१२॥

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत। राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥१२-५८-१३॥

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः। उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥१२-५८-१४॥

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति। उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते ॥१२-५८-१५॥

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः। धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजङ्ग इव निर्विषः ॥१२-५८-१६॥

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा। अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥१२-५८-१७॥

एकाश्वेनापि सम्भूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः। तं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥१२-५८-१८॥

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसङ्ग्रहः। हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥१२-५८-१९॥

यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यते। दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥१२-५८-२०॥

राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिः। न शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम् ॥१२-५८-२१॥

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते। तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥१२-५८-२२॥

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः। सोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः ॥१२-५८-२३॥

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः। भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर ॥१२-५८-२४॥

वैशम्पायन उवाच॥

ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सह। वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा ॥१२-५८-२५॥

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैः। अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥१२-५८-२६॥

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥१२-५८-२७॥

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वं पितामह। उपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥१२-५८-२८॥

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः; कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः। प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं; ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः ॥१२-५८-२९॥

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः; कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः। उपास्य सन्ध्यां विधिवत्परन्तपा; स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥१२-५८-३०॥