12.149
भीष्म उवाच॥
शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्। गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥१२-१४९-१॥
दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम्। कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥१२-१४९-२॥
बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः। अङ्केनाङ्कं च सङ्क्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा ॥१२-१४९-३॥
तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्। एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥१२-१४९-४॥
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि। समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः ॥१२-१४९-५॥
सम्पश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम्। संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते ॥१२-१४९-६॥
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान्। तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥१२-१४९-७॥
अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसङ्कुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥१२-१४९-८॥
न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥१२-१४९-९॥
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता। कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥१२-१४९-१०॥
कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे। गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥१२-१४९-११॥
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप। बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले ॥१२-१४९-१२॥
विनिश्चित्याथ च ततः सन्त्यजन्तः स्वमात्मजम्। निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः ॥१२-१४९-१३॥
ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः। गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः ॥१२-१४९-१४॥
आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम्। बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन ॥१२-१४९-१५॥
यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः। श्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः ॥१२-१४९-१६॥
न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि। यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ ॥१२-१४९-१७॥
न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम्। न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः ॥१२-१४९-१८॥
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम्। परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव ॥१२-१४९-१९॥
तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च। न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः सन्धारयन्ति च ॥१२-१४९-२०॥
अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठति। न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित् ॥१२-१४९-२१॥
मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति। इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥१२-१४९-२२॥
चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत। एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः ॥१२-१४९-२३॥
क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च। बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते ॥१२-१४९-२४॥
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति। तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम् ॥१२-१४९-२५॥
त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम्। यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम् ॥१२-१४९-२६॥
भीष्म उवाच॥
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः। न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः ॥१२-१४९-२७॥
गृध्र उवाच॥
अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा। क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ ॥१२-१४९-२८॥
पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम्। कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ ॥१२-१४९-२९॥
तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात्। तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति ॥१२-१४९-३०॥
अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः। येन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम् ॥१२-१४९-३१॥
धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च। अपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते ॥१२-१४९-३२॥
यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखता। गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च ॥१२-१४९-३३॥
न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा। मार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते ॥१२-१४९-३४॥
धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्तत। वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च ॥१२-१४९-३५॥
शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत। त्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत ॥१२-१४९-३६॥
यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम्। तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि ॥१२-१४९-३७॥
इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम्। स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः ॥१२-१४९-३८॥
प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा। सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः ॥१२-१४९-३९॥
किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ। सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः ॥१२-१४९-४०॥
यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपि। सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूतमिदं जगत् ॥१२-१४९-४१॥
जम्बुक उवाच॥
अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसा। पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम् ॥१२-१४९-४२॥
समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैः। यद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम् ॥१२-१४९-४३॥
अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात्। क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव ॥१२-१४९-४४॥
अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले। स्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन् ॥१२-१४९-४५॥
यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यति। दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते ॥१२-१४९-४६॥
अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम्। प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः ॥१२-१४९-४७॥
आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम्। पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥१२-१४९-४८॥
अथ वास्तं गते सूर्ये सन्ध्याकाल उपस्थिते। ततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ ॥१२-१४९-४९॥
गृध्र उवाच॥
अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः। न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥१२-१४९-५०॥
मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाः। विक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे ॥१२-१४९-५१॥
अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि। जङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते ॥१२-१४९-५२॥
इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा। दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा ॥१२-१४९-५३॥
अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च। उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः ॥१२-१४९-५४॥
त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः। अन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते ॥१२-१४९-५५॥
भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथ। निरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः ॥१२-१४९-५६॥
न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षते। तस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै ॥१२-१४९-५७॥
मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः। मयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम् ॥१२-१४९-५८॥
प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसञ्ज्ञाप्रदायिना। वचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत ॥१२-१४९-५९॥
जम्बुक उवाच॥
इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलङ्कृतम्। गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम् ॥१२-१४९-६०॥
न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वै। मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम् ॥१२-१४९-६१॥
श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः। जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात् ॥१२-१४९-६२॥
तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः। श्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः सञ्जीवितः पुनः ॥१२-१४९-६३॥
तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा। कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह ॥१२-१४९-६४॥
भीष्म उवाच॥
इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः। अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम् ॥१२-१४९-६५॥
गृध्र उवाच॥
अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितः। धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः ॥१२-१४९-६६॥
तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यते। सर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम् ॥१२-१४९-६७॥
बालवृद्धसहस्राणि सदा सन्त्यज्य बान्धवाः। दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले ॥१२-१४९-६८॥
अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम्। अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम् ॥१२-१४९-६९॥
नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम्। मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते ॥१२-१४९-७०॥
न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपि। शक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि ॥१२-१४९-७१॥
अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वा। वरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः ॥१२-१४९-७२॥
न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वै। न दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति ॥१२-१४९-७३॥
अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः। धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि ॥१२-१४९-७४॥
अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम्। अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत् ॥१२-१४९-७५॥
सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम्। अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत ॥१२-१४९-७६॥
मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथा। जीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः ॥१२-१४९-७७॥
यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथञ्चन। तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ ॥१२-१४९-७८॥
भीष्म उवाच॥
इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः। दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान् ॥१२-१४९-७९॥
जम्बुक उवाच॥
दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः। इष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम् ॥१२-१४९-८०॥
बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम्। इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम् ॥१२-१४९-८१॥
न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते। अहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः ॥१२-१४९-८२॥
प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथा। कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च ॥ श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥१२-१४९-८३॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम् ॥१२-१४९-८४॥
इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम्। कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥१२-१४९-८५॥
रूपयौवनसम्पन्नं द्योतमानमिव श्रिया। जीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥१२-१४९-८६॥
विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः। पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम् ॥१२-१४९-८७॥
दुःखसम्भावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम्। त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥१२-१४९-८८॥
भीष्म उवाच॥
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना। श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ॥१२-१४९-८९॥
ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः। जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः ॥१२-१४९-९०॥
गृध्र उवाच॥
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः। दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः ॥१२-१४९-९१॥
भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः। अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥१२-१४९-९२॥
भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः। तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥१२-१४९-९३॥
नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः। मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति ॥१२-१४९-९४॥
चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः। श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः ॥१२-१४९-९५॥
सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाः। युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः ॥१२-१४९-९६॥
दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यति। त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः ॥१२-१४९-९७॥
यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च। श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥१२-१४९-९८॥
जम्बुक उवाच॥
स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः। तावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत ॥१२-१४९-९९॥
स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत। स्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः ॥१२-१४९-१००॥
यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च। गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥१२-१४९-१०१॥
भीष्म उवाच॥
गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकः। मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ ॥१२-१४९-१०२॥
स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव च। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः ॥१२-१४९-१०३॥
तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोः। वाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च ॥१२-१४९-१०४॥
शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा। स्वकार्यकुशलाभ्यां ते सम्भ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥१२-१४९-१०५॥
तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः। बान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शङ्करः ॥१२-१४९-१०६॥
ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत्। ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ॥१२-१४९-१०७॥
एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम्। पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि ॥१२-१४९-१०८॥
एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना। जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै ॥१२-१४९-१०९॥
तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम्। वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥१२-१४९-११०॥
ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः। कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो ॥१२-१४९-१११॥
अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च। देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते ॥१२-१४९-११२॥
पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम्। कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम् ॥१२-१४९-११३॥
पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च। प्रसादं शङ्करात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन् ॥१२-१४९-११४॥
ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसञ्जीवनात्पुनः। बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छङ्करस्य वै ॥१२-१४९-११५॥
ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम्। विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः ॥ एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता ॥१२-१४९-११६॥
धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम्। श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते ॥१२-१४९-११७॥
