12.161
वैशम्पायन उवाच॥
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णीम्भूते युधिष्ठिरः। पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान् ॥१२-१६१-१॥
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता। तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥१२-१६१-२॥
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै। सन्तुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ ॥१२-१६१-३॥
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्। जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥१२-१६१-४॥
बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा। भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसम्पदः ॥१२-१६१-५॥
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः। एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥१२-१६१-६॥
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः। धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः ॥१२-१६१-७॥
धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते। कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ॥१२-१६१-८॥
समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः। पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः ॥१२-१६१-९॥
कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते। कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च ॥१२-१६१-१०॥
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः। न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥१२-१६१-११॥
विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम्। कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥१२-१६१-१२॥
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः। अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः ॥१२-१६१-१३॥
उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः। ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥१२-१६१-१४॥
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः। मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥१२-१६१-१५॥
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः। विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥१२-१६१-१६॥
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः। कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः ॥१२-१६१-१७॥
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे। अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता ॥१२-१६१-१८॥
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान्। एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम् ॥ अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः ॥१२-१६१-१९॥
ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्। नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम् ॥१२-१६१-२०॥
आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः। अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥१२-१६१-२१॥
अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये। इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥१२-१६१-२२॥
योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः। मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह ॥१२-१६१-२३॥
अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः। तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः ॥१२-१६१-२४॥
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना। विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि ॥१२-१६१-२५॥
धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम्। ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥१२-१६१-२६॥
विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ। भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥१२-१६१-२७॥
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति। नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥१२-१६१-२८॥
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः। पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥१२-१६१-२९॥
वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः। श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥१२-१६१-३०॥
वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा। दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥१२-१६१-३१॥
समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः। कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन सन्ततम् ॥१२-१६१-३२॥
नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम्। एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥१२-१६१-३३॥
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः। श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्धृतं श्रेय उदश्वितः ॥१२-१६१-३४॥
श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः। पुष्पतो मध्विव रसः कामात्सञ्जायते सुखम् ॥१२-१६१-३५॥
सुचारुवेषाभिरलङ्कृताभि; र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः। रमस्व योषाभिरुपेत्य कामं; कामो हि राजंस्तरसाभिपाती ॥१२-१६१-३६॥
बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य; मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र। स्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम् ॥१२-१६१-३७॥
धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या; यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः। द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं; स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥१२-१६१-३८॥
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो; विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः। ततो वचः सङ्ग्रहविग्रहेण; प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः ॥१२-१६१-३९॥
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो; वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्। उवाच वाचावितथं स्मयन्वै; बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥१२-१६१-४०॥
निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः। विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्य; मुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे ॥ इह त्ववश्यं गदतो ममापि; वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥१२-१६१-४१॥
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे। विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः ॥१२-१६१-४२॥
भूतानि जातीमरणान्वितानि; जराविकारैश्च समन्वितानि। भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि; मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥१२-१६१-४३॥
स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानी; त्येवं स्वयम्भूर्भगवानुवाच। बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥१२-१६१-४४॥
एतत्प्रधानं न तु कामकारो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि। भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते; विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥१२-१६१-४५॥
न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं; यद्भावि सर्वं भवतीति वित्त। त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं; तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम् ॥१२-१६१-४६॥
ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं; समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत्। तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन् ॥१२-१६१-४७॥
सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां; मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम्। निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां; गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव ते ॥ पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः ॥१२-१६१-४८॥
