12.220
युधिष्ठिर उवाच॥
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि। बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः ॥१२-२२०-१॥
त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ। एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥१२-२२०-२॥
भीष्म उवाच॥
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च। मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥१२-२२०-३॥
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते। आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥१२-२२०-४॥
यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताः। तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ॥१२-२२०-५॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर ॥१२-२२०-६॥
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसङ्क्षये। विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ॥१२-२२०-७॥
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते। समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयम्भुवि ॥१२-२२०-८॥
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः। गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः ॥१२-२२०-९॥
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्। आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ ॥१२-२२०-१०॥
स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे। बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥१२-२२०-११॥
तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्। सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥१२-२२०-१२॥
दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्। अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः ॥१२-२२०-१३॥
दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवया। तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम् ॥१२-२२०-१४॥
शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्। वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥१२-२२०-१५॥
श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्। हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥१२-२२०-१६॥
ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे। तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥१२-२२०-१७॥
बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः। हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥१२-२२०-१८॥
भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्। त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत् ॥१२-२२०-१९॥
एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्। श्रुत्वा सुखमसम्भ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत् ॥१२-२२०-२०॥
निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते। वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर ॥१२-२२०-२१॥
अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथञ्चिच्छक्ततां गतः। कस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति ॥१२-२२०-२२॥
यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्। हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥१२-२२०-२३॥
अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः। एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम् ॥१२-२२०-२४॥
मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुङ्गव। ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥१२-२२०-२५॥
नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्। यत्त्वमेवङ्गतो वज्रिन्यद्वाप्येवङ्गता वयम् ॥१२-२२०-२६॥
अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्। मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत ॥१२-२२०-२७॥
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति। पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥१२-२२०-२८॥
कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्। तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम् ॥१२-२२०-२९॥
न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्। नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः ॥१२-२२०-३०॥
न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः। शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥१२-२२०-३१॥
नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि। शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः ॥१२-२२०-३२॥
पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते। इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते ॥१२-२२०-३३॥
यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन। यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः ॥१२-२२०-३४॥
कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया। गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः ॥१२-२२०-३५॥
इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे। केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥१२-२२०-३६॥
कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः। कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसम्भ्रमे ॥१२-२२०-३७॥
नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा। बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति ॥१२-२२०-३८॥
अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः। ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम् ॥१२-२२०-३९॥
त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया। काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव ॥१२-२२०-४०॥
बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगे। अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः ॥१२-२२०-४१॥
इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे। सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥१२-२२०-४२॥
न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित्। त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥१२-२२०-४३॥
अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम्। ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ॥१२-२२०-४४॥
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता। अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता ॥१२-२२०-४५॥
कञ्चित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला। गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ॥१२-२२०-४६॥
राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न सङ्ख्यातुमुत्सहे। त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ॥१२-२२०-४७॥
सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा। तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ॥१२-२२०-४८॥
पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथा। अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः ॥१२-२२०-४९॥
प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः। ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः ॥१२-२२०-५०॥
सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः। बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः ॥१२-२२०-५१॥
रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः। विश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ॥१२-२२०-५२॥
हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः। दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह ॥१२-२२०-५३॥
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये। दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम ॥१२-२२०-५४॥
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः सन्त्यज्य पृथिवीं गताः। कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ॥१२-२२०-५५॥
सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः। सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः ॥१२-२२०-५६॥
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः। सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ॥१२-२२०-५७॥
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणः। सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ॥१२-२२०-५८॥
सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः। सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः ॥१२-२२०-५९॥
सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे। न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ॥१२-२२०-६०॥
सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः। सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे ॥१२-२२०-६१॥
सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः। ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ॥१२-२२०-६२॥
त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः। न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः ॥१२-२२०-६३॥
मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम्। एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं सम्प्रसहिष्यसि ॥१२-२२०-६४॥
शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः। अतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय ॥१२-२२०-६५॥
मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम्। क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति ॥१२-२२०-६६॥
त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह। संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे ॥१२-२२०-६७॥
कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति। तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ॥१२-२२०-६८॥
को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे। कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ॥१२-२२०-६९॥
यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति। यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः ॥१२-२२०-७०॥
अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि। सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात् ॥१२-२२०-७१॥
किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम्। कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम् ॥१२-२२०-७२॥
नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ। विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ॥१२-२२०-७३॥
त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव। विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप ॥१२-२२०-७४॥
त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम। समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥१२-२२०-७५॥
आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह। मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते ॥१२-२२०-७६॥
त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे। समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ॥१२-२२०-७७॥
पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः। सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया ॥१२-२२०-७८॥
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमः। न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना ॥१२-२२०-७९॥
न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः। तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ॥१२-२२०-८०॥
त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निना। नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ॥१२-२२०-८१॥
अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः। बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ॥१२-२२०-८२॥
लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ। वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते ॥१२-२२०-८३॥
नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः। सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् ॥१२-२२०-८४॥
यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते। पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते ॥१२-२२०-८५॥
न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति। तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता ॥१२-२२०-८६॥
यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षति। सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः ॥१२-२२०-८७॥
एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः। प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः ॥१२-२२०-८८॥
सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्। कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः ॥१२-२२०-८९॥
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी। ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम ॥१२-२२०-९०॥
हो हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्। कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा सम्प्रस्थितं जगत् ॥१२-२२०-९१॥
अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्। कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ॥१२-२२०-९२॥
न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्। सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥१२-२२०-९३॥
अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा। अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥१२-२२०-९४॥
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु। प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ॥१२-२२०-९५॥
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः। कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ॥१२-२२०-९६॥
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान्। सम्पिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा ॥१२-२२०-९७॥
इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम्। कालो हरति सम्प्राप्तो नदीवेग इवोडुपम् ॥१२-२२०-९८॥
इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः। इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥१२-२२०-९९॥
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च। अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः ॥ उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च ॥१२-२२०-१००॥
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी। अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे ॥१२-२२०-१०१॥
कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा। अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे ॥१२-२२०-१०२॥
ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च। स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ॥१२-२२०-१०३॥
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः। कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥१२-२२०-१०४॥
कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः। वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ॥१२-२२०-१०५॥
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया। विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे ॥१२-२२०-१०६॥
रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम्। निष्प्रीतिं नष्टसन्तापं त्वमात्मानमुपाससे ॥१२-२२०-१०७॥
सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्। दृष्ट्वा त्वां मम सञ्जाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ॥१२-२२०-१०८॥
नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने। आनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि ॥१२-२२०-१०९॥
मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्। प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ॥१२-२२०-११०॥
यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते। पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु ॥१२-२२०-१११॥
ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम्। शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः ॥१२-२२०-११२॥
वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा। सङ्करं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः ॥१२-२२०-११३॥
चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यति। एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते ॥१२-२२०-११४॥
अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय। सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥१२-२२०-११५॥
तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः; प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः। विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥१२-२२०-११६॥
महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम्। हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरं; स्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह ॥१२-२२०-११७॥
द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो; विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः। प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं; त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥१२-२२०-११८॥
