12.271
उशनोवाच॥
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे। यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम् ॥१२-२७१-१॥
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम। तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥१२-२७१-२॥
भीष्म उवाच॥
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः। सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै ॥१२-२७१-३॥
स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा। निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥१२-२७१-४॥
तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्। ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥१२-२७१-५॥
सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्। विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥१२-२७१-६॥
शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्। विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परन्तप ॥१२-२७१-७॥
सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्। एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः ॥ अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥१२-२७१-८॥
नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया। सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥१२-२७१-९॥
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः। निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥१२-२७१-१०॥
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्। बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह ॥१२-२७१-११॥
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा। यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते ॥१२-२७१-१२॥
लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः। बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥१२-२७१-१३॥
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्। न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥१२-२७१-१४॥
तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः। विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति ॥१२-२७१-१५॥
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु। बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै ॥१२-२७१-१६॥
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव। यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥१२-२७१-१७॥
यथा च सम्प्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो। तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥१२-२७१-१८॥
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः। स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥१२-२७१-१९॥
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च। एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥१२-२७१-२०॥
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च। बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥१२-२७१-२१॥
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्। बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥१२-२७१-२२॥
भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम। नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव ॥१२-२७१-२३॥
रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्। सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥१२-२७१-२४॥
अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः। छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती ॥१२-२७१-२५॥
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः। स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥१२-२७१-२६॥
श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः। पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥१२-२७१-२७॥
मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा। ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम् ॥ एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥१२-२७१-२८॥
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्। जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते ॥१२-२७१-२९॥
संहारविक्षेपसहस्रकोटी; स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये। प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥१२-२७१-३०॥
वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः; क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः। आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः; प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥१२-२७१-३१॥
वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या; त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्। तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥१२-२७१-३२॥
षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं; कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्। रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥१२-२७१-३३॥
परं तु शुक्लं विमलं विशोकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र। गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥१२-२७१-३४॥
गतिं च यां दर्शनमाह देवो; गत्वा शुभं दर्शनमेव चाह। गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां; वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥१२-२७१-३५॥
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर्जीवगुणस्य दैत्य। आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि; स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥१२-२७१-३६॥
कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः। स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य; प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥१२-२७१-३७॥
शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा; प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्। स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो; युगक्षये तमसा संवृतात्मा ॥१२-२७१-३८॥
स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्त; स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या। स लोहितं वर्णमुपैति नीलो; मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥१२-२७१-३९॥
स तत्र संहारविसर्गमेव; स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः। ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं; संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥१२-२७१-४०॥
हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा; न्सहस्रशस्तिष्ठति सञ्चरन्वै। अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापराणि ॥१२-२७१-४१॥
गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव। विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च सम्भवेषु ॥१२-२७१-४२॥
स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं; ततश्च्युतो मानुषतामुपैति। संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेति ॥१२-२७१-४३॥
सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा; त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे। यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक; स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥१२-२७१-४४॥
दैवानि स व्यूहशतानि सप्त; रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः। संश्रित्य सन्धावति शुक्लमेत; मष्टापरानर्च्यतमान्स लोकान् ॥१२-२७१-४५॥
अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्। शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या; त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥१२-२७१-४६॥
संहारविक्षेपमनिष्टमेकं; चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः। षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य ॥१२-२७१-४७॥
सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः; संहारविक्षेपशतं सशेषम्। तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके; ततो महान्मानुषतामुपैति ॥१२-२७१-४८॥
तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण; सोऽग्रे स्म सन्तिष्ठति भूतसर्गम्। स सप्तकृत्वश्च परैति लोका; न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥१२-२७१-४९॥
सप्तैव संहारमुपप्लवानि; सम्भाव्य सन्तिष्ठति सिद्धलोके। ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति; देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च ॥ शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥१२-२७१-५०॥
संहारकाले परिदग्धकाया; ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि। चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे; ये ब्रह्मलोकादमराः स्म तेऽपि ॥१२-२७१-५१॥
प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं; स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः। निःशेषाणां तत्पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः ॥१२-२७१-५२॥
ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या। जीवाः परे तद्बलवेषरूपा; विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण ॥१२-२७१-५३॥
स यावदेवास्ति सशेषभुक्ते; प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले। तावत्तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥१२-२७१-५४॥
शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन्। ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म; दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै ॥ इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते ॥१२-२७१-५५॥
वृत्र उवाच॥
एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चित् सम्यक्च पश्यामि वचस्तवैतत्। श्रुत्वा च ते वाचमदीनसत्त्व विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा ॥१२-२७१-५६॥
प्रवृत्तमेतद्भगवन्महर्षे; महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम्। विष्णोरनन्तस्य सनातनं त; त्स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः ॥१२-२७१-५७॥
स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै; तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥१२-२७१-५७॥
भीष्म उवाच॥
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत्। योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥१२-२७१-५८॥
युधिष्ठिर उवाच॥
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः। सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥१२-२७१-५९॥
भीष्म उवाच॥
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा। तत्स्थः सृजति तान्भावान्नानारूपान्महातपाः ॥१२-२७१-६०॥
तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्। तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येष बुद्धिमान् ॥१२-२७१-६१॥
अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते। स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः ॥ तान्विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥१२-२७१-६२॥
सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः; सनत्कुमारः सञ्चरते च लोकान्। स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥१२-२७१-६३॥
युधिष्ठिर उवाच॥
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः। शुभा तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥१२-२७१-६४॥
शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ। तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥१२-२७१-६५॥
हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव। तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥१२-२७१-६६॥
वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टमुखेऽसुखे। कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥१२-२७१-६७॥
भीष्म उवाच॥
शुद्धाभिजनसम्पन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः। विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुष्यमेष्यथ ॥१२-२७१-६८॥
प्रजाविसर्गं च सुखेन काले; प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा। सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां; मा वो भयं भूद्विमलाः स्थ सर्वे ॥१२-२७१-६९॥
