12.273
भीष्म उवाच॥
वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः। अभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु ॥१२-२७३-१॥
ज्वलितास्योऽभवद्घोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम्। गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान् ॥ रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप ॥१२-२७३-२॥
शिवा चाशिवसङ्काशा तस्य वक्त्रात्सुदारुणा। निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत ॥ उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे ॥१२-२७३-३॥
गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाः। वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः ॥१२-२७३-४॥
ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायितमाहवे। वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत ॥१२-२७३-५॥
अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः। व्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः ॥ अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत् ॥१२-२७३-६॥
स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः। क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत् ॥१२-२७३-७॥
ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततः। वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ ॥१२-२७३-८॥
वृत्रं तु हत्वा भगवान्दानवारिर्महायशाः। वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत् ॥१२-२७३-९॥
अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता। ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ॥१२-२७३-१०॥
करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला। प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ॥१२-२७३-११॥
कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ। रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी ॥१२-२७३-१२॥
साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा। वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम ॥१२-२७३-१३॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन। स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया ॥१२-२७३-१४॥
बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम्। कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा ॥१२-२७३-१५॥
स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भये। नलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान्बहून् ॥१२-२७३-१६॥
अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्यया। तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत ॥१२-२७३-१७॥
तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह। न चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् ॥१२-२७३-१८॥
गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ। पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ॥१२-२७३-१९॥
ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया। ब्रह्मा सञ्चिन्तयामास तदा भरतसत्तम ॥१२-२७३-२०॥
तामुवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहः। स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत ॥१२-२७३-२१॥
मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि। ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वमिहेच्छसि ॥१२-२७३-२२॥
ब्रह्महत्योवाच॥
त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि। कृतमेवेह मन्येऽहं निवासं तु विधत्स्व मे ॥१२-२७३-२३॥
त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना। स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता ॥१२-२७३-२४॥
प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभो। शक्रादपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे ॥१२-२७३-२५॥
भीष्म उवाच॥
तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहः। उपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत ॥१२-२७३-२६॥
ततः स्वयम्भुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना। ब्रह्माणमुपसङ्गम्य ततो वचनमब्रवीत् ॥१२-२७३-२७॥
प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमरिंदम। यत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥१२-२७३-२८॥
ब्रह्मोवाच॥
बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्यामिमामहम्। शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे ॥१२-२७३-२९॥
अग्निरुवाच॥
मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो। एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ॥१२-२७३-३०॥
ब्रह्मोवाच॥
यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित्। बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः ॥१२-२७३-३१॥
तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति। ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥१२-२७३-३२॥
भीष्म उवाच॥
इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक्। पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो ॥१२-२७३-३३॥
ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः। इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ॥१२-२७३-३४॥
ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम्। व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥१२-२७३-३५॥
अस्माकं ब्रह्महत्यातो कोऽन्तो लोकपितामह। स्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि ॥१२-२७३-३६॥
वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम्। सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ॥१२-२७३-३७॥
ब्रह्महत्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम्। ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान् ॥१२-२७३-३८॥
ब्रह्मोवाच॥
पर्वकाले तु सम्प्राप्ते यो वै छेदनभेदनम्। करिष्यति नरो मोहात्तमेषानुगमिष्यति ॥१२-२७३-३९॥
भीष्म उवाच॥
ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना। ब्रह्माणमभिसम्पूज्य जगामाशु यथागतम् ॥१२-२७३-४०॥
आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः। वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत ॥१२-२७३-४१॥
इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः। चतुर्थमस्या भागं हि मयोक्ताः सम्प्रतीच्छत ॥१२-२७३-४२॥
अप्सरस ऊचुः॥
ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात्। मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह ॥१२-२७३-४३॥
ब्रह्मोवाच॥
रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत्। तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥१२-२७३-४४॥
भीष्म उवाच॥
तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः। स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ ॥१२-२७३-४५॥
ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाः। अपः सञ्चिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन् ॥१२-२७३-४६॥
तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम्। इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम् ॥१२-२७३-४७॥
इमाः स्म देव सम्प्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम। शासनात्तव देवेश समाज्ञापय नो विभो ॥१२-२७३-४८॥
ब्रह्मोवाच॥
इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया। ब्रह्महत्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत ॥१२-२७३-४९॥
आप ऊचुः॥
एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो। मोक्षं समयतोऽस्माकं सञ्चिन्तयितुमर्हसि ॥१२-२७३-५०॥
त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुः। कोऽन्यः प्रसादो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ॥१२-२७३-५१॥
ब्रह्मोवाच॥
अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः। श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति ॥१२-२७३-५२॥
तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति। तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ॥१२-२७३-५३॥
भीष्म उवाच॥
ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिर। यथानिसृष्टं तं देशमगच्छद्देवशासनात् ॥१२-२७३-५४॥
एवं शक्रेण सम्प्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिप। पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत् ॥१२-२७३-५५॥
श्रूयते हि महाराज सम्प्राप्ता वासवेन वै। ब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान् ॥१२-२७३-५६॥
समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशः। प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते ॥१२-२७३-५७॥
वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरे। द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः ॥१२-२७३-५८॥
सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु। इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन ॥१२-२७३-५९॥
एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः। उपायपूर्वं निहतो वृत्रोऽथामिततेजसा ॥१२-२७३-६०॥
एवं त्वमपि कौरव्य पृथिव्यामपराजितः। भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा ॥१२-२७३-६१॥
ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसु। विप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम् ॥१२-२७३-६२॥
इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत्। कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१२-२७३-६३॥
