03.187
देव उवाच॥
कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः। त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥०३-१८७-१॥
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः। अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥०३-१८७-२॥
आपो नारा इति प्रोक्ताः सञ्ज्ञानाम कृतं मया। तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा ॥०३-१८७-३॥
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः। विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥०३-१८७-४॥
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः। अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥०३-१८७-५॥
अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः। अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥०३-१८७-६॥
अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने। सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः ॥०३-१८७-७॥
मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः। यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥०३-१८७-८॥
पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः। यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥०३-१८७-९॥
चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्। शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् ॥०३-१८७-१०॥
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा। मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता ॥०३-१८७-११॥
अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम। पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम् ॥०३-१८७-१२॥
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः। पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥०३-१८७-१३॥
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः। मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च ॥०३-१८७-१४॥
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः। कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥०३-१८७-१५॥
सत्त्वस्था निरहङ्कारा नित्यमध्यात्मकोविदाः। मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते ॥०३-१८७-१६॥
अहं संवर्तको ज्योतिरहं सर्वर्तको यमः। अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः ॥०३-१८७-१७॥
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले। मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥०३-१८७-१८॥
रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम्। वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥०३-१८७-१९॥
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च। ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥०३-१८७-२०॥
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम्। सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु ॥०३-१८७-२१॥
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः। मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥०३-१८७-२२॥
सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः। शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥०३-१८७-२३॥
प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः। लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः ॥०३-१८७-२४॥
तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः। दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम् ॥०३-१८७-२५॥
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥०३-१८७-२६॥
दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः। राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥०३-१८७-२७॥
तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्। प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ॥०३-१८७-२८॥
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान्। स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥०३-१८७-२९॥
कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्। प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥०३-१८७-३०॥
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥०३-१८७-३१॥
त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत। अन्तकाले च सम्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥ त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥०३-१८७-३२॥
अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः। अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥०३-१८७-३३॥
कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै। शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥०३-१८७-३४॥
एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥०३-१८७-३५॥
यच्च किञ्चित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेषात्मकं द्विज। सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥०३-१८७-३६॥
यच्च किञ्चित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥०३-१८७-३७॥
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥०३-१८७-३८॥
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्। तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥०३-१८७-३९॥
एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम। अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ॥०३-१८७-४०॥
मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा। असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥०३-१८७-४१॥
सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्। विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥०३-१८७-४२॥
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम। दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥०३-१८७-४३॥
ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया। आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः ॥०३-१८७-४४॥
यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः। तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम् ॥०३-१८७-४५॥
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे। एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम ॥०३-१८७-४६॥
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च। लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ॥०३-१८७-४७॥
मार्कण्डेय उवाच॥
इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः। प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥०३-१८७-४८॥
एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये। आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥०३-१८७-४९॥
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः। स एष पुरुषव्याघ्र सम्बन्धी ते जनार्दनः ॥०३-१८७-५०॥
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्। दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥०३-१८७-५१॥
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः। आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः ॥०३-१८७-५२॥
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः। श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥०३-१८७-५३॥
दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागता। आदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥०३-१८७-५४॥
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः। गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥०३-१८७-५५॥
