09.063
धृतराष्ट्र उवाच॥
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः। शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत सञ्जय ॥९-६३-१॥
अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु। व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे ॥९-६३-२॥
सञ्जय उवाच॥
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप। राज्ञा यदुक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते ॥९-६३-३॥
भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवगुण्ठितः। यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश ॥९-६३-४॥
केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा। संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम् ॥९-६३-५॥
बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपः। प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ॥ गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत् ॥९-६३-६॥
भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे। गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे ॥९-६३-७॥
अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि। इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः ॥९-६३-८॥
एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः। कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते ॥९-६३-९॥
आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति सङ्गरे। यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥९-६३-१०॥
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः। भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति ॥९-६३-११॥
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम्। येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥९-६३-१२॥
का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्। को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुमर्हति ॥९-६३-१३॥
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः। यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः ॥९-६३-१४॥
किं नु चित्रमतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम। क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः ॥९-६३-१५॥
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु। एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै सञ्जय पूजितः ॥९-६३-१६॥
अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे। तौ हि सञ्जय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम ॥९-६३-१७॥
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा। मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव सञ्जय ॥९-६३-१८॥
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्। अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-१९॥
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत्। प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-२०॥
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः। त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-२१॥
आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः। आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-२२॥
अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्। स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-२३॥
दिष्ट्या नाहं जितः सङ्ख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः। दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो ॥९-६३-२४॥
यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्। निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥९-६३-२५॥
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितः। दिष्ट्या न विमतिं काञ्चिद्भजित्वा तु पराजितः ॥९-६३-२६॥
सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा। एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥९-६३-२७॥
अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः। कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥९-६३-२८॥
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः। विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ ॥९-६३-२९॥
वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः। अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे ॥९-६३-३०॥
सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथा। वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम् ॥९-६३-३१॥
जलसन्धं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम्। सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् ॥९-६३-३२॥
दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा। दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ ॥९-६३-३३॥
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः। पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः ॥९-६३-३४॥
कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम। रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति ॥९-६३-३५॥
स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम। गान्धारीसहितः क्रोशन्कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥९-६३-३६॥
नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा। विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना ॥९-६३-३७॥
यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड्वाग्विशारदः। करिष्यति महाभागो ध्रुवं सोऽपचितिं मम ॥९-६३-३८॥
समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते। अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥९-६३-३९॥
ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष। प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥९-६३-४०॥
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा। चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन् ॥९-६३-४१॥
ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन्। व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम् ॥९-६३-४२॥
तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत। ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम् ॥९-६३-४३॥
